Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 1.9

idaṃ ca śṛṇu maitreya yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā
śrīsaṃbaddhaṃ mayāpy etac śrutam āsīn marīcitaḥ //

durvāsāḥ śaṃkarasyāṃśaś cacāra pṛthivīm imām
sa dadarśa srajaṃ divyām ṛṣir vidyādharīkare //

saṃtānakānām akhilaṃ yasyā gandhena vāsitam
atisevyam abhūd brahman tad vanaṃ vanacāriṇām //

unmattavratadhṛg vipraḥ sa dṛṣṭvā śobhanāṃ srajam
tāṃ yayāce varārohāṃ vidyādharavadhūṃ tataḥ //

yācitā tena tanvaṅgī mālāṃ vidyādharāṅganā
dadau tasmai viśālākṣī sādaraṃ praṇipatya tam //

tām ādāyātmano mūrdhni srajam unmattarūpadhṛk
kṛtvā sa vipro maitreya paribabhrāma medinīm //

sa dadarśa samāyāntam unmattairāvatasthitam
trailokyādhipatiṃ devaṃ saha devaiḥ śacīpatim //

tām ātmanaḥ sa śirasaḥ srajam unmattaṣaṭpadām
ādāyāmararājāya cikṣeponmattavan muniḥ //

gṛhītvāmararājena srag airāvatamūrdhani
nyastā rarāja kailāsa śikhare jāhnavī yathā //

madāndhakāritākṣo 'sau gandhākṛṣṭena vāraṇaḥ
kareṇāghrāya cikṣepa tāṃ srajaṃ dharaṇītale //

tataś cukrodha bhagavān durvāsā munisattamaḥ
maitreya devarājānaṃ kruddhaś caitad uvāca ha //

aiśvaryamadaduṣṭātmann atistabdho 'si vāsava
śriyo dhāma srajaṃ yas tvaṃ maddattāṃ nābhinandasi //

prasāda iti noktaṃ te praṇipātapuraḥsaram
harṣotphullakapolena na cāpi śirasā dhṛtā //

mayā dattām imāṃ mālāṃ yasmān na bahu manyase
trailokyaśrīr ato mūḍha vināśam upayāsyati //

māṃ manyate 'nyaiḥ sadṛśaṃ nūnaṃ śakra bhavān dvijaiḥ
ato 'vamānam asmāsu māninā bhavatā kṛtam //

maddattā bhavatā yasmāt kṣiptā mālā mahītale
tasmāt praṇaṣṭalakṣmīkaṃ trailokyaṃ te bhaviṣyati //

yasya saṃjātakopasya bhayam eti carācaram
taṃ tvaṃ mām atigarveṇa devarājāvamanyase //

mahendro vāraṇaskandhād avatīrya tvarānvitaḥ
prasādayām āsa muniṃ durvāsasam akalmaṣam //

prasādyamānaḥ sa tadā praṇipātapuraḥsaram
pratyuvāca sahasrākṣaṃ durvāsā munisattamaḥ //

nāhaṃ kṛpāluhṛdayo na ca māṃ bhajate kṣamā
anye te munayaḥ śakra durvāsasam avehi mām //

gautamādibhir anyais tvaṃ garvam āpādito mudhā
akṣāntisārasarvasvaṃ durvāsasam avehi mām //

vasiṣṭhādyair dayāsāraiḥ stotraṃ kurvadbhir uccakaiḥ
garvaṃ gato 'si yenaivaṃ mām apy adyāvamanyase //

jvalajjaṭākalāpasya bhṛkuṭīkuṭilaṃ mukham
nirīkṣya kas tribhuvane mama yo na gato bhayam //

nāhaṃ kṣamiṣye bahunā kim uktena śatakrato
viḍambanām imāṃ bhūyaḥ karoṣy anunayātmikām //

ity uktvā prayayau vipro devarājo 'pi taṃ punaḥ
āruhyairāvataṃ brahman prayayāv amarāvatīm //

tataḥprabhṛti niḥśrīkaṃ saśakraṃ bhuvanatrayam
maitreyāsīd apadhvastaṃ saṃkṣīṇauṣadhivīrudham //

