વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.8

વ્યાખ્યાતમ્ એતદ્ બ્રહ્માણ્ડ સંસ્થાનં તવ સુવ્રત
તતઃ પ્રમાણસંસ્થાને સૂર્યાદીનાં શૃણુષ્વ મે ॥

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ભાસ્કરસ્ય રથો નવ
ઈષાદણ્ડસ્ તથૈવાસ્ય દ્વિગુણો મુનિસત્તમ ॥

સાર્ધકોટિસ્ તથા સપ્ત નિયુતાન્ય્ અધિકાનિ વૈ
યોજનાનાં તુ તસ્યાક્ષસ્ તત્ર ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

ત્રિનાભિમતિ પઞ્ચારે ષણ્ણેમિન્ય્ અક્ષયાત્મકે
સંવત્સરમયે કૃત્સ્નં કાલચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

ચત્વારિંશત્ સહસ્રાણિ દ્વિતીયો ઽક્ષો વિવસ્વતઃ
પઞ્ચાન્યાનિ તુ સાર્ધાનિ સ્યન્દનસ્ય મહામતે ॥

અક્ષપ્રમાણમ્ ઉભયોઃ પ્રમાણં તદ્યુગાર્ધયોઃ
હ્રસ્વો ઽક્ષસ્ તદ્યુગાર્ધં ચ ધ્રુવાધારો રથસ્ય વૈ
દ્વિતીયે ઽક્ષે તુ તચ્ ચક્રં સંસ્થિતં માનસાચલે ॥

હયાશ્ ચ સપ્ત છન્દાંસિ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ
ગાયત્રી ચ બૃહત્ય્ ઉષ્ણિગ્ જગતી ત્રિષ્ટુબ્ એવ ચ
અનુષ્ટુપ્ પઙ્ક્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તાશ્ છન્દાંસિ હરયો રવેઃ ॥

માનસોત્તરશૈલે તુ પૂર્વતો વાસવી પુરી
દક્ષિણેન યમસ્યાન્યા પ્રતીચ્યાં વરુણસ્ય ચ
ઉત્તરેણ ચ સોમસ્ય તાસાં નામાનિ મે શૃણુ ॥

વસ્વોકસારા શક્રસ્ય યામ્યા સંયમની તથા
પુરી સુખા જલેશસ્ય સોમસ્ય ચ વિભાવરી ॥

કાષ્ઠાં ગતો દક્ષિણતઃ ક્ષિપ્તેષુર્ ઇવ સર્પતિ
મૈત્રેય ભગવાન્ ભાનુર્ જ્યોતિષાં ચક્રસંયુતઃ ॥

અહોરાત્રવ્યવસ્થાન કારણં ભગવાન્ રવિઃ
દેવયાનઃ પરઃ પન્થા યોગિનાં ક્લેશસંક્ષયે ॥

દિવસસ્ય રવિર્ મધ્યે સર્વકાલં વ્યવસ્થિતઃ
સર્વદ્વીપેષુ મૈત્રેય નિશાર્ધસ્ય ચ સંમુખઃ ॥

ઉદયાસ્તમને ચૈવ સર્વકાલં તુ સંમુખે
દિશાસ્વ્ અશેષાસુ તથા મૈત્રેય વિદિશાસુ ચ ॥

યૈર્ યત્ર દૃશ્યતે ભાસ્વાન્ સ તેષામ્ ઉદયઃ સ્મૃતઃ
તિરોભાવં ચ યત્રૈતિ તત્રૈવાસ્તમનં રવેઃ ॥

નૈવાસ્તમનમ્ અર્કસ્ય નોદયઃ સર્વદા સતઃ
ઉદયાસ્તમનાખ્યં હિ દર્શનાદર્શનં રવેઃ ॥

શક્રાદીનાં પુરે તિષ્ઠન્ સ્પૃશત્ય્ એષ પુરત્રયમ્
વિકર્ણૌ દ્વૌ વિકર્ણસ્થસ્ ત્રીન્ કોણાન્ દ્વે પુરે તથા ॥

ઉદિતો વર્ધમાનાભિર્ આમધ્યાહ્નાત્ તપન્ રવિઃ
તતઃ પરં હ્રસન્તીભિર્ ગોભિર્ અસ્તં નિયચ્છતિ ॥

