વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 5.27

શમ્બરેણ હૃતો વીરઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સ કથં મુને
શમ્બરશ્ ચ મહાવીર્યઃ પ્રદ્યુમ્નેન કથં હતઃ ॥

યસ્ તેનાપહૃતઃ પૂર્વં સ કથં વિજઘાન તમ્ ॥

એતદ્ વિસ્તરતઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ સકલં ગુરો ॥

ષષ્ઠે ઽહ્નિ જાતમાત્રં તુ પ્રદ્યુમ્નં સૂતિકાગૃહાત્
મમૈષ હન્તેતિ મુને હૃતવાન્ કાલશમ્બરઃ ॥

હૃત્વા ચિક્ષેપ ચૈવૈનં ગ્રાહોગ્રે લવણાર્ણવે
કલ્લોલજનિતાવર્તે સુઘોરે મકરાલયે ॥

પતિતં તત્ર ચૈવૈકો મત્સ્યો જગ્રાહ બાલકમ્
ન મમાર ચ તસ્યાપિ જઠરાનલદીપિતઃ ॥

મત્સ્યબન્ધૈશ્ ચ મત્સ્યો ઽસૌ મત્સ્યૈર્ અન્યૈઃ સહ દ્વિજ
ઘાતિતો ઽસુરવર્યાય શમ્બરાય નિવેદિતઃ ॥

તસ્ય માયાવતી નામ પત્ની સર્વગૃહેશ્વરી
કારયામ્ આસ સૂદાનામ્ આધિપત્યમ્ અનિન્દિતા ॥

દારિતે મત્સ્યજઠરે દદૃશે સાતિશોભનમ્
કુમારં મન્મથતરોર્ દગ્ધસ્ય પ્રથમાઙ્કુરમ્ ॥

કો ઽયં કથમ્ અયં મત્સ્ય જઠરં સમુપાગતઃ
ઇત્ય્ એવં કૌતુકાવિષ્ટાં તાં તન્વીં પ્રાહ નારદઃ ॥

અયં સમસ્તજગતઃ સૂતિસંહારકર્મણઃ
શમ્બરેણ હૃતો વિષ્ણોસ્ તનયઃ સૂતિકાગૃહાત્ ॥

ક્ષિપ્તઃ સમુદ્રે મત્સ્યેન નિગીર્ણસ્ તે વશં ગતઃ
નરરત્નમ્ ઇદં સુભ્રુ વિસ્રબ્ધા પરિપાલય ॥

નારદેનૈવમ્ ઉક્તા સા પાલયામ્ આસ તં શિશુમ્
બાલ્યાદ્ એવાતિરાગેણ રૂપાતિશયમોહિતા ॥

સ યદા યૌવનાભોગ ભૂષિતો ઽભૂન્ મહામુને
સાભિલાષા તદા સા તુ બભૂવ ગજગામિની ॥

માયાવતી દદૌ ચાસ્મૈ માયાઃ સર્વા મહાત્મને
પ્રદ્યુમ્નાયાનુરાગાન્ધા તન્ન્યસ્તહૃદયેક્ષણા ॥