na yajñāḥ saṃpravartante na tapasyanti tāpasāḥ
na ca dānādidharmeṣu manaś cakre tadā janaḥ //

niḥsattvāḥ sakalā lokā lobhādyupahatendriyāḥ
svalpe 'pi hi babhūvus te sābhilāṣā dvijottama //

yataḥ sattvaṃ tato lakṣmīḥ sattvaṃ bhūtyanusāri ca
niḥśrīkāṇāṃ kutaḥ sattvaṃ vinā tena guṇāḥ kutaḥ //

balaśauryādyabhāvaś ca puruṣāṇāṃ guṇair vinā
laṅghanīyaḥ samastasya balaśauryavivarjitaḥ
bhavaty apadhvastamatir laṅghitaḥ prathitaḥ pumān //

evam atyantaniḥśrīke trailokye sattvavarjite
devān prati balodyogaṃ cakrur daiteyadānavāḥ //

lobhābhibhūtā niḥśrīkā daityāḥ sattvavivarjitāḥ
śriyā vihīnair niḥsattvair devaiś cakrus tato raṇam //

vijitās tridaśā daityair indrādyāḥ śaraṇaṃ yayuḥ
pitāmahaṃ mahābhāgaṃ hutāśanapurogamāḥ //

yathāvat kathito devair brahmā prāha tataḥ surān
parāvareśaṃ śaraṇaṃ vrajadhvam asurārdanam //

utpattisthitināśānām ahetuṃ hetum īśvaram
prajāpatipatiṃ viṣṇum anantam aparājitam //

pradhānapuṃsor ajayoḥ kāraṇaṃ kāryabhūtayoḥ
praṇatārtiharaṃ viṣṇuṃ sa vaḥ śreyo vidhāsyati //

evam uktvā surān sarvān brahmā lokapitāmahaḥ
kṣīrodasyottaraṃ tīraṃ tair eva sahito yayau //

sa gatvā tridaśaiḥ sarvaiḥ samavetaḥ pitāmahaḥ
tuṣṭāva vāgbhir iṣṭābhiḥ parāvarapatiṃ harim //

namāmi sarvaṃ sarveśam anantam ajam avyayam
lokadhāmadharādhāram aprakāśam abhedinam //

nārāyaṇam aṇīyāṃsam aśeṣāṇām aṇīyasām
samastānāṃ gariṣṭhaṃ ca bhūrādīnāṃ garīyasām //

yatra sarvaṃ yataḥ sarvam utpannaṃ matpuraḥsaram
sarvabhūtaś ca yo devaḥ parāṇām api yaḥ paraḥ //

paraḥ parasmāt puruṣāt paramātmasvarūpadhṛk
yogibhiś cintyate yo 'sau muktihetor mumukṣubhiḥ //

sattvādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ
sa śuddhaḥ sarvaśuddhebhyaḥ pumān ādyaḥ prasīdatu //

kalākāṣṭhānimeṣādi kālasūtrasya gocare
yasya śaktir na śuddhasya prasīdatu sa no hariḥ //

procyate parameśo hi yaḥ śuddho 'py upacārataḥ
prasīdatu sa no viṣṇur ātmā yaḥ sarvadehinām //

yaḥ kāraṇaṃ ca kāryaṃ ca kāraṇasyāpi kāraṇam
kāryasyāpi ca yaḥ kāryaṃ prasīdatu sa no hariḥ //

kāryakāryasya yat kāryaṃ tatkāryasyāpi yaḥ svayam
tatkāryakāryabhūto yas tataś ca praṇato 'smi tam //

kāraṇaṃ kāraṇasyāpi tasya kāraṇakāraṇam
tatkāraṇānāṃ hetuṃ taṃ praṇato 'smi sureśvaram //

bhoktāraṃ bhojyabhūtaṃ ca sraṣṭāraṃ sṛjyam eva ca
kāryakartṛsvarūpaṃ taṃ praṇato 'smi paraṃ padam //

viśuddhabodhavan nityam ajam akṣayam avyayam
avyaktam avikāraṃ yat tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

na sthūlaṃ na ca sūkṣmaṃ yan na viśeṣaṇagocaram
tat padaṃ paramaṃ viṣṇoḥ praṇamāmi sadāmalam //

yasyāyutāyutāṃśāṃśe viśvaśaktir iyaṃ sthitā
parabrahmasvarūpasya praṇamāmi tam avyayam //

yan na devā na munayo na cāhaṃ na ca śaṃkaraḥ
jānanti parameśasya tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

yad yoginaḥ sadodyuktāḥ puṇyapāpakṣaye 'kṣayam
paśyanti praṇave cintyaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

