Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 5.1

nṛpāṇāṃ kathitaḥ sarvo bhavatā vaṃśavistaraḥ
vaṃśānucaritaṃ caiva yathāvad anuvarṇitam //

aṃśāvatāro brahmarṣe yo 'yaṃ yadukulodbhavaḥ
viṣṇos taṃ vistareṇāhaṃ śrotum icchāmy aśeṣataḥ //

cakāra yāni karmāṇi bhagavān puruṣottamaḥ
aṃśāṃśenāvatīryorvyāṃ tatra tāni mune vada //

maitreya śrūyatām etad yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā
viṣṇor aṃśāṃśasaṃbhūti caritaṃ jagato hitam //

devakasya sutāṃ pūrvaṃ vasudevo mahāmune
upayeme mahābhāgāṃ devakīṃ devatopamām //

kaṃsas tayor vararathaṃ codayām āsa sārathiḥ
vasudevasya devakyāḥ saṃyoge bhojavardhanaḥ //

athāntarikṣe vāg uccaiḥ kaṃsam ābhāṣya sādaram
meghagambhīranirghoṣaṃ samābhāṣyedam abravīt //

yām enāṃ vahase mūḍha saha bhartrā rathe sthitām
asyās tavāṣṭamo garbhaḥ prāṇān apahariṣyati //

ity ākarṇya samādāya khaḍgaṃ kaṃso mahābalaḥ
devakīṃ hantum ārabdho vasudevo 'bravīd idam //

na hantavyā mahābhāga devakī bhavatā tava
samarpayiṣye sakalān garbhān asyāudarodbhavān //

tathety āha ca taṃ kaṃso vasudevaṃ dvijottama
na ghātayām āsa ca tāṃ devakīṃ tasya gauravāt //

etasminn eva kāle tu bhūribhārāvapīḍitā
jagāma dharaṇī merau samāje tridivaukasām //

sabrahmakān surān sarvān praṇipatyātha medinī
kathayām āsa tat sarvaṃ khedāt karuṇabhāṣiṇī //

agniḥ suvarṇasya gurur gavāṃ sūryaḥ paro guruḥ
mamāpy akhilalokānāṃ gurur nārāyaṇo guruḥ //

prajāpatipatir brahmā pūrveṣām api pūrvajaḥ
kalākāṣṭhānimeṣātmā kālaś cāvyaktamūrtimān //

tadaṃśabhūtaḥ sarveṣāṃ samūho vaḥ surottamāḥ //

ādityā marutaḥ sādhyā rudrā vasvaśvivahnayaḥ
pitaro ye ca lokānāṃ sraṣṭāro 'tripurogamāḥ //

etat tasyāprameyasya rūpaṃ viṣṇor mahātmanaḥ //

yakṣarākṣasadaiteyā piśācoragadānavāḥ
gandharvāpsarasaś caiva rūpaṃ viṣṇor mahātmanaḥ //

graharkṣatārakācitra gaganāgnijalānilāḥ
ahaṃ ca viṣayāś caitat sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat //

tathāpy anekarūpasya tasya rūpāṇy aharniśam
bādhyabādhakatāṃ yānti kallolā iva sāgare //

tatsāmpratam ime daityāḥ kālanemipurogamāḥ
martyalokaṃ samākramya bādhante 'harniśaṃ prajāḥ //

kālanemir hato yo 'sau viṣṇunā prabhaviṣṇunā
ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ saṃbhūtaḥ sa mahāsuraḥ //

ariṣṭo dhenukaḥ keśī pralambo narakas tathā
sundo 'suras tathātyugro bāṇaś cāpi baleḥ sutaḥ //

tathānye ca mahāvīryā nṛpāṇāṃ bhavaneṣu ye
samutpannā durātmānas tān na saṃkhyātum utsahe //

akṣauhiṇyo 'tra bahulā divyamūrtidharāḥ surāḥ
mahābalānāṃ dṛptānāṃ daityendrāṇāṃ mamopari //

tadbhūribhārapīḍārtā na śaknomy amareśvarāḥ
bibhartum ātmānam aham iti vijñāpayāmi vaḥ //

kriyatāṃ tan mahābhāgā mama bhārāvatāraṇam
yathā rasātalaṃ nāhaṃ gaccheyam ativihvalā //

ity ākarṇya dharāvākyam aśeṣaṃ tridaśais tataḥ
bhuvo bhārāvatārārthaṃ brahmā prāha pracoditaḥ //

yathāha vasudhā sarvaṃ satyam etad divaukasaḥ
ahaṃ bhavo bhavantaś ca sarvaṃ nārāyaṇātmakam //

vibhūtayas tu yās tasya tāsām eva parasparam
ādhikyanyūnatā bādhya bādhakatvena vartate //

tad āgacchata gacchāmaḥ kṣīrābdhes taṭam uttaram
tatrārādhya hariṃ tasmai sarvaṃ vijñāpayāma vai //

sarvadaiva jagaty arthe sa sarvātmā jaganmayaḥ
svalpāṃśenāvatīryorvyāṃ dharmasya kurute sthitim //

ity uktvā prayayau tatra saha devaiḥ pitāmahaḥ
samāhitamatiś cainaṃ tuṣṭāva garuḍadhvajam //

dve vidye tvam anāmnāya parā caivāparā tathā
ta eva bhavato rūpe mūrtāmūrtātmike prabho //

dve brahmaṇī tv aṇīyo 'ti sthūlātman sarvasarvavit
śabdabrahmaparaṃ caiva brahma brahmamayasya yat //

