વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 5.1

નૃપાણાં કથિતઃ સર્વો ભવતા વંશવિસ્તરઃ
વંશાનુચરિતં ચૈવ યથાવદ્ અનુવર્ણિતમ્ ॥

અંશાવતારો બ્રહ્મર્ષે યો ઽયં યદુકુલોદ્ભવઃ
વિષ્ણોસ્ તં વિસ્તરેણાહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અશેષતઃ ॥

ચકાર યાનિ કર્માણિ ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ
અંશાંશેનાવતીર્યોર્વ્યાં તત્ર તાનિ મુને વદ ॥

મૈત્રેય શ્રૂયતામ્ એતદ્ યત્ પૃષ્ટો ઽહમ્ ઇહ ત્વયા
વિષ્ણોર્ અંશાંશસંભૂતિ ચરિતં જગતો હિતમ્ ॥

દેવકસ્ય સુતાં પૂર્વં વસુદેવો મહામુને
ઉપયેમે મહાભાગાં દેવકીં દેવતોપમામ્ ॥

કંસસ્ તયોર્ વરરથં ચોદયામ્ આસ સારથિઃ
વસુદેવસ્ય દેવક્યાઃ સંયોગે ભોજવર્ધનઃ ॥

અથાન્તરિક્ષે વાગ્ ઉચ્ચૈઃ કંસમ્ આભાષ્ય સાદરમ્
મેઘગમ્ભીરનિર્ઘોષં સમાભાષ્યેદમ્ અબ્રવીત્ ॥

યામ્ એનાં વહસે મૂઢ સહ ભર્ત્રા રથે સ્થિતામ્
અસ્યાસ્ તવાષ્ટમો ગર્ભઃ પ્રાણાન્ અપહરિષ્યતિ ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય સમાદાય ખડ્ગં કંસો મહાબલઃ
દેવકીં હન્તુમ્ આરબ્ધો વસુદેવો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્ ॥

ન હન્તવ્યા મહાભાગ દેવકી ભવતા તવ
સમર્પયિષ્યે સકલાન્ ગર્ભાન્ અસ્યાઉદરોદ્ભવાન્ ॥

તથેત્ય્ આહ ચ તં કંસો વસુદેવં દ્વિજોત્તમ
ન ઘાતયામ્ આસ ચ તાં દેવકીં તસ્ય ગૌરવાત્ ॥

એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ ભૂરિભારાવપીડિતા
જગામ ધરણી મેરૌ સમાજે ત્રિદિવૌકસામ્ ॥

સબ્રહ્મકાન્ સુરાન્ સર્વાન્ પ્રણિપત્યાથ મેદિની
કથયામ્ આસ તત્ સર્વં ખેદાત્ કરુણભાષિણી ॥

અગ્નિઃ સુવર્ણસ્ય ગુરુર્ ગવાં સૂર્યઃ પરો ગુરુઃ
મમાપ્ય્ અખિલલોકાનાં ગુરુર્ નારાયણો ગુરુઃ ॥

પ્રજાપતિપતિર્ બ્રહ્મા પૂર્વેષામ્ અપિ પૂર્વજઃ
કલાકાષ્ઠાનિમેષાત્મા કાલશ્ ચાવ્યક્તમૂર્તિમાન્ ॥

તદંશભૂતઃ સર્વેષાં સમૂહો વઃ સુરોત્તમાઃ ॥

આદિત્યા મરુતઃ સાધ્યા રુદ્રા વસ્વશ્વિવહ્નયઃ
પિતરો યે ચ લોકાનાં સ્રષ્ટારો ઽત્રિપુરોગમાઃ ॥

એતત્ તસ્યાપ્રમેયસ્ય રૂપં વિષ્ણોર્ મહાત્મનઃ ॥

યક્ષરાક્ષસદૈતેયા પિશાચોરગદાનવાઃ
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ ચૈવ રૂપં વિષ્ણોર્ મહાત્મનઃ ॥

ગ્રહર્ક્ષતારકાચિત્ર ગગનાગ્નિજલાનિલાઃ
અહં ચ વિષયાશ્ ચૈતત્ સર્વં વિષ્ણુમયં જગત્ ॥

તથાપ્ય્ અનેકરૂપસ્ય તસ્ય રૂપાણ્ય્ અહર્નિશમ્
બાધ્યબાધકતાં યાન્તિ કલ્લોલા ઇવ સાગરે ॥