ઉદયાસ્તમનાભ્યાં ચ સ્મૃતે પૂર્વાપરે દિશૌ
યાવત્ પુરસ્તાત્ તપતિ તાવત્ પૃષ્ઠે ચ પાર્શ્વયોઃ ॥

ઋતે ઽમરગિરેર્ મેરોર્ ઉપરિ બ્રહ્મણઃ સભામ્
યે યે મરીચયો ઽર્કસ્ય પ્રયાન્તિ બ્રહ્મણઃ સભામ્
તે તે નિરસ્તાસ્ તદ્ભાસા પ્રતીપમ્ ઉપયાન્તિ વૈ ॥

તસ્માદ્ દિશ્ય્ ઉત્તરસ્યાં વૈ દિવારાત્રિઃ સદૈવ હિ
સર્વેષાં દ્વીપવર્ષાણાં મેરુર્ ઉત્તરતો યતઃ ॥

પ્રભા વિવસ્વતો રાત્રાવ્ અસ્તં ગચ્છતિ ભાસ્કરે
વિશત્ય્ અગ્નિમ્ અતો રાત્રૌ વહ્નિર્ દૂરાત્ પ્રકાશતે ॥

વહ્નિપાદસ્ તથા ભાનું દિનેષ્વ્ આવિશતિ દ્વિજ
અતીવ વહ્નિસંયોગાદ્ અતઃ સૂર્યઃ પ્રકાશતે ॥

તેજસી ભાસ્કરાગ્નેયે પ્રકાશોષ્ણસ્વરૂપિણી
પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ આપ્યાયેતે દિવાનિશમ્ ॥

દક્ષિણોત્તરભૂમ્યર્ધે સમુત્તિષ્ઠતિ ભાસ્કરે
અહોરાત્રં વિશત્ય્ અમ્ભસ્ તમઃપ્રાકાશ્યશીલવત્ ॥

આતામ્રા હિ ભવન્ત્ય્ આપો દિવા નક્તપ્રવેશનાત્
દિનં વિશતિ ચૈવામ્ભો ભાસ્કરે ઽસ્તમ્ ઉપાગતે
તસ્માચ્ છુક્લીભવન્ત્ય્ આપો નક્તમ્ અહ્નઃ પ્રવેશનાત્ ॥

એવં પુષ્કરમધ્યે તુ યદા યાતિ દિવાકરઃ
ત્રિંશદ્ભાગં તુ મેદિન્યાસ્ તદા મૌહૂર્તિકી ગતિઃ ॥

કુલાલચક્રપર્યન્તો ભ્રમન્ન્ એષ દિવાકરઃ
કરોત્ય્ અહસ્ તથા રાત્રિં વિમુઞ્ચન્ મેદિનીં દ્વિજ ॥

અયનસ્યોત્તરસ્યાદૌ મકરં યાતિ ભાસ્કરઃ
તતઃ કુમ્ભં ચ મીનં ચ રાશે રાશ્યન્તરં દ્વિજ ॥

ત્રિષ્વ્ એતેષ્વ્ અથ ભુક્તેષુ તતો વૈષુવતીં ગતિમ્
પ્રયાતિ સવિતા કુર્વન્ન્ અહોરાત્રં તતઃ સમમ્ ॥

તતો રાત્રિઃ ક્ષયં યાતિ વર્ધતે ઽનુદિનં દિનમ્ ॥

તતશ્ ચ મિથુનસ્યાન્તે પરાં કાષ્ઠામ્ ઉપાગતઃ
રાશિં કર્કટકં પ્રાપ્ય કુરુતે દક્ષિણાયનમ્ ॥

કુલાલચક્રપર્યન્તો યથા શીઘ્રં પ્રવર્તતે
દક્ષિણે પ્રક્રમે સૂર્યસ્ તથા શીઘ્રં પ્રવર્તતે ॥

અતિવેગિતયા કાલં વાયુવેગગતિશ્ ચરન્
તસ્માત્ પ્રકૃષ્ટાં ભૂમિં તુ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ ॥

સૂર્યો દ્વાદશભિઃ શૈઘ્ર્યાન્ મુહૂર્તૈર્ દક્ષિણાયને
ત્રયોદશાર્ધમ્ ઋક્ષાણામ્ અહ્ના તુ ચરતે દ્વિજ
મુહૂર્તૈસ્ તાવદૃક્ષાણિ નક્તમ્ અષ્ટાદશૈશ્ ચરન્ ॥