ṛgvedas tvaṃ yajurvedaḥ sāmavedas tv atharva ca
śikṣā kalpo niruktaṃ ca chando jyotiṣam eva ca //

itihāsapurāṇe ca tathā vyākaraṇaṃ prabho
mīmāṃsā nyāyikaṃ tadvad dharmaśāstrāṇy adhokṣaja //

ātmātmadehaguṇavad vicārācāri yad vacaḥ
tad apy ādyapate nānyad adhyātmātmasvarūpavat //

tvam avyaktam anirdeśyam acintyānāmavarṇavat
apāṇipādarūpaṃ ca viṣṇur nityaṃ parāt param //

śṛṇoṣy akarṇaḥ paripaśyasi tvam acakṣur eko bahurūparūpaḥ
apādahasto javano grahītā tvaṃ vetsi sarvaṃ na ca sarvavedyaḥ //

aṇor aṇīyāṃsam asatsvarūpaṃ tvāṃ paśyato 'jñānanivṛttir agryā
dhīr asya dhīryasya bibharti nānyad vareṇyarūpāt parataḥ parātman //

tvaṃ viśvam ādir bhuvanasya goptā sarvāṇi bhūtāni tavāntarāṇi
yad bhūtabhavyaṃ tad aṇor aṇīyaḥ pumāṃs tvam ekaḥ prakṛteḥ parastāt //

ekaś caturdhā bhagavān hutāśo varcovibhūtiṃ jagato dadāti
tvaṃ viśvataś cakṣur anantamūrte tredhā padaṃ tvaṃ nidadhe vidhātaḥ //

yathāgnir eko bahudhā samidhyate vikārabhedair avikārarūpaḥ
tathā bhavān sarvagataikarūpo rūpāṇy anekāny anupuṣyatīśaḥ //

ekas tvam agryaṃ paramaṃ padaṃ yat paśyanti tvāṃ sūrayo jñānadṛśyam
tvatto nānyat kiṃcid asti svarūpaṃ yad vā bhūtaṃ yac ca bhavyaṃ parātman //

vyaktāvyaktasvarūpas tvaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpavān
sarvajñaḥ sarvadṛk sarva śaktijñānabalarddhimān //

anyūnaś cāpy avṛddhiś ca svādhīno 'nādimān vaśī
klamatandrībhayakrodha kāmādibhir asaṃyutaḥ //

niravadyaḥ paraḥ śānto niradhiṣṭho 'kṣaraḥ kramaḥ
sarveśvara parādhāra dhāmnāṃ dhāmātmako 'kṣayaḥ //

sakalāvaraṇātīta nirālambanabhāvana
mahāvibhūtisaṃsthāna namas te puruṣottama //

nākāraṇāt kāraṇād vā kāraṇākāraṇān na ca
śarīragrahaṇaṃ vyāpin dharmatrāṇāya te param //

ity evaṃ saṃstavaṃ śrutvā manasā bhagavān ajaḥ
brahmāṇam āha viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ //

bho bho brahmaṃs tvayā mattaḥ saha devair yad iṣyate
tad ucyatām aśeṣaṃ ca siddham evāvadhāryatām //

tato brahmā harer divyaṃ viśvarūpaṃ samīkṣya tat
tuṣṭāva bhūyo deveṣu sādhvasāvanatātmasu //

namo namas te 'stu sahasramūrte sahasrabāho bahuvaktrapāda
namo namas te jagataḥ pravṛtti vināśasaṃsthānakarāprameya //

sūkṣmātisūkṣmātibṛhatpramāṇa garīyasām apy atigauravātman
pradhānabuddhīndriyavatpradhāna mūlāt parātman bhagavan prasīda //

eṣā mahī deva mahīprasūtair mahāsuraiḥ pīḍitaśailabandhā
parāyaṇaṃ tvāṃ jagatām upaiti bhārāvatārārtham apārapāram //

ete vayaṃ vṛtraripus tathāyaṃ nāsatyadasrau varuṇas tathaiṣaḥ
ime ca rudrā vasavaḥ sasūryāḥ samīraṇāgnipramukhās tathānye //