śaktayo yasya devasya brahmaviṣṇuśivātmikāḥ
bhavanty abhūtapūrvasya tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

sarveśa sarvabhūtātman sarva sarvāśrayācyuta
prasīda viṣṇo bhaktānāṃ vraja no dṛṣṭigocaram //

ity udīritam ākarṇya brahmaṇas tridaśās tataḥ
praṇamyocuḥ prasīdeti vraja no dṛṣṭigocaram //

yan nāyaṃ bhagavān brahmā jānāti paramaṃ padam
taṃ natāḥ smo jagaddhāma tava sarvagatācyuta //

ity ante vacasas teṣāṃ devānāṃ brahmaṇas tathā
ūcur devarṣayaḥ sarve bṛhaspatipurogamāḥ //

ādyo yajñaḥ pumān īḍyo yaḥ pūrveṣāṃ ca pūrvajaḥ
taṃ natāḥ smo jagatsraṣṭuḥ sraṣṭāram aviśeṣaṇam //

bhagavan bhūtabhavyeśa yajñamūrtidharāvyaya
prasīda praṇatānāṃ tvaṃ sarveṣāṃ dehi darśanam //

eṣa brahmā tathaivāyaṃ saha rudrais trilocanaḥ
sarvādityaiḥ samaṃ pūṣā pāvako 'yaṃ sahāgnibhiḥ //

aśvinau vasavaś ceme sarve caite marudgaṇāḥ
sādhyā viśve tathā devā devendraś cāyam īśvaraḥ //

praṇāmapravaṇā nātha daityasainyaparājitāḥ
śaraṇaṃ tvām anuprāptāḥ samastā devatāgaṇāḥ //

evaṃ saṃstūyamānas tu bhagavāñ chaṅkhacakradhṛk
jagāma darśanaṃ teṣāṃ maitreya parameśvaraḥ //

taṃ dṛṣṭvā te tadā devāḥ śaṅkhacakragadādharam
apūrvarūpasaṃsthānaṃ tejasāṃ rāśim ūrjitam //

praṇamya praṇatāḥ pūrvaṃ saṃkṣobhastimitekṣaṇāḥ
tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣaṃ pitāmahapurogamāḥ //

namo namas te viśveśa tvaṃ brahmā tvaṃ pinākadhṛk
indras tvam agniḥ pavano varuṇaḥ savitā yamaḥ
vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevagaṇā bhavān //

yo 'yaṃ tavāgato deva samīpaṃ devatāgaṇaḥ
sa tvam eva jagatsraṣṭā yataḥ sarvagato bhavān //

tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras tvam oṅkāraḥ prajāpatiḥ
vettā vedyaṃ ca sarvātmaṃs tvanmayaṃ cākhilaṃ jagat //

tvām ārtāḥ śaraṇaṃ viṣṇo prayātā daityanirjitāḥ
vayaṃ prasīda sarvātmaṃs tejasāpyāyayasva naḥ //

tāvad ārtis tathā vāñchā tāvan mohas tathāsukham
yāvan nāyāti śaraṇaṃ tvām aśeṣāghanāśanam //

tvaṃ prasādaṃ prasannātman prapannānāṃ kuruṣva naḥ
tejasāṃ nātha sarveṣāṃ svaśaktyāpyāyanaṃ kuru //

evaṃ saṃstūyamānas tu praṇatair amarair hariḥ
prasannadṛṣṭir bhagavān idam āha sa viśvakṛt //

tejaso bhavatāṃ devāḥ kariṣyāmy upabṛṃhaṇam
vadāmy ahaṃ yat kriyatāṃ bhavadbhis tad idaṃ surāḥ //

