Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 5.20

rājamārge tataḥ kṛṣṇaḥ sānulepanabhājanām
dadarśa kubjām āyāntīṃ navayauvanagocarām //

tām āha lalitaṃ kṛṣṇaḥ kasyedam anulepanam
bhavatyā nīyate satyaṃ vadendīvaralocane //

sakāmenaiva sā proktā sānurāgā hariṃ prati
prāha sā lalitaṃ kubjā taddarśanabalātkṛtā //

kānta kasmān na jānāsi kaṃsenābhiniyojitām
naikavakreti vikhyātām anulepanakarmaṇi //

nānyapiṣṭaṃ hi kaṃsasya prītaye hy anulepanam
bhavaty aham atīvāsya prasādadhanabhājanam //

sugandham etad rājārhaṃ ruciraṃ rucirānane
āvayor gātrasadṛśaṃ dīyatām anulepanam //

śrutvaitad āha sā kubjā gṛhyatām iti sādaram
anulepanaṃ ca dadau gātrayogyam athobhayoḥ //

bhakticchedānuliptāṅgau tatas tau puruṣarṣabhau
sendracāpau virājetāṃ sitakṛṣṇāv ivāmbudau //

tatas tāṃ cibuke śaurir ullāpanavidhānavit
utpāṭya tolayām āsa dvyaṅgulenāgrapāṇinā //

cakarṣa padbhyāṃ ca tadā ṛjutvaṃ keśavo 'nayat
tataḥ sā ṛjutāṃ prāptā yoṣitām abhavad varā //

vilāsalalitaṃ prāha premagarbhabharālasam
vastre pragṛhya govindaṃ vraja gehaṃ mameti vai //

evam uktas tayā śaurī rāmasyālokya cānanam //

prahasya kubjāṃ tām āha naikavakrām aninditām //

ity uktavantīm ālokya prahasan harir abravīt //

āyāsye bhavatīgeham iti tāṃ prahasan hariḥ
visasarja jahāsoccai rāmasyālokya cānanam //

bhakticchedānuliptāṅgau nīlapītāmbarau ca tau
dhanuḥśālāṃ tato yātau citramālyopaśobhitau //

āyogavaṃ dhanūratnaṃ tābhyāṃ pṛṣṭais tu rakṣibhiḥ
ākhyāte sahasā kṛṣṇo gṛhītvāpūrayad dhanuḥ //

tataḥ pūrayatā tena bhajyamānaṃ balād dhanuḥ
cakāra sumahāśabdaṃ mathurā yena pūritā //

anuyuktau tatas tau tu bhagne dhanuṣi rakṣibhiḥ
rakṣisainyaṃ nikṛtyobhau niṣkrāntau kārmukālayāt //

akrūrāgamavṛttāntam upalabhya tathā dhanuḥ
bhagnaṃ śrutvātha kaṃso 'pi prāha cāṇūramuṣṭikau //

gopāladārakau prāptau bhavadbhyāṃ tau mamāgrataḥ
mallayuddhe nihantavyau mama prāṇaharau hi tau //

niyuddhe tadvināśena bhavadbhyāṃ toṣito hy aham
dāsyāmy abhimatān kāmān nānyathaitan mahābalau //

nyāyato 'nyāyato vāpi bhavadbhyāṃ tau mamāhitau
hantavyau tadvadhād rājyaṃ sāmānyaṃ vo bhaviṣyati //

ity ādiśya sa tau mallau tataś cāhūya hastipam
provācoccais tvayā malla samājadvāri kuñjaraḥ //

sthāpyaḥ kuvalayāpīḍas tena tau gopadārakau
ghātanīyau niyuddhāya raṅgadvāram upāgatau //

tam apy ājñāpya dṛṣṭvā ca mañcān sarvān upākṛtān
āsannamaraṇaḥ kaṃsaḥ sūryodayam udaikṣata //

tataḥ samastamañceṣu nāgaraḥ sa tadā janaḥ
rājamañceṣu cārūḍhāḥ saha bhṛtyair mahībhṛtaḥ //

mallaprāśnikavargaś ca raṅgamadhyasamīpataḥ
kṛtaḥ kaṃsena kaṃso 'pi tuṅgamañce vyavasthitaḥ //

antaḥpurāṇāṃ mañcāś ca tathānye parikalpitāḥ
anye ca vāramukhyānām anye nāgarayoṣitām //

nandagopādayo gopā mañceṣv anyeṣv avasthitāḥ
akrūravasudevau ca mañcaprānte vyavasthitau //