કુલાલચક્રમધ્યસ્થો યથા મન્દં પ્રસર્પતિ
તથોદગયને સૂર્યઃ સર્પતે મન્દવિક્રમઃ ॥

તસ્માદ્ દીર્ઘેણ કાલેન ભૂમિમ્ અલ્પાં તુ ગચ્છતિ
અષ્ટાદશમુહૂર્તં યદ્ ઉત્તરાયણપશ્ચિમમ્ ॥

અહર્ ભવતિ તત્રાપિ ચરતે મન્દવિક્રમઃ ॥

ત્રયોદશાર્ધમ્ અહ્નૈવ ઋક્ષાણાં ચરતે રવિઃ
મુહૂર્તૈસ્ તાવદૃક્ષાણિ રાત્રૌ દ્વાદશભિશ્ ચરન્ ॥

અધો મન્દતરં નાભ્યાં ચક્રં ભ્રમતિ વૈ યથા
મૃત્પિણ્ડ ઇવ મધ્યસ્થો ધ્રુવો ભ્રમતિ વૈ તથા ॥

કુલાલચક્રનાભિસ્ તુ યથા તત્રૈવ વર્તતે
ધ્રુવસ્ તથા હિ મૈત્રેય તત્રૈવ પરિવર્તતે ॥

ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્ મધ્યે ભ્રમતો મણ્ડલાનિ ચ
દિવા નક્તં ચ સૂર્યસ્ય મન્દા શીઘ્રા ચ વૈ ગતિઃ ॥

મન્દાહ્નિ યસ્મિન્ન્ અયને શીઘ્રા નક્તં તદા ગતિઃ
શીઘ્રા નિશિ યદા ચાસ્ય તદા મન્દા દિવા ગતિઃ ॥

એકપ્રમાણમ્ એવૈષ માર્ગં યાતિ દિવાકરઃ
અહોરાત્રેણ યો ભુઙ્ક્તે સમસ્તા રાશયો દ્વિજ ॥

ષડ્ એવ રાશયો ભુઙ્ક્તે રાત્રાવ્ અન્યાંશ્ ચ ષડ્ દિવા ॥

રાશિપ્રમાણજનિતા દીર્ઘહ્રસ્વાત્મતા દિને
તથા નિશાયાં રાશીનાં પ્રમાણૈર્ લઘુદીર્ઘતા ॥

દિનાદેર્ દીર્ઘહ્રસ્વત્વં તદ્ભોગેનૈવ જાયતે
ઉત્તરે પ્રક્રમે શીઘ્રા નિશિ મન્દા ગતિર્ દિવા ॥

દક્ષિણે ત્વ્ અયને ચૈવ વિપરીતા વિવસ્વતઃ ॥

ઉષા રાત્રિઃ સમાખ્યાતા વ્યુષ્ટિશ્ ચાપ્ય્ ઉચ્યતે દિનમ્
પ્રોચ્યતે ચ તથા સંધ્યા ઉષાવ્યુષ્ટ્યોર્ યદ્ અન્તરમ્ ॥

સંધ્યાકાલે તુ સંપ્રાપ્તે રૌદ્રે પરમદારુણે
મન્દેહા રાક્ષસા ઘોરાઃ સૂર્યમ્ ઇચ્છન્તિ ખાદિતુમ્ ॥

પ્રજાપતિકૃતઃ શાપસ્ તેષાં મૈત્રેય રક્ષસામ્
અક્ષયત્વં શરીરાણાં મરણં ચ દિને દિને ॥

તતઃ સૂર્યસ્ય તૈર્ યુદ્ધં ભવત્ય્ અત્યન્તદારુણમ્
તતો દ્વિજોત્તમાસ્ તોયં યત્ ક્ષિપન્તિ મહામુને ॥

ઓંકારબ્રહ્મસંયુક્તં ગાયત્ર્યા ચાભિમન્ત્રિતમ્
તેન દહ્યન્તિ તે પાપા વજ્રીભૂતેન વારિણા ॥

અગ્નિહોત્રે હૂયતે યા સમન્ત્રા પ્રથમાહુતિઃ
સૂર્યો જ્યોતિઃ સહસ્રાંશુસ્ તયા દીપ્યતિ ભાસ્કરઃ ॥