તત્સામ્પ્રતમ્ ઇમે દૈત્યાઃ કાલનેમિપુરોગમાઃ
મર્ત્યલોકં સમાક્રમ્ય બાધન્તે ઽહર્નિશં પ્રજાઃ ॥

કાલનેમિર્ હતો યો ઽસૌ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના
ઉગ્રસેનસુતઃ કંસઃ સંભૂતઃ સ મહાસુરઃ ॥

અરિષ્ટો ધેનુકઃ કેશી પ્રલમ્બો નરકસ્ તથા
સુન્દો ઽસુરસ્ તથાત્યુગ્રો બાણશ્ ચાપિ બલેઃ સુતઃ ॥

તથાન્યે ચ મહાવીર્યા નૃપાણાં ભવનેષુ યે
સમુત્પન્ના દુરાત્માનસ્ તાન્ ન સંખ્યાતુમ્ ઉત્સહે ॥

અક્ષૌહિણ્યો ઽત્ર બહુલા દિવ્યમૂર્તિધરાઃ સુરાઃ
મહાબલાનાં દૃપ્તાનાં દૈત્યેન્દ્રાણાં મમોપરિ ॥

તદ્ભૂરિભારપીડાર્તા ન શક્નોમ્ય્ અમરેશ્વરાઃ
બિભર્તુમ્ આત્માનમ્ અહમ્ ઇતિ વિજ્ઞાપયામિ વઃ ॥

ક્રિયતાં તન્ મહાભાગા મમ ભારાવતારણમ્
યથા રસાતલં નાહં ગચ્છેયમ્ અતિવિહ્વલા ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ધરાવાક્યમ્ અશેષં ત્રિદશૈસ્ તતઃ
ભુવો ભારાવતારાર્થં બ્રહ્મા પ્રાહ પ્રચોદિતઃ ॥

યથાહ વસુધા સર્વં સત્યમ્ એતદ્ દિવૌકસઃ
અહં ભવો ભવન્તશ્ ચ સર્વં નારાયણાત્મકમ્ ॥

વિભૂતયસ્ તુ યાસ્ તસ્ય તાસામ્ એવ પરસ્પરમ્
આધિક્યન્યૂનતા બાધ્ય બાધકત્વેન વર્તતે ॥

તદ્ આગચ્છત ગચ્છામઃ ક્ષીરાબ્ધેસ્ તટમ્ ઉત્તરમ્
તત્રારાધ્ય હરિં તસ્મૈ સર્વં વિજ્ઞાપયામ વૈ ॥

સર્વદૈવ જગત્ય્ અર્થે સ સર્વાત્મા જગન્મયઃ
સ્વલ્પાંશેનાવતીર્યોર્વ્યાં ધર્મસ્ય કુરુતે સ્થિતિમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રયયૌ તત્ર સહ દેવૈઃ પિતામહઃ
સમાહિતમતિશ્ ચૈનં તુષ્ટાવ ગરુડધ્વજમ્ ॥

દ્વે વિદ્યે ત્વમ્ અનામ્નાય પરા ચૈવાપરા તથા
ત એવ ભવતો રૂપે મૂર્તામૂર્તાત્મિકે પ્રભો ॥

દ્વે બ્રહ્મણી ત્વ્ અણીયો ઽતિ સ્થૂલાત્મન્ સર્વસર્વવિત્
શબ્દબ્રહ્મપરં ચૈવ બ્રહ્મ બ્રહ્મમયસ્ય યત્ ॥

ઋગ્વેદસ્ ત્વં યજુર્વેદઃ સામવેદસ્ ત્વ્ અથર્વ ચ
શિક્ષા કલ્પો નિરુક્તં ચ છન્દો જ્યોતિષમ્ એવ ચ ॥

ઇતિહાસપુરાણે ચ તથા વ્યાકરણં પ્રભો
મીમાંસા ન્યાયિકં તદ્વદ્ ધર્મશાસ્ત્રાણ્ય્ અધોક્ષજ ॥