અન્ત્રાન્તરે ભીષ્મકસ્ય દાક્ષિણ્યા તસ્ય ભૂપતેઃ ॥

શુશ્રાવ રુક્મિણીં કૃષ્ણઃ કન્યાં રૂપેણ વિશ્રુતામ્ ॥

સાપિ શુશ્રાવ કંસારિં કૃષ્ણં કમલલોચનમ્ ॥

અભિલાષરસોદારં કિમ્ અપ્ય્ આસ્તે મનસ્ તયોઃ ॥

ભીષ્મકસ્યાત્મજો રુક્મી ભુજશાલી રણોત્કટઃ ॥

વીરો બિભર્તિ યઃ સ્પર્ધાં ભુવિ ભાર્ગવભીષ્મયોઃ ॥

અનુજાં રુક્મિણીં દૃપ્તઃ સ કૃષ્ણેનાર્થિતઃ સદા ॥

ન દદૌ કંસદાસો ઽયમ્ ઇતિ દ્વેષાદ્ ઉદાહરત્ ॥

તતો જરાસન્ધગિરા શિશુપાલાય ભૂભુજે ॥

તાં દત્તમ્ ઉદ્યયૌ પુત્રીં ભીષ્મકઃ પુત્રસંમતે ॥

વસુદેવસ્ વસુઃ પુત્રઃ શિશુપાલો ઽથ તત્પુરીમ્ ॥

કૃષ્ણાદિભિર્ વૃષ્ણિવીરૈર્ વરયાત્રાનિમન્ત્રિતૈઃ ॥

દન્તવક્રજરાસન્ધ મુખ્યૈશ્ ચ સહ રાજભિઃ ॥

સ વિવાહોત્સવે પ્રાયાદ્ ભીષ્મકેણાભિપૂજિતઃ ॥

ભવાનીપૂજિતવ્યગ્રાં તત્ર લોચનચન્દ્રિકામ્ ॥

દદર્શ રુક્મિણીં કૃષ્ણઃ કૃષ્ણસારાયતેક્ષણામ્ ॥

દૃષ્ટ્વા તામ્ અથ વૈકુણ્ઠઃ સોત્કણ્ઠાં મન્મથાકુલઃ ॥

જહાર પશ્યતાં નૄણાં સહસા ભીષ્મકાત્મજામ્ ॥

ન હત્વા મલિનાચારં કૃષ્ણં દુર્નયકારિણમ્ ॥

સ્વપુરં સમુપેષ્યામિ વીરવ્રતપરિચ્યુતઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા રથમ્ આરુહ્ય વીરૈર્ અનુગતો નૃપઃ ॥

વાતોદ્ધૂતપતાકાગ્રઃ સ યયૌ નાદયન્ દિશઃ ॥

દૂરાદ્ આયાન્તમ્ આલોક્ય રથસ્થો રુક્મિણીસખઃ ॥

તસ્થૌ હરિઃ પરાવૃત્ત્ય કર્ણાન્તાકૃષ્ટકાર્મુકઃ ॥

દિવ્યાસ્ત્રવર્ષિણઃ શૌરિચ્ છિત્ત્વા સર્વાયુધાન્ય્ અથ ॥

રુક્મિણં તીવ્રનારાચૈર્ વિવ્યાધ હૃદયે નિમિઃ ॥

મૂર્ચ્છિતે પતિતે તસ્મિન્ વિદ્રુતે રાજમણ્ડલે ॥

રરક્ષ શૌરિર્ દયયા રુક્મિણાં રુક્મિણીગિરા ॥

યાતે દ્વારવતીં કૃષ્ણે વિનિવૃત્તેષુ વૃષ્ણિષુ ॥

કુણ્ડિનાખ્યં પુરં રુક્મી પ્રવિવેશ ન લજ્જયા ॥

પ્રતિજયાપરિત્યક્તઃ પુરઃ સંવિદધે પુરમ્ ॥

પુરં ભોજકટં નામ માનભઙ્ગં વિચિન્તયન્ ॥

જયશ્રિયમ્ ઇવાદાય શ્રિયં મૂર્ત્યન્તરાગતામ્ ॥

કામસ્ તુ વાસુદેવાંશો દગ્ધઃ પ્રાક્છૂદ્રમન્યુના ॥

દેહોપપત્તયે ભૂયસ્ તમ્ એવ પ્રત્યપદ્યત ॥

સ એવ xx વૈદર્ભ્યાં કૃષ્ણવીર્યસમુદ્ભવઃ ॥

પ્રદ્યુમ્ન ઇતિ વિખ્યાતઃ અર્વતો નવમઃ પિતુઃ ॥

તં શમ્બરઃ કાલરૂપી હૃત્વા તોકમ્ અનિર્દિશમ્ ॥

સ વિદિત્વાત્મનઃ શત્રું પ્રાસ્યોદન્વત્ય્ અગાદ્ ગૃહમ્ ॥

તં નિર્જગાર બલવાન્ મીનઃ સો ઽપ્ય્ અપરૈઃ સહ ॥

વૃતો જાલેન મહતા ગૃહીતો મત્સ્યજીવિભિઃ ॥

તં શમ્બરાય કૈવર્તા ઉપાજહુર્ ઉપાયનમ્ ॥

સૂદા મહાનસં નીત્વા વિદ્યન્ સ્વધિતિના દ્રુતમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા તદ્ ઉદરે બાલં માયાવત્યૈ ન્યવેદયન્ ॥