ઓંકારો ભગવાન્ વિષ્ણુસ્ ત્રિધામા વચસાં પતિઃ
તદુચ્ચારણતસ્ તે તુ વિનાશં યાન્તિ રાક્ષસાઃ ॥

વૈષ્ણવો ઽંશઃ પરઃ સૂર્યો યો ઽન્તર્જ્યોતિર્ અસંપ્લવમ્
અભિધાયક ઓંકારસ્ તસ્ય સ પ્રેરકઃ પરઃ ॥

તેન તત્ પ્રેરિતં જ્યોતિર્ ઓંકારેણાથ દીપ્તિમત્
દહત્ય્ અશેષરક્ષાંસિ મન્દેહાખ્યાન્ય્ અઘાનિ વૈ ॥

તસ્માન્ નોલ્લઙ્ઘનં કાર્યં સંધ્યોપાસનકર્મણઃ
સ હન્તિ સૂર્યં સંધ્યાયા નોપાસ્તિં કુરુતે હિ યઃ ॥

તતઃ પ્રયાતિ ભગવાન્ બ્રાહ્મણૈર્ અભિરક્ષિતઃ
વાલખિલ્યાદિભિશ્ ચૈવ જગતઃ પાલનોદ્યતઃ ॥

.... .... પ્રભુર્ વૈખાનસૈર્ અપિ ॥

મહાત્મભિર્ મહાત્મા વૈ .... .... ॥

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિંશચ્ ચ કાષ્ઠા ગણયેત્ કલાં તામ્
ત્રિંશત્કલાશ્ ચૈવ ભવેન્ મુહૂર્તસ્ તૈસ્ ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે ॥

હ્રાસવૃદ્ધી ત્વ્ અહર્ભાગૈર્ દિવસાનાં યથાક્રમમ્
સંધ્યા મુહૂર્તમાત્રા વૈ હ્રાસવૃદ્ધૌ સમા સ્મૃતા ॥

રેખાપ્રભૃત્ય્ અથાદિત્યે ત્રિમુહૂર્તગતે તુ વૈ
પ્રાતઃ સ્મૃતસ્ તતઃ કાલો ભાગશ્ ચાહ્નઃ સ પઞ્ચમઃ ॥

તસ્માત્ પ્રાતસ્તનાત્ કાલાત્ ત્રિમુહૂર્તસ્ તુ સંગવઃ
મધ્યાહ્નસ્ ત્રિમુહૂર્તસ્ તુ તસ્માત્ કાલાત્ તુ સંગવાત્ ॥

તસ્માન્ માધ્યાહ્નિકાત્ કાલાદ્ અપરાહ્ણ ઇતિ સ્મૃતઃ
ત્રય એવ મુહૂર્તાસ્ તુ કાલભાગઃ સ્મૃતો બુધૈઃ ॥

અપરાહ્ણે વ્યતીતે તુ કાલઃ સાયાહ્ન ઉચ્યતે
દશપઞ્ચમુહૂર્તાહો મુહૂર્તાસ્ ત્રય એવ ચ ॥

દશપઞ્ચમુહૂર્તં વૈ અહર્ વૈષુવતં સ્મૃતમ્ ॥

વર્ધતે ઽહો હ્રસતિ ચ અયને દક્ષિણોત્તરે
અહસ્ તુ ગ્રસતે રાત્રિં રાત્રિર્ ગ્રસતિ વાસરમ્ ॥

શરદ્વસન્તયોર્ મધ્યે વિષુવં તુ વિભાવ્યતે
તુલામેષગતે ભાનૌ સમરાત્રિદિનં તુ તત્ ॥

કર્કટાવસ્થિતે ભાનૌ દક્ષિણાયનમ્ ઉચ્યતે
ઉત્તરાયણમ્ અપ્ય્ ઉક્તં મકરસ્થે દિવાકરે ॥

ત્રિંશન્મુહૂર્તં કથિતમ્ અહોરાત્રં તુ યન્ મયા
તાનિ પઞ્ચદશ બ્રહ્મન્ પક્ષ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

માસઃ પક્ષદ્વયેનોક્તો દ્વૌ માસૌ ચાર્કજાવ્ ઋતુઃ
ઋતુત્રયં ચાપ્ય્ અયનં દ્વે ઽયને વર્ષસંજ્ઞિતે ॥

સંવત્સરાદયઃ પઞ્ચ ચતુર્માસવિકલ્પિતાઃ
નિશ્ચયઃ સર્વકાલસ્ય યુગમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