આત્માત્મદેહગુણવદ્ વિચારાચારિ યદ્ વચઃ
તદ્ અપ્ય્ આદ્યપતે નાન્યદ્ અધ્યાત્માત્મસ્વરૂપવત્ ॥

ત્વમ્ અવ્યક્તમ્ અનિર્દેશ્યમ્ અચિન્ત્યાનામવર્ણવત્
અપાણિપાદરૂપં ચ વિષ્ણુર્ નિત્યં પરાત્ પરમ્ ॥

શૃણોષ્ય્ અકર્ણઃ પરિપશ્યસિ ત્વમ્ અચક્ષુર્ એકો બહુરૂપરૂપઃ
અપાદહસ્તો જવનો ગ્રહીતા ત્વં વેત્સિ સર્વં ન ચ સર્વવેદ્યઃ ॥

અણોર્ અણીયાંસમ્ અસત્સ્વરૂપં ત્વાં પશ્યતો ઽજ્ઞાનનિવૃત્તિર્ અગ્ર્યા
ધીર્ અસ્ય ધીર્યસ્ય બિભર્તિ નાન્યદ્ વરેણ્યરૂપાત્ પરતઃ પરાત્મન્ ॥

ત્વં વિશ્વમ્ આદિર્ ભુવનસ્ય ગોપ્તા સર્વાણિ ભૂતાનિ તવાન્તરાણિ
યદ્ ભૂતભવ્યં તદ્ અણોર્ અણીયઃ પુમાંસ્ ત્વમ્ એકઃ પ્રકૃતેઃ પરસ્તાત્ ॥

એકશ્ ચતુર્ધા ભગવાન્ હુતાશો વર્ચોવિભૂતિં જગતો દદાતિ
ત્વં વિશ્વતશ્ ચક્ષુર્ અનન્તમૂર્તે ત્રેધા પદં ત્વં નિદધે વિધાતઃ ॥

યથાગ્નિર્ એકો બહુધા સમિધ્યતે વિકારભેદૈર્ અવિકારરૂપઃ
તથા ભવાન્ સર્વગતૈકરૂપો રૂપાણ્ય્ અનેકાન્ય્ અનુપુષ્યતીશઃ ॥

એકસ્ ત્વમ્ અગ્ર્યં પરમં પદં યત્ પશ્યન્તિ ત્વાં સૂરયો જ્ઞાનદૃશ્યમ્
ત્વત્તો નાન્યત્ કિંચિદ્ અસ્તિ સ્વરૂપં યદ્ વા ભૂતં યચ્ ચ ભવ્યં પરાત્મન્ ॥

વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપસ્ ત્વં સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપવાન્
સર્વજ્ઞઃ સર્વદૃક્ સર્વ શક્તિજ્ઞાનબલર્દ્ધિમાન્ ॥

અન્યૂનશ્ ચાપ્ય્ અવૃદ્ધિશ્ ચ સ્વાધીનો ઽનાદિમાન્ વશી
ક્લમતન્દ્રીભયક્રોધ કામાદિભિર્ અસંયુતઃ ॥

નિરવદ્યઃ પરઃ શાન્તો નિરધિષ્ઠો ઽક્ષરઃ ક્રમઃ
સર્વેશ્વર પરાધાર ધામ્નાં ધામાત્મકો ઽક્ષયઃ ॥

સકલાવરણાતીત નિરાલમ્બનભાવન
મહાવિભૂતિસંસ્થાન નમસ્ તે પુરુષોત્તમ ॥

નાકારણાત્ કારણાદ્ વા કારણાકારણાન્ ન ચ
શરીરગ્રહણં વ્યાપિન્ ધર્મત્રાણાય તે પરમ્ ॥

ઇત્ય્ એવં સંસ્તવં શ્રુત્વા મનસા ભગવાન્ અજઃ
બ્રહ્માણમ્ આહ વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપધરો હરિઃ ॥

ભો ભો બ્રહ્મંસ્ ત્વયા મત્તઃ સહ દેવૈર્ યદ્ ઇષ્યતે
તદ્ ઉચ્યતામ્ અશેષં ચ સિદ્ધમ્ એવાવધાર્યતામ્ ॥