ānīya sahitā daityaiḥ kṣīrābdhau sakalauṣadhīḥ
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim
mathyatām amṛtaṃ devāḥ sahāye mayy avasthite //

sāmapūrvaṃ ca daiteyās tatra sāhāyyakarmaṇi
sāmānyaphalabhoktāro yūyaṃ vācyā bhaviṣyatha //

mathyamāne ca tatrābdhau yat samutpadyate 'mṛtam
tatpānād balino yūyam amarāś ca bhaviṣyatha //

tathā cāhaṃ kariṣyāmi te yathā tridaśadviṣaḥ
na prāpsyanty amṛtaṃ devāḥ kevalaṃ kleśabhāginaḥ //

ity uktā devadevena sarva eva tataḥ surāḥ
saṃdhānam asuraiḥ kṛtvā yatnavanto 'mṛte 'bhavan //

nānauṣadhīḥ samānīya devadaiteyadānavāḥ
kṣiptvā kṣīrābdhipayasi śaradabhrāmalatviṣi //

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā ca vāsukim
tato mathitum ārabdhā maitreya tarasāmṛtam //

vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ kṛtāḥ
kṛṣṇena vāsuker daityāḥ pūrvakāye niveśitāḥ //

te tasya phaṇaniḥśvāsa vahnināpahatatviṣaḥ
nistejaso 'surāḥ sarve babhūvur amitadyute //

tenaiva mukhaniḥśvāsa vāyunāstabalāhakaiḥ
pucchapradeśe varṣadbhis tadā cāpyāyitāḥ surāḥ //

kṣīrodamadhye bhagavān kūrmarūpī svayaṃ hariḥ
mandarādrer adhiṣṭhānaṃ bhramato 'bhūn mahāmune //

rūpeṇānyena devānāṃ madhye cakragadādharaḥ
cakarṣa nāgarājānaṃ daityamadhye 'pareṇa ca //

upary ākrāntavāñ chailaṃ bṛhadrūpeṇa keśavaḥ
tathāpareṇa maitreya yan na dṛṣṭaṃ surāsuraiḥ //

tejasā nāgarājānaṃ tathāpyāyitavān hariḥ
anyena tejasā devān upabṛṃhitavān vibhuḥ //

mathyamāne tatas tasmin kṣīrābdhau devadānavaiḥ
havirdhāmābhavat pūrvaṃ surabhiḥ surapūjitā //

jagmur mudaṃ tato devā dānavāś ca mahāmune
vyākṣiptacetasaś caiva babhūvuḥ stimitekṣaṇāḥ //

kim etad iti siddhānāṃ divi cintayatāṃ tataḥ
babhūva vāruṇī devī madāghūrṇitalocanā //

kṛtāvartāt tatas tasmāt kṣīrodād vāsayañ jagat
gandhena pārijāto 'bhūd devastrīnandanas taruḥ //

rūpaudāryaguṇopetas tataś cāpsarasāṃ gaṇaḥ
kṣīrodadheḥ samutpanno maitreya paramādbhutaḥ //

tataḥ śītāṃśur abhavaj jagṛhe taṃ maheśvaraḥ
jagṛhuś ca viṣaṃ nāgāḥ kṣīrodābdhisamutthitam //

tato dhanvantarir devaḥ śvetāmbaradharaḥ svayam
bibhratkamaṇḍaluṃ pūrṇam amṛtasya samutthitaḥ //

tataḥ svasthamanaskās te sarve daiteyadānavāḥ
babhūvur muditāḥ sadyo maitreya munibhiḥ saha //

tataḥ sphuratkāntimatī vikāsikamale sthitā
śrīr devī payasas tasmād utthitā dhṛtapaṅkajā //

tāṃ tuṣṭuvur mudā yuktāḥ śrīsūktena maharṣayaḥ //

viśvāvasumukhās tasyā gandharvāḥ purato jaguḥ
ghṛtācīpramukhā brahman nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ //

gaṅgādyāḥ saritas toyaiḥ snānārtham upatasthire
diggajā hemapātrastham ādāya vimalaṃ jalam
snāpayāṃ cakrire devīṃ sarvalokamaheśvarīm //

kṣīrodo rūpadhṛk tasyai mālām amlānapaṅkajām
dadau vibhūṣaṇāny aṅge viśvakarmā cakāra ha //

divyamālyāmbaradharā snātā bhūṣaṇabhūṣitā
paśyatāṃ sarvadevānāṃ yayau vakṣaḥsthalaṃ hareḥ //

tato 'valokitā devā harivakṣaḥsthalasthayā
lakṣmyā maitreya sahasā parāṃ nirvṛtim āgatāḥ //

udvegaṃ paramaṃ jagmur daityā viṣṇuparāṅmukhāḥ
tyaktā lakṣmyā mahābhāga vipracittipurogamāḥ //

tatas te jagṛhur daityā dhanvantarikare sthitam
kamaṇḍaluṃ mahāvīryā yatrāste tad dvijāmṛtam //

māyayā mohayitvā tān viṣṇuḥ strīrūpam āsthitaḥ
dānavebhyas tad ādāya devebhyaḥ pradadau vibhuḥ //

tataḥ papuḥ suragaṇāḥ śakrādyās tat tadāmṛtam
udyatāyudhanistriṃśā daityās tāṃś ca samabhyayuḥ //

pīte 'mṛte ca balibhir devair daityacamūs tadā
vadhyamānā diśo bheje pātālaṃ ca viveśa vai //

tato devā mudā yuktāḥ śaṅkhacakragadādharam
praṇipatya yathāpūrvam aśāsaṃs tat triviṣṭapam //

devadeve gate tasmin vāsudeveśvaraṃ harim //

tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣam antardhānagataṃ harim //

tataḥ prasannabhāḥ sūryaḥ prayayau svena vartmanā
jyotīṃṣi ca yathāmārgaṃ prayayur munisattama //

jajvāla bhagavāṃś coccaiś cārudīptir vibhāvasuḥ
dharme ca sarvabhūtānāṃ tadā matir ajāyata //

śriyā juṣṭaṃ ca trailokyaṃ babhūva dvijasattama
śakraś ca tridaśaśreṣṭhaḥ punaḥ śrīmān ajāyata //

siṃhāsanagataḥ śakraḥ saṃprāpya tridivaṃ punaḥ
devarājye sthito devīṃ tuṣṭāvābjakarāṃ tataḥ //

durvāsaśāpapātena punar mā bhūd iyaṃ hare //

tathyeti cābhiprāyeṇas tuṣṭāva śriyamānataḥ //

namasye sarvalokānāṃ jananīm abjasaṃbhavām
śriyam unnidrapadmākṣīṃ viṣṇuvakṣaḥsthalasthitām //

padmālayāṃ padmakarāṃ padmapatranibhekṣaṇām //

vande padmamukhāṃ devīṃ padmanābhapriyām aham //

tvaṃ siddhis tvaṃ svadhā svāhā sudhā tvaṃ lokapāvanī
saṃdhyā rātriḥ prabhā bhūtir medhā śraddhā sarasvatī //

yajñavidyā mahāvidyā guhyavidyā ca śobhane
ātmavidyā ca devi tvaṃ vimuktiphaladāyinī //

ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītis tvam eva ca
saumyāsaumyair jagad rūpais tvayaitad devi pūritam //

kā tv anyā tvām ṛte devi sarvayajñamayaṃ vapuḥ
adhyāste devadevasya yogicintyaṃ gadābhṛtaḥ //

tvayā devi parityaktaṃ sakalaṃ bhuvanatrayam
vinaṣṭaprāyam abhavat tvayedānīṃ samedhitam //

dārāḥ putrās tathāgāraṃ suhṛddhānyadhanādikam
bhavaty etan mahābhāge nityaṃ tvadvīkṣaṇān nṛṇām //

śarīrārogyam aiśvaryam aripakṣakṣayaḥ sukham
devi tvaddṛṣṭidṛṣṭānāṃ puruṣāṇāṃ na durlabham //

tvaṃ mātā sarvabhūtānāṃ devadevo hariḥ pitā
tvayaitad viṣṇunā cāmba jagad vyāptaṃ carācaram //

mā naḥ kośaṃ tathā goṣṭhaṃ mā gṛhaṃ mā paricchadam
mā śarīraṃ kalatraṃ ca tyajethāḥ sarvapāvani //

mā putrān mā suhṛdvargān mā paśūn mā vibhūṣaṇam
tyajethā mama devasya viṣṇor vakṣaḥsthalālaye //

sattvena satyaśaucābhyāṃ tathā śīlādibhir guṇaiḥ
tyajyante te narāḥ sadyaḥ saṃtyaktā ye tvayāmale //

tvayāvalokitāḥ sadyaḥ śīlādyair akhilair guṇaiḥ
kulaiśvaryaiś ca yujyante puruṣā nirguṇā api //

sa ślāghyaḥ sa guṇī dhanyaḥ sa kulīnaḥ sa buddhimān
sa śūraḥ sa ca vikrānto yas tvayā devi vīkṣitaḥ //

sadyo vaiguṇyam āyānti śīlādyāḥ sakalā guṇāḥ
parāṅmukhī jagaddhātrī yasya tvaṃ viṣṇuvallabhe //

na te varṇayituṃ śaktā guṇāñ jihvāpi vedhasaḥ
prasīda devi padmākṣi māsmāṃs tyākṣīḥ kadācana //

evaṃ śrīḥ saṃstutā samyak prāha hṛṣṭā śatakratum
śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvabhūtasthitā dvija //

parituṣṭāsmi deveśa stotreṇānena te hare
varaṃ vṛṇīṣva yas tv iṣṭo varadāhaṃ tavāgatā //

varadā yadi me devi varārho yadi cāpy aham
trailokyaṃ na tvayā tyājyam eṣa me 'stu varaḥ paraḥ //

stotreṇa yas tathaitena tvāṃ stoṣyaty abdhisaṃbhave
sa tvayā na parityājyo dvitīyo 'stu varo mama //

trailokyaṃ tridaśaśreṣṭha na saṃtyakṣyāmi vāsava
datto varo mayāyaṃ te stotrārādhanatuṣṭayā //

yaś ca sāyaṃ tathā prātaḥ stotreṇānena mānavaḥ
māṃ stoṣyati na tasyāhaṃ bhaviṣyāmi parāṅmukhī //

evaṃ dadau varau devī devarājāya vai purā
maitreya śrīr mahābhāgā stotrārādhanatoṣitā //

bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā śrīḥ pūrvam udadheḥ punaḥ
devadānavayatnena prasūtāmṛtamanthane //

evaṃ yadā jagatsvāmī devadevo janārdanaḥ
avatāraṃ karoty eṣā tadā śrīs tatsahāyinī //

punaś ca padmā saṃbhūtā ādityo 'bhūd yadā hariḥ
yadā tu bhārgavo rāmas tadābhūd dharaṇī tv iyam //

rāghavatve 'bhavat sītā rukmiṇī kṛṣṇajanmani
anyeṣu cāvatāreṣu viṣṇor eṣā sahāyinī //

devatve devadeheyaṃ manuṣyatve ca mānuṣī
viṣṇor dehānurūpāṃ vai karoty eṣātmanas tanum //

yaś caitac chṛṇuyāj janma lakṣmyā yaś ca paṭhen naraḥ
śriyo na vicyutis tasya gṛhe yāvat kulatrayam //

paṭhyate yeṣu caiveyaṃ gṛheṣu śrīstutir mune
alakṣmīḥ kalahādhārā na teṣv āste kadācana //

etat te kathitaṃ brahman yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi
kṣīrābdhau śrīr yathā jātā pūrvaṃ bhṛgusutā satī //

iti sakalavibhūtyavāptihetuḥ stutir iyam indramukhodgatā hi lakṣmyāḥ
anudinam iha paṭhyate nṛbhir yair vasati na teṣu kadācid apy alakṣmīḥ //