Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 1.19

hiraṇyakaśipuḥ śrutvā tāṃ kṛtyāṃ vitathīkṛtām
āhūya putraṃ papraccha prabhāvasyāsya kāraṇam //

prahlāda suprabhāvo 'si kim etat te viceṣṭitam
etan mantrādijanitam utāho sahajaṃ tava //

evaṃ pṛṣṭas tadā pitrā prahlādo 'surabālakaḥ
praṇipatya pituḥ pādāv idaṃ vacanam abravīt //

na mantrādikṛtas tāta na ca naisargiko mama
prabhāva eṣa sāmānyo yasya yasyācyuto hṛdi //

anyeṣāṃ yo na pāpāni cintayaty ātmano yathā
tasya pāpāgamas tāta hetvabhāvān na vidyate //

karmaṇā manasā vācā parapīḍāṃ karoti yaḥ
tad bījaṃ janma phalati prabhūtaṃ tasya cāśubham //

so 'haṃ na pāpam icchāmi na karomi vadāmi vā
cintayan sarvabhūtastham ātmany api ca keśavam //

śārīraṃ mānasaṃ duḥkhaṃ daivaṃ bhūtabhavaṃ tathā
sarvatra śubhacittasya tasya me jāyate kutaḥ //

evaṃ sarveṣu bhūteṣu bhaktir avyabhicāriṇī
kartavyā paṇḍitair jñātvā sarvabhūtamayaṃ harim //

iti śrutvā sa daityendraḥ prāsādaśikhare sthitaḥ
krodhāndhakāritamukhaḥ prāha daiteyakiṃkarān //

durātmā kṣipyatām asmāt prāsādāc chatayojanāt
giripṛṣṭhe patatv asmiñ śilābhinnāṅgasaṃhatiḥ //

tatas taṃ cikṣipuḥ sarve bālaṃ daiteyakiṃkarāḥ
papāta so 'py adhaḥ kṣipto hṛdayenodvahan harim //

patamānaṃ jagaddhātrī jagaddhātari keśave
bhaktiyuktaṃ dadhārainam upagamya ca medinī //

tato vilokya taṃ svastham aviśīrṇāsthibandhanam
hiraṇyakaśipuḥ prāha śambaraṃ māyināṃ varam //

nāsmābhiḥ śakyate hantum ayaṃ durvṛttabālakaḥ
māyāṃ vetti bhavāṃs tasmān māyayainaṃ niṣūdaya //

sūdayāmy eṣa daityendra paśya māyābalaṃ mama
sahasram atra māyānāṃ paśya koṭiśataṃ tathā //

tataḥ samasṛjan māyāḥ prahlāde śambaro 'suraḥ
vināśam icchan durbuddhiḥ sarvatra samadarśini //

samāhitamanā bhūtvā śambare 'pi vimatsaraḥ
maitreya so 'pi prahlādaḥ sasmāra madhusūdanam //

tato bhagavatā tasya rakṣārthaṃ cakram uttamam
ājagāma samājñaptaṃ jvālāmāli sudarśanam //

tena māyāsahasraṃ tac śambarasyāśugāminā
bālasya rakṣatā deham ekaikaśyena sūditam //

saṃśoṣakaṃ tato vāyuṃ daityendra idam abravīt
śīghram eṣa mamādeśād durātmā nīyatāṃ kṣayam //

tathety uktvātha so 'py enaṃ viveśa pavano laghuḥ
śīto 'tirūkṣaḥ śoṣāya taddehasyātiduḥsahaḥ //

tenāviṣṭaṃ tathātmānaṃ sa buddhvā daityabālakaḥ
hṛdayena mahātmānaṃ dadhāra dharaṇīdharam //

hṛdayasthas tatas tasya taṃ vāyum atiśoṣaṇam
papau janārdanaḥ kruddhaḥ sa yayau pavanaḥ kṣayam //

kṣīṇāsu sarvamāyāsu pavane saṃkṣayaṃ gate
jagāma so 'pi bhavanaṃ guror eva mahāmatiḥ //

ahany ahany athācāryo nītiṃ rājyaphalapradām
grāhayām āsa taṃ bālaṃ rājñām uśanasā kṛtām //

gṛhītanītiśāstraṃ taṃ vinītaṃ sa yadā guruḥ
mene tadainaṃ tatpitre kathayām āsa śikṣitam //

gṛhītanītiśāstras te putro daityapate kṛtaḥ
prahlādas tattvato vetti bhārgaveṇa yad īritam //

mitreṣu varteta katham arivargeṣu bhūpatiḥ
prahlāda triṣu kāleṣu madhyastheṣu kathaṃ caret //

kathaṃ mantriṣv amātyeṣu bāhyeṣv ābhyantareṣu ca
cāreṣu pauravargeṣu śaṅkiteṣv itareṣu ca //

kṛtyākṛtyavidhānaṃ ca durgāṭavikasādhanam
prahlāda kathyatāṃ samyak tathā kaṇṭakaśodhanam //

etac cānyac ca sakalam adhītaṃ bhavatā yathā
tathā me kathyatāṃ jñātuṃ tavecchāmi manogatam //

praṇipatya pituḥ pādau tataḥ praśrayabhūṣaṇaḥ
prahlādaḥ prāha daityendraṃ kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ //

mamopadiṣṭaṃ sakalaṃ guruṇā nātra saṃśayaḥ
gṛhītaṃ ca mayā kintu na sad etan mataṃ mama //

sāma copapradānaṃ ca bhedadaṇḍau tathaiva ca
upāyāḥ kathitā hy ete mitrādīnāṃ ca sādhane //

tān evāhaṃ na paśyāmi mitrādīṃs tāta mā krudhaḥ
sādhyābhāve mahābāho sādhanaiḥ kiṃ prayojanam //

sarvabhūtātmake tāta jagannāthe jaganmaye
paramātmani govinde mitrāmitrakathā kutaḥ //

tvayy asti bhagavān viṣṇur mayi cānyatra cāsti saḥ