તતો બ્રહ્મા હરેર્ દિવ્યં વિશ્વરૂપં સમીક્ષ્ય તત્
તુષ્ટાવ ભૂયો દેવેષુ સાધ્વસાવનતાત્મસુ ॥

નમો નમસ્ તે ઽસ્તુ સહસ્રમૂર્તે સહસ્રબાહો બહુવક્ત્રપાદ
નમો નમસ્ તે જગતઃ પ્રવૃત્તિ વિનાશસંસ્થાનકરાપ્રમેય ॥

સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્માતિબૃહત્પ્રમાણ ગરીયસામ્ અપ્ય્ અતિગૌરવાત્મન્
પ્રધાનબુદ્ધીન્દ્રિયવત્પ્રધાન મૂલાત્ પરાત્મન્ ભગવન્ પ્રસીદ ॥

એષા મહી દેવ મહીપ્રસૂતૈર્ મહાસુરૈઃ પીડિતશૈલબન્ધા
પરાયણં ત્વાં જગતામ્ ઉપૈતિ ભારાવતારાર્થમ્ અપારપારમ્ ॥

એતે વયં વૃત્રરિપુસ્ તથાયં નાસત્યદસ્રૌ વરુણસ્ તથૈષઃ
ઇમે ચ રુદ્રા વસવઃ સસૂર્યાઃ સમીરણાગ્નિપ્રમુખાસ્ તથાન્યે ॥

સુરાઃ સમસ્તાઃ સુરનાથ કાર્યમ્ એભિર્ મયા યચ્ ચ તદ્ ઈશ સર્વમ્
આજ્ઞાપયાજ્ઞાં પરિપાલયન્તસ્ તથૈવ તિષ્ઠામ સદાસ્તદોષાઃ ॥

એવં સંસ્તૂયમાનસ્ તુ ભગવાન્ પરમેશ્વરઃ
ઉજ્જહારાત્મનઃ કેશૌ સિતકૃષ્ણૌ મહામુને ॥

ઉવાચ ચ સુરાન્ એતૌ મત્કેશૌ વસુધાતલે
અવતીર્ય ભુવો ભાર ક્લેશહાનિં કરિષ્યતઃ ॥

સુરાશ્ ચ સકલાઃ સ્વાંશૈર્ અવતીર્ય મહીતલે
કુર્વન્તુ યુદ્ધમ્ ઉન્મત્તૈઃ પૂર્વોત્પન્નૈર્ મહાસુરૈઃ ॥

તતઃ ક્ષયમ્ અશેષાસ્ તે દૈતેયા ધરણીતલે
પ્રયાસ્યન્તિ ન સંદેહો મદ્દૃક્પાતવિચૂર્ણિતાઃ ॥

વસુદેવસ્ય યા પત્ની દેવકી દેવતોપમા
તસ્યાયમ્ અષ્ટમો ગર્ભો મત્કેશો ભવિતા સુરાઃ ॥

અવતીર્ય ચ તત્રાયં કંસં ઘાતયિતા ભુવિ
કાલનેમિં સમુદ્ભૂતમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વાન્તર્દધે હરિઃ ॥

અદૃશ્યાય તતસ્ તે ઽપિ પ્રણિપત્ય મહાત્મને
મેરુપૃષ્ઠં સુરા જગ્મુર્ અવતેરુશ્ ચ ભૂતલે ॥

કંસાય ચાષ્ટમે ગર્ભે દેવક્યાં ધરણીધરઃ
ભવિષ્યતીત્ય્ આચચક્ષે ભગવાન્ નારદો મુનિઃ ॥

કંસો ઽપિ તદ્ ઉપશ્રુત્ય નારદાત્ કુપિતસ્ તતઃ
દેવકીં વસુદેવં ચ ગૃહે ગુપ્તાવ્ અધારયત્ ॥

જાતં જાતં ચ કંસાય તેનૈવોક્તં યથા પુરા
તથૈવ વસુદેવો ઽપિ પુત્રમ્ અર્પિતવાન્ દ્વિજ ॥

હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાઃ ષડ્ગર્ભા ઇતિ વિશ્રુતાઃ
વિષ્ણુપ્રયુક્તા તાન્ નિદ્રા ક્રમાદ્ ગર્ભે ન્યયોજયત્ ॥