નારદો ઽકથયત્ સર્વં તસ્યાઃ શઙ્કિતચેતસઃ ॥

બાલસ્ય તત્ત્વમ્ ઉત્પત્તિં મત્સ્યોદરનિવેશનમ્ ॥

સા ચ કામસ્ય વૈ પત્ની રતિર્ નામ યશસ્વિની ॥

પત્યુર્ નિર્દગ્ધદેહસ્ય દેહોત્પત્તિં પ્રતીક્ષિતી ॥

નિરૂપિતા શમ્બરેણ સા સૂપૌદનસાધને ॥

કામદેવં શિશું બુદ્ધ્વા ચક્રે સ્નેહં તદાર્ભકે ॥

નાતિદીર્ઘેણ કાલેન સ કાર્ષ્ણી રૂઢયૌવનઃ ॥

જનયામ્ આસ નારીણાં વીક્ષન્તીનાં સુવિભ્રમમ્ ॥

પ્રસજ્જન્તીં તુ તામ્ આહ સ કાર્ષ્ણિઃ કમલેક્ષણામ્
માતૃભાવામ્ અપાહાય કિમ્ એવં વર્તસે ઽન્યથા ॥

સા ચાસ્મૈ કથયામ્ આસ ન પુત્રસ્ ત્વં મમેતિ વૈ
તનયં ત્વામ્ અયં વિષ્ણોર્ હૃતવાન્ કાલશમ્બરઃ ॥

ક્ષિપ્તઃ સમુદ્રે મત્સ્યસ્ય સંપ્રાપ્તો જઠરાન્ મયા
સા તુ રોદિતિ તે માતા કાન્તાદ્યાપ્ય્ અતિવત્સલા ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ શમ્બરં યુદ્ધે પ્રદ્યુમ્નઃ સ સમાહ્વયત્
ક્રોધાકુલીકૃતમના યુયુધે ચ મહાબલઃ ॥

હત્વા સૈન્યમ્ અશેષં તુ તસ્ય દૈત્યસ્ય માધવિઃ
સપ્તમાયા વ્યતિક્રમ્ય માયાં સંયુયુજે ઽષ્ટમીમ્ ॥

તયા જઘાન તં દૈત્યં માયયા કાલશમ્બરમ્
ઉત્પત્ય ચ તયા સાર્ધમ્ આજગામ પિતુર્ ગૃહમ્ ॥

અન્તઃપુરે નિપતિતં માયાવત્યા સમન્વિતમ્
તં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણસંકલ્પા બભૂવુઃ કૃષ્ણયોષિતઃ ॥

રુક્મિણી ચાવદત્ પ્રેમ્ણા સાસ્રદૃષ્ટિર્ અનિન્દિતા
ધન્યાયા ખલ્વ્ અયં પુત્રો વર્તતે નવયૌવને ॥

અસ્મિન્ વયસિ પુત્રો મે પ્રદ્યુમ્નો યદિ જીવતિ
સભાગ્યા જનની વત્સ ત્વયા કાપિ વિભૂષિતા ॥

અથવા યાદૃશઃ સ્નેહો મમ યાદૃગ્ વપુસ્ તવ
હરેર્ અપત્યં સુવ્યક્તં ભવાન્ વત્સ ભવિષ્યતિ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે પ્રાપ્તઃ સહ કૃષ્ણેન નારદઃ
અન્તઃપુરચરાં દેવીં રુક્મિણીં પ્રાહ હર્ષયન્ ॥

એષ તે તનયઃ સુભ્રુ હત્વા શમ્બરમ્ આગતઃ
હૃતો યેનાભવદ્ બાલો ભવત્યાઃ સૂતિકાગૃહાત્ ॥

ઇયં માયાવતી ભાર્યા તનયસ્યાસ્ય તે સતી
શમ્બરસ્ય ન ભાર્યેયં શ્રૂયતામ્ અત્ર કારણમ્ ॥

મન્મથે તુ ગતે નાશં તદુદ્ભવપરાયણા
શમ્બરં મોહયામ્ આસ માયારૂપેણ રૂપિણી ॥

વિહારાદ્યુપભોગેષુ રૂપં માયામયં શુભમ્
દર્શયામ્ આસ દૈત્યસ્ય તસ્યેયં મદિરેક્ષણા ॥

કામો ઽવતીર્ણઃ પુત્રસ્ તે તસ્યેયં દયિતા રતિઃ
વિશઙ્કા નાત્ર કર્તવ્યા સ્નુષેયં તવ શોભના ॥

તતો હર્ષસમાવિષ્ટા રુક્મિણી કેશવસ્ તથા
નગરી ચ સમસ્તા સા સાધુ સાધ્વ્ ઇત્ય્ અભાષત ॥

ચિરનષ્ટેન પુત્રેણ સંગતાં પ્રેક્ષ્ય રુક્મિણીમ્
અવાપ વિસ્મયં સર્વો દ્વારવત્યાં જનસ્ તદા ॥