surāḥ samastāḥ suranātha kāryam ebhir mayā yac ca tad īśa sarvam
ājñāpayājñāṃ paripālayantas tathaiva tiṣṭhāma sadāstadoṣāḥ //

evaṃ saṃstūyamānas tu bhagavān parameśvaraḥ
ujjahārātmanaḥ keśau sitakṛṣṇau mahāmune //

uvāca ca surān etau matkeśau vasudhātale
avatīrya bhuvo bhāra kleśahāniṃ kariṣyataḥ //

surāś ca sakalāḥ svāṃśair avatīrya mahītale
kurvantu yuddham unmattaiḥ pūrvotpannair mahāsuraiḥ //

tataḥ kṣayam aśeṣās te daiteyā dharaṇītale
prayāsyanti na saṃdeho maddṛkpātavicūrṇitāḥ //

vasudevasya yā patnī devakī devatopamā
tasyāyam aṣṭamo garbho matkeśo bhavitā surāḥ //

avatīrya ca tatrāyaṃ kaṃsaṃ ghātayitā bhuvi
kālanemiṃ samudbhūtam ity uktvāntardadhe hariḥ //

adṛśyāya tatas te 'pi praṇipatya mahātmane
merupṛṣṭhaṃ surā jagmur avateruś ca bhūtale //

kaṃsāya cāṣṭame garbhe devakyāṃ dharaṇīdharaḥ
bhaviṣyatīty ācacakṣe bhagavān nārado muniḥ //

kaṃso 'pi tad upaśrutya nāradāt kupitas tataḥ
devakīṃ vasudevaṃ ca gṛhe guptāv adhārayat //

jātaṃ jātaṃ ca kaṃsāya tenaivoktaṃ yathā purā
tathaiva vasudevo 'pi putram arpitavān dvija //

hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ ṣaḍgarbhā iti viśrutāḥ
viṣṇuprayuktā tān nidrā kramād garbhe nyayojayat //

yoganidrā mahāmāyā vaiṣṇavī mohitaṃ yayā
avidyayā jagat sarvaṃ tām āha bhagavān hariḥ //

nidre gaccha mamādeśāt pātālatalasaṃśrayān
ekaikaśyena ṣaḍ garbhān devakījaṭharaṃ naya //

hateṣu teṣu kaṃsena śeṣākhyo 'ṃśas tato mama
aṃśāṃśenodare tasyāḥ saptamaḥ saṃbhaviṣyati //

gokule vasudevasya bhāryānyā rohiṇī sthitā
tasyāḥ sa saṃbhūtisamaṃ devi neyas tvayodaram //

saptamo bhojarājasya bhayād rodhoparodhataḥ
devakyāḥ patito garbha iti loko vadiṣyati //

garbhasaṃkarṣaṇāt so 'tha loke saṃkarṣaṇeti vai
saṃjñām avāpsyate vīraḥ śvetādriśikharopamaḥ //

tato 'haṃ saṃbhaviṣyāmi devakījaṭhare śubhe
garbhe tvayā yaśodāyā gantavyam avilambitam //

prāvṛṭkāle ca nabhasi kṛṣṇāṣṭamyām ahaṃ niśi
utpatsyāmi navamyāṃ ca prasūtiṃ tvam avāpsyasi //

yaśodāśayane māṃ tu devakyās tvām anindite
macchaktipreritamatir vasudevo nayiṣyati //

kaṃsaś ca tvām upādāya devi śailaśilātale
prakṣepsyaty antarikṣe ca tvaṃ sthānaṃ samavāpsyasi //

tatas tvāṃ śatadṛk chakraḥ praṇamya mama gauravāt
praṇipātānataśirā bhaginītve grahīṣyati //

tataḥ śumbhaniśumbhādīn hatvā daityān sahasraśaḥ
sthānair anekaiḥ pṛthivīm aśeṣāṃ maṇḍayiṣyasi //

tvaṃ bhūtiḥ sannatiḥ kīrtiḥ kṣāntir dyauḥ pṛthivī dhṛtiḥ
lajjā puṣṭir uṣā yā ca kācid anyā tvam eva sā //

yā ca kācana vidyeti matprasādāt tvam eva sā //

ye tvām āryeti durgeti vedagarbhe 'mbiketi ca
bhadreti bhadrakālīti kṣemyā kṣemakarīti ca //

prātaś caivāparāhṇe ca stoṣyanty ānamramūrtayaḥ
teṣāṃ hi prārthitaṃ sarvaṃ matprasādād bhaviṣyati //

surāmāṃsopahārais tu bhakṣyabhojyaiś ca pūjitā
nṝṇām aśeṣakāmāṃs tvaṃ prasannā saṃpradāsyasi //

te sarve sarvadā bhadre matprasādād asaṃśayam
asaṃdigdhā bhaviṣyanti gaccha devi yathoditam //