યોગનિદ્રા મહામાયા વૈષ્ણવી મોહિતં યયા
અવિદ્યયા જગત્ સર્વં તામ્ આહ ભગવાન્ હરિઃ ॥

નિદ્રે ગચ્છ મમાદેશાત્ પાતાલતલસંશ્રયાન્
એકૈકશ્યેન ષડ્ ગર્ભાન્ દેવકીજઠરં નય ॥

હતેષુ તેષુ કંસેન શેષાખ્યો ઽંશસ્ તતો મમ
અંશાંશેનોદરે તસ્યાઃ સપ્તમઃ સંભવિષ્યતિ ॥

ગોકુલે વસુદેવસ્ય ભાર્યાન્યા રોહિણી સ્થિતા
તસ્યાઃ સ સંભૂતિસમં દેવિ નેયસ્ ત્વયોદરમ્ ॥

સપ્તમો ભોજરાજસ્ય ભયાદ્ રોધોપરોધતઃ
દેવક્યાઃ પતિતો ગર્ભ ઇતિ લોકો વદિષ્યતિ ॥

ગર્ભસંકર્ષણાત્ સો ઽથ લોકે સંકર્ષણેતિ વૈ
સંજ્ઞામ્ અવાપ્સ્યતે વીરઃ શ્વેતાદ્રિશિખરોપમઃ ॥

તતો ઽહં સંભવિષ્યામિ દેવકીજઠરે શુભે
ગર્ભે ત્વયા યશોદાયા ગન્તવ્યમ્ અવિલમ્બિતમ્ ॥

પ્રાવૃટ્કાલે ચ નભસિ કૃષ્ણાષ્ટમ્યામ્ અહં નિશિ
ઉત્પત્સ્યામિ નવમ્યાં ચ પ્રસૂતિં ત્વમ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

યશોદાશયને માં તુ દેવક્યાસ્ ત્વામ્ અનિન્દિતે
મચ્છક્તિપ્રેરિતમતિર્ વસુદેવો નયિષ્યતિ ॥

કંસશ્ ચ ત્વામ્ ઉપાદાય દેવિ શૈલશિલાતલે
પ્રક્ષેપ્સ્યત્ય્ અન્તરિક્ષે ચ ત્વં સ્થાનં સમવાપ્સ્યસિ ॥

તતસ્ ત્વાં શતદૃક્ છક્રઃ પ્રણમ્ય મમ ગૌરવાત્
પ્રણિપાતાનતશિરા ભગિનીત્વે ગ્રહીષ્યતિ ॥

તતઃ શુમ્ભનિશુમ્ભાદીન્ હત્વા દૈત્યાન્ સહસ્રશઃ
સ્થાનૈર્ અનેકૈઃ પૃથિવીમ્ અશેષાં મણ્ડયિષ્યસિ ॥

ત્વં ભૂતિઃ સન્નતિઃ કીર્તિઃ ક્ષાન્તિર્ દ્યૌઃ પૃથિવી ધૃતિઃ
લજ્જા પુષ્ટિર્ ઉષા યા ચ કાચિદ્ અન્યા ત્વમ્ એવ સા ॥

યા ચ કાચન વિદ્યેતિ મત્પ્રસાદાત્ ત્વમ્ એવ સા ॥

યે ત્વામ્ આર્યેતિ દુર્ગેતિ વેદગર્ભે ઽમ્બિકેતિ ચ
ભદ્રેતિ ભદ્રકાલીતિ ક્ષેમ્યા ક્ષેમકરીતિ ચ ॥

પ્રાતશ્ ચૈવાપરાહ્ણે ચ સ્તોષ્યન્ત્ય્ આનમ્રમૂર્તયઃ
તેષાં હિ પ્રાર્થિતં સર્વં મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યતિ ॥

સુરામાંસોપહારૈસ્ તુ ભક્ષ્યભોજ્યૈશ્ ચ પૂજિતા
નૄણામ્ અશેષકામાંસ્ ત્વં પ્રસન્ના સંપ્રદાસ્યસિ ॥

તે સર્વે સર્વદા ભદ્રે મત્પ્રસાદાદ્ અસંશયમ્
અસંદિગ્ધા ભવિષ્યન્તિ ગચ્છ દેવિ યથોદિતમ્ ॥