સંવત્સરસ્ તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ
ઇદ્વત્સરસ્ તૃતીયસ્ તુ ચતુર્થશ્ ચાનુવત્સરઃ
વત્સરઃ પઞ્ચમશ્ ચાત્ર કાલો ઽયં યુગસંજ્ઞિતઃ ॥

યઃ શ્વેતસ્યોત્તરે શૈલઃ શૃઙ્ગવાન્ ઇતિ વિશ્રુતઃ
ત્રીણિ તસ્ય તુ શૃઙ્ગાણિ યૈર્ અસૌ શૃઙ્ગવાન્ સ્મૃતઃ ॥

દક્ષિણં ચોત્તરં ચૈવ મધ્યં વૈષુવતં તથા
શરદ્વસન્તયોર્ મધ્યે તદ્ ભાનુઃ પ્રતિપદ્યતે
મેષાદૌ ચ તુલાદૌ ચ મૈત્રેય વિષુવત્સ્થિતઃ ॥

તદા તુલ્યમ્ અહોરાત્રં કરોતિ તિમિરાપહઃ
દશપઞ્ચમુહૂર્તં વૈ તદ્ એતદ્ ઉભયં સ્મૃતમ્ ॥

પ્રથમે કૃત્તિકાભાગે યદા ભાસ્વાંસ્ તદા શશી
વિશાખાનાં ચતુર્થે ઽંશે મુને તિષ્ઠત્ય્ અસંશયમ્ ॥

વિશાખાનાં યદા સૂર્યશ્ ચરત્ય્ અંશં તૃતીયકમ્
તદા ચન્દ્રં વિજાનીયાત્ કૃત્તિકાશિરસિ સ્થિતમ્ ॥

તદૈવ વિષુવાખ્યો વૈ કાલઃ પુણ્યો ઽભિધીયતે
તદા દાનાનિ દેયાનિ દેવેભ્યઃ પ્રયતાત્મભિઃ ॥

બ્રાહ્મણેભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ ચ મુખમ્ એતત્ તુ દાનજમ્
દત્તદાનસ્ તુ વિષુવે કૃતકૃત્યો ઽભિજાયતે ॥

અહોરાત્રાર્ધમાસૌ તુ કલાઃ કાષ્ઠાઃ ક્ષણાસ્ તથા
પૌર્ણમાસી તથા જ્ઞેયા અમાવાસ્યા તથૈવ ચ
સિનીવાલી કુહૂશ્ ચૈવ રાકા ચાનુમતિસ્ તથા ॥

તપસ્તપસ્યૌ મધુમાધવૌ ચ શુક્રઃ શુચિશ્ ચાયનમ્ ઉત્તરં સ્યાત્
નભો નભસ્યો ઽથ ઇષશ્ ચ સોર્જઃ સહઃસહસ્યાવ્ ઇતિ દક્ષિણં સ્યાત્ ॥

લોકાલોકસ્ તુ યઃ શૈલઃ પ્રાગુક્તો ભવતો મયા
લોકપાલાસ્ તુ ચત્વારસ્ તત્ર તિષ્ઠન્તિ સુવ્રતાઃ ॥

સુધામા શઙ્ખપાચ્ ચૈવ કર્દમસ્યાત્મજૌ દ્વિજ
હિરણ્યરોમા ચૈવાન્યશ્ ચતુર્થઃ કેતુમાન્ અપિ ॥

નિર્દ્વંદ્વા નિરભીમાના નિસ્તન્દ્રા નિષ્પરિગ્રહાઃ
લોકપાલાઃ સ્થિતા હ્ય્ એતે લોકાલોકે ચતુર્દિશમ્ ॥

ઉત્તરં યદ્ અગસ્ત્યસ્ય અજવીથ્યાશ્ ચ દક્ષિણમ્
પિતૃયાનઃ સ વૈ પન્થા વૈશ્વાનરપથાદ્ બહિઃ ॥

તત્રાસતે મહાત્માન ઋષયો યે ઽગ્નિહોત્રિણઃ
ભૂતારમ્ભકૃતં બ્રહ્મ શંસન્ત ઋત્વિગુદ્યતાઃ
લોકારમ્ભં પ્રારભન્તે તેષાં પન્થાઃ સ દક્ષિણઃ ॥