nāgarīyoṣitāṃ madhye devakī putragṛddhinī
antakāle 'pi putrasya drakṣyāmi ruciraṃ mukham //

vādyamāneṣu tūryeṣu cāṇūre cātivalgati
hāhākārapare loke āsphoṭayati muṣṭike //

dṛṣṭvā kuvalayāpīḍaṃ ghoradantaṃ sudāruṇam //

krīḍitvā suciraṃ kṛṣṇaḥ karidantapadāntare //

dantadvayaṃ tu jagrāha karābhyāṃ kariṇas tadā //

jaghāna vāmapādena mastake hastinas tataḥ //

utpāṭya vāmadantaṃ tu dakṣiṇenaiva pāṇinā //

tāḍayām āsa yantāraṃ tasyāsīc chatadhā śiraḥ //

dakṣiṇaṃ dantam utpāṭya balabhadro 'pi tatkṣaṇāt //

saroṣas tena pārśvasthān gajapālān apothayat //

sa papāta hatas tena balabhadreṇa līlayā //

sahasrākṣeṇa vajreṇa tāḍitaḥ parvato yathā //

tatas tūtplutya vegena rauhiṇeyo mahābalaḥ //

īṣad dhasantau tau vīrau balabhadrajanārdanau //

gopaveṣadharau bālau raṅgadvāram upāgatau //

tataḥ kuvalayāpīḍo mahāmātrapracoditaḥ //

abhyadhāvata vegena hantuṃ gopakumārakau //

hāhākāro mahāñ jajñe raṅgamadhye dvijottama //

baladevo 'pi taṃ dṛṣṭvā vacanaṃ cedam abravīt //

hantavyo hi mahābhāga nāgo 'yaṃ śatrucoditaḥ //

ity uktaḥ so 'grajenātha baladevena vai dvija //

siṃhanādaṃ tataś cakre mādhavaḥ paravīrahā //

kareṇa karam ākṛṣya keśavaḥ keśisūdanaḥ //

dantam ekaṃ samutpāṭya tāḍayām āsa kuñjaraḥ //

utpāṭya vāmadantaṃ tu dakṣiṇenaiva pāṇinā //

sa papāta mahīpṛṣṭhe meruśṛṅgam ivāparam //

īśo 'pi sarvajagatāṃ bālalīlānusārataḥ //

bhrāmayām āsa taṃ śaurir airāvatasamaṃ bale //

hatvā kuvalayāpīḍaṃ hastyārohapracoditam
madāsṛganuliptāṅgau gajadantavarāyudhau //

mṛgamadhye yathā simhau garvalīlāvalokinau
praviṣṭau sumahāraṅgaṃ balabhadrajanārdanau //

hāhākāro mahāñ jajñe sarvamañceṣv anantaram
kṛṣṇo 'yaṃ balabhadro 'yam iti lokasya vismayāt //

so 'yaṃ yena hatā ghorā pūtanā sā niśācarī
kṣiptaṃ tu śakaṭaṃ yena bhagnau ca yamalārjunau //

so 'yaṃ yaḥ kāliyaṃ nāgaṃ nanartāruhya bālakaḥ
dhṛto govardhano yena saptarātraṃ mahāgiriḥ //

ariṣṭo dhenukaḥ keśī līlayaiva mahātmanā
nihatā yena durvṛttā dṛśyatāṃ so 'yam acyutaḥ //

ayaṃ cāsya mahābāhur balabhadro 'grajo 'grataḥ
prayāti līlayā yoṣin manonayananandanaḥ //

ayaṃ sa kathyate prājñaiḥ purāṇārthāvalokibhiḥ
gopālo yādavaṃ vaṃśaṃ magnam abhyuddhariṣyati //

ayaṃ sa sarvabhūtasya viṣṇor akhilajanmanaḥ
avatīrṇo mahīm aṃśo nūnaṃ bhāraharo bhuvaḥ //

ity evaṃ varṇite paurai rāme kṛṣṇe ca tatkṣaṇāt //

praviṣṭe nagaram abhyetau viśvalokāvalokitau //

uras tatāpa devakyāḥ snehasnutapayodharam //

mahotsavam ivāsādya putrānanavilokanam
yuveva vasudevo 'bhūd vihāyābhyāgatāṃ jarām //

vistāritākṣiyugalo rājāntaḥpurayoṣitaḥ
nāgarastrīsamūhaś ca draṣṭuṃ na virarāma tam //

evaṃ tā rājakanyāś ca mahiṣyaḥ purayoṣitaḥ //

agraṇyagaṇikāś caiva kanyā nāgarikāḥ striyaḥ //

kaṃsārihṛdayāsakta cetanās tā varastriyaḥ //

garhayantyo 'tha rājānam bhramantyas taddidṛkṣayā //

icchantyo manasas tasya jayety ūcur jayaṃ tataḥ //

sakhyaḥ paśyata kṛṣṇasya mukham atyaruṇekṣaṇam
gajayuddhakṛtāyāsa svedāmbukaṇikācitam //

vikāsiśaradambhojam avaśyāyajalokṣitam
paribhūya sthitaṃ janma saphalaṃ kriyatāṃ dṛśaḥ //

śrīvatsāṅkaṃ mahaddhāma bālasyaitad vilokyatām
vipakṣakṣapaṇaṃ vakṣo bhujayugmaṃ ca bhāmini //

kiṃ na paśyasi kundendu mṛṇāladhavalānanam
balabhadram imaṃ nīla paridhānam upāgatam //

valgatā muṣṭikenaitac cāṇūreṇa tathā sakhi
kriyate balabhadrasya hāsyam etad vilokyatām //

sakhyaḥ paśyata cāṇūraṃ niyuddhārtham ayaṃ hariḥ
samupaiti na santy atra kiṃ vṛddhā yuktakāriṇaḥ //

na kiṃcid api jānāti yuktāyuktaṃ mahīpatiḥ //

balābalam avijñātum anenātra na śakyate //

kimarthaṃ mantriṇaś caite mantriṇo rājakarmaṇi //

kva yauvanonmukhībhūta sukumāratanur hariḥ
kva vajrakaṭhinābhoga śarīro 'yaṃ mahāsuraḥ //

imau sulalitau raṅge vartete navayauvanau
daiteyamallāś cāṇūra pramukhās tv atidāruṇāḥ //

niyuddhaprāśnikānāṃ tu mahān eṣa vyatikramaḥ
yad bālabalinor yuddhaṃ madhyasthaiḥ samupekṣyate //

itthaṃ purastrīlokasya vadataś cālayan bhuvam //

niruddhaṃ prāṣṇikair yuktaṃ śrutvā tau rāmakeśavau //

vavalga baddhakakṣyo 'ntar janasya bhagavān hariḥ //

balabhadro 'pi cāsphoṭya vavalga lalitaṃ yadā
pade pade tadā bhūmir yan na śīrṇā tad adbhutam //

cāṇūreṇa tataḥ kṛṣṇo yuyudhe 'mitavikramaḥ
niyuddhakuśalo daityo balabhadreṇa muṣṭikaḥ //

saṃnipātāvadhūtais tu cāṇūreṇa samaṃ hariḥ
kṣepaṇair muṣṭibhiś caiva kīlavajranipātanaiḥ //

jānubhiś cānyanirghātais tathā bāhuvighaṭṭitaiḥ //

jānubhiś cāśmabhir ghātaiḥ śirobhir avaghaṭṭitaiḥ //

pādoddhūtaiḥ pramṛṣṭaiś ca tayor yuddham abhūn mahat //

aśastram atighoraṃ tat tayor yuddhaṃ sudāruṇam
balaprāṇaviniṣpādyaṃ samājotsavasaṃnidhau //

yāvad yāvac ca cāṇūro yuyudhe hariṇā saha
prāṇahānim avāpāgryāṃ tāvat tāval lavāl lavam //

kṛṣṇo 'pi yuyudhe tena līlayaiva jaganmayaḥ
khedāc cālayatā kopān nijaśekharakesaram //

balakṣayaṃ vivṛddhiṃ ca dṛṣṭvā cāṇūrakṛṣṇayoḥ
vārayām āsa tūryāṇi kaṃsaḥ kopaparāyaṇaḥ //

mṛdaṅgādiṣu tūryeṣu pratiṣiddheṣu tatkṣaṇāt
khe saṃgatāny avādyanta devatūryāṇy anekaśaḥ //

jaya govinda cāṇūraṃ jahi keśava dānavam
ity antardhānagā devās tadocur atiharṣitāḥ //

cāṇūreṇa ciraṃ kālaṃ krīḍitvā madhusūdanaḥ
utpāṭya bhrāmayām āsa tadvadhāya kṛtodyamaḥ //

bhrāmayitvā śataguṇaṃ daityamallam amitrajit
bhūmāv āsphoṭayām āsa gagane gatajīvitam //

bhūmāv āsphoṭitas tena cāṇūraḥ śatadhāvrajat
raktasrāvamahāpaṅkāṃ cakāra sa tadā bhuvam //

baladevo 'pi tatkālaṃ muṣṭikena mahābalaḥ
yuyudhe daityamallena cāṇūreṇa yathā hariḥ //

so 'py enaṃ muṣṭinā mūrdhni vakṣasy āhatya jānunā
pātayitvā dharāpṛṣṭhe niṣpipeṣa gatāyuṣam //

kṛṣṇas tośalakaṃ bhūyo mallarājaṃ mahābalam
vāmamuṣṭiprahāreṇa pātayām āsa bhūtale //

cāṇūre nihate malle muṣṭike vinipātite
nīte kṣayaṃ tośalake sarve mallāḥ pradudruvuḥ //

vavalgatus tadā raṅge kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau
samānavayaso gopān balād ākṛṣya harṣitau //

kaṃso 'pi koparaktākṣaḥ prāhoccair vyāpṛtān narān
gopāv etau samājaughān niṣkrāmyetāṃ balād itaḥ //

nando 'pi gṛhyatāṃ pāpo nigaḍair āyasair iha
avṛddhārheṇa daṇḍena vasudevo 'pi hanyatām //

valganti gopāḥ kṛṣṇena ye ceme sahitāḥ puraḥ
gāvo hriyantām eteṣāṃ yac cāsti vasu kiṃcana //

evam ājñāpayānaṃ tu prahasya madhusūdanaḥ
utplutyāruhya taṃ mañcaṃ kaṃsaṃ jagrāha vegataḥ //

keśeṣv ākṛṣya vigalat kirīṭam avanītale
kaṃsaṃ sa pātayām āsa tasyopari papāta ca //

niḥśeṣajagadādhāra guruṇā patatopari
kṛṣṇena tyājitaḥ prāṇān ugrasenātmajo nṛpaḥ //

mṛtasya keśeṣu tadā gṛhītvā madhusūdanaḥ
cakarṣa dehaṃ kaṃsasya raṅgamadhye mahābalaḥ //

gauraveṇātimahatā parikhā tena kṛṣyatā
kṛtā kaṃsasya dehena vegeneva mahāmbhasaḥ //

kaṃse gṛhīte kṛṣṇena tadbhrātābhyāgato ruṣā
sunāmā balabhadreṇa līlayaiva nipātitaḥ //

tato hāhākṛtaṃ sarvam āsīt tad raṅgamaṇḍalam
avajñayā hataṃ dṛṣṭvā kṛṣṇena mathureśvaram //

kṛṣṇo 'pi vasudevasya pādau jagrāha satvaraḥ
devakyāś ca mahābāhur baladevasahāyavān //

utthāpya vasudevas taṃ devakī ca janārdanam
smṛtajanmoktavacanau tāv eva praṇatau sthitau //

prasīda sīdatāṃ deva devānāṃ varada prabho
tathāvayoḥ prasādena kṛtoddhāraś ca keśava //

ārādhito yad bhagavān avatīrṇo gṛhe mama
durvṛttanidhanārthāya tena naḥ pāvitaṃ kulam //

tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhūteṣv avasthitaḥ
pravartete samastātmaṃs tvatto bhūtabhaviṣyatī //

yajñais tvam ijyase nityaṃ sarvadevamayācyuta
tvam eva yajño yaṣṭā ca yajñānāṃ parameśvaraḥ //

samudbhavaḥ samastasya jagatas tvaṃ janārdana //

sāpahnavaṃ mama mano yad etat tvayi jāyate
devakyāś cātmajaprītyā tad atyantaviḍambanā //

kva kartā sarvabhūtānām anādinidhano bhavān
kva me manuṣyakasyaiṣā jihvā putreti vakṣyati //

jagad etaj jagannātha saṃbhūtam akhilaṃ yataḥ
kayā yuktyā vinā māyāṃ so 'smattaḥ saṃbhaviṣyati //

yasmin pratiṣṭhitaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam
sa koṣṭhotsaṅgaśayano manuṣyāj jāyate katham //

sa tvaṃ prasīda parameśvara pāhi viśvam aṃśāvatārakaraṇair na mamāsi putraḥ
ābrahmapādapam ayaṃ jagad etad īśa tvatto vimohayasi kiṃ parameśvarātman //

māyāvimohitadṛśā tanayo mameti kaṃsād bhayaṃ kṛtam apāstabhayātitīvram
nīto 'si gokulam ito 'tibhayākulasya vṛddhiṃ gato 'si mama nāsti mamatvam īśa //

karmāṇi rudramarudaśviśatakratūnāṃ sādhyāni yāni na bhavanti nirīkṣitāni
tvaṃ viṣṇur īśa jagatām upakārahetoḥ prāpto 'si naḥ parigataṃ vigato hi mohaḥ //