ચલિતં તે પુનર્ બ્રહ્મ સ્થાપયન્તિ યુગે યુગે
સંતત્યા તપસા ચૈવ મર્યાદાભિઃ શ્રુતેન ચ ॥

જાયમાનાસ્ તુ પૂર્વે તુ પશ્ચિમાનાં ગૃહેષુ વૈ
પશ્ચિમાશ્ ચૈવ પૂર્વેષાં જાયન્તે નિધનેષ્વ્ ઇહ ॥

એવમ્ આવર્તમાનાસ્ તે તિષ્ઠન્ત્ય્ આભૂતસંપ્લવાત્
સવિતુર્ દક્ષિણં માર્ગં શ્રિતા હ્ય્ આચન્દ્રતારકમ્ ॥

નાગવીથ્યુત્તરં યચ્ ચ સપ્તર્ષિભ્યશ્ ચ દક્ષિણમ્
ઉત્તરઃ સવિતુઃ પન્થા દેવયાનસ્ તુ સ સ્મૃતઃ ॥

તત્ર તે વશિનઃ સિદ્ધા વિમલા બ્રહ્મચારિણઃ
સંતતિં તે જુગુપ્સન્તિ તસ્માન્ મૃત્યુર્ જિતશ્ ચ તૈઃ ॥

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ યતીનામ્ ઊર્ધ્વરેતસામ્
ઉદક્પન્થાનમ્ અર્યમ્ણઃ શ્રિતા હ્ય્ આભૂતસંપ્લવાત્ ॥

તે ઽસંપ્રયોગાલ્ લોભસ્ય મૈથુનસ્ય ચ વર્જનાત્
ઇચ્છાદ્વેષાપ્રવૃત્ત્યા ચ ભૂતારમ્ભવિવર્જનાત્ ॥

પુનશ્ ચાકામસંયોગાચ્ શબ્દાદેર્ દોષદર્શનાત્
ઇત્ય્ એભિઃ કારણૈઃ શુદ્ધાસ્ તે ઽમૃતત્વં હિ ભેજિરે ॥

આભૂતસંપ્લવં સ્થાનમ્ અમૃતત્વં વિભાવ્યતે
ત્રૈલોક્યસ્થિતિકાલો ઽયમ્ અપુનર્માર ઉચ્યતે ॥

બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાભ્યાં પાપપુણ્યકૃતો વિધિઃ
આભૂતસંપ્લવાન્તાન્તં ફલમ્ ઉક્તં તયોર્ દ્વિજ ॥

યાવન્માત્રપ્રદેશે તુ મૈત્રેયાવસ્થિતો ધ્રુવઃ
ક્ષયમ્ આયાતિ તાવત્ તુ ભૂમેર્ આભૂતસંપ્લવે ॥

ઊર્ધ્વોત્તરમ્ ઋષિભ્યસ્ તુ ધ્રુવો યત્ર વ્યવસ્થિતઃ
એતદ્ વિષ્ણુપદં દિવ્યં તૃતીયં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરમ્ ॥

નિર્ધૂતદોષપઙ્કાનાં યતીનાં સંયતાત્મનામ્
સ્થાનં તત્ પરમં વિપ્ર પુણ્યપાપપરિક્ષયે ॥

અપુણ્યપુણ્યોપરમે ક્ષીણાશેષાપ્તિહેતવઃ
યત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥

ધર્મધ્રુવાદ્યાસ્ તિષ્ઠન્તિ યત્ર તે લોકસાક્ષિણઃ
તત્સાર્ષ્ટ્યોત્પન્નયોગેદ્ધાસ્ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥

યત્રોતમ્ એતત્ પ્રોતં ચ યદ્ ભૂતં સચરાચરમ્
ભાવ્યં ચ વિશ્વં મૈત્રેય તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥

દિવીવ ચક્ષુર્ આતતં વિતતં યન્ મહાત્મનામ્
વિવેકજ્ઞાનદૃષ્ટં ચ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥

યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતો ભાસ્વાન્ મેઢીભૂતઃ સ્વયં ધ્રુવઃ
ધ્રુવે ચ સર્વજ્યોતીંષિ જ્યોતિષ્વ્ અમ્ભોમુચો દ્વિજ ॥

મેઘેષુ સંતતા વૃષ્ટિર્ વૃષ્ટેઃ સૃષ્ટેશ્ ચ પોષણમ્
આપ્યાયનં ચ સર્વેષાં દેવાદીનાં મહામુને ॥

તતશ્ ચાજ્યાહુતિદ્વારા પોષિતાસ્ તે હવિર્ભુજઃ
વૃષ્ટેઃ કારણતાં યાન્તિ ભૂતાનાં સ્થિતયે પુનઃ ॥

એવમ્ એતત્ પદં વિષ્ણોસ્ તૃતીયમ્ અમલાત્મકમ્
આધારભૂતં લોકાનાં ત્રયાણાં વૃષ્ટિકારણમ્ ॥

તતઃ પ્રભવતિ બ્રહ્મન્ સર્વપાપહરા સરિત્
ગઙ્ગા દેવાઙ્ગનાઙ્ગાનામ્ અનુલેપનપિઞ્જરા ॥

વામપાદામ્બુજાઙ્ગુષ્ઠ નખસ્રોતોવિનિર્ગતામ્
વિષ્ણોર્ બિભર્તિ યાં ભક્ત્યા શિરસાહર્નિશં ધ્રુવઃ ॥

તતઃ સપ્તર્ષયો યસ્યાઃ પ્રાણાયામપરાયણાઃ
તિષ્ઠન્તિ વીચિમાલાભિર્ ઉહ્યમાનજટાજલે ॥

વાર્યોઘૈઃ સંતતૈર્ યસ્યાઃ પ્લાવિતં શશિમણ્ડલમ્
ભૂયો ઽધિકતરાં કાન્તિં વહત્ય્ એતદ્ ઉપક્ષયમ્ ॥

મેરુપૃષ્ઠે પતત્ય્ ઉચ્ચૈર્ નિષ્ક્રાન્તા શશિમણ્ડલાત્
જગતઃ પાવનાર્થાય યા પ્રયાતિ ચતુર્દિશમ્ ॥

સીતા ચાલકનન્દા ચ ચક્ષુર્ ભદ્રા ચ સંસ્થિતા
એકૈવ યા ચતુર્ભેદા દિગ્ભેદગતિલક્ષણા ॥

ભેદં ચાલકનન્દાખ્યં યસ્યાઃ શર્વો ઽપિ દક્ષિણમ્
દધાર શિરસા પ્રીત્યા વર્ષાણામ્ અધિકં શતમ્ ॥

શમ્ભોર્ જટાકલાપાચ્ ચ વિનિષ્ક્રાન્તાસ્થિશર્કરાન્
પ્લાવયિત્વા દિવં નિન્યે યા પાપાન્ સગરાત્મજાન્ ॥

સ્નાતસ્ય સલિલે યસ્યાઃ સદ્યઃ પાપં પ્રણશ્યતિ
અપૂર્વપુણ્યપ્રાપ્તિશ્ ચ સદ્યો મૈત્રેય જાયતે ॥

દત્તાઃ પિતૃભ્યો યત્રાપસ્ તનયૈઃ શ્રદ્ધયાન્વિતૈઃ
સમાત્રયં પ્રયચ્છન્તિ તૃપ્તિં મૈત્રેય દુર્લભામ્ ॥

યસ્યામ્ ઇષ્ટ્વા મહાયજ્ઞૈર્ યજ્ઞેશં પુરુષોત્તમમ્
દ્વિજભૂપાઃ પરામ્ ઋદ્ધિમ્ અવાપુર્ દિવિ ચેહ ચ ॥

સ્નાનાદ્ વિધૂતપાપાશ્ ચ યજ્જલે યતયસ્ તથા
કેશવાસક્તમનસઃ પ્રાપ્તા નિર્વાણમ્ ઉત્તમમ્ ॥

શ્રુતાભિલષિતા દૃષ્ટા સ્પૃષ્ટા પીતાવગાહિતા
યા પાવયતિ ભૂતાનિ કીર્તિતા ચ દિને દિને ॥

ગઙ્ગા ગઙ્ગેતિ યન્ નામ યોજનાનાં શતેષ્વ્ અપિ
સ્થિતૈર્ ઉચ્ચારિતં હન્તિ પાપં જન્મત્રયાર્જિતમ્ ॥

યતઃ સા પાવનાયાલં ત્રયાણાં જગતામ્ અપિ
સમુદ્ભૂતા પરં તત્ તુ તૃતીયં ભગવત્પદમ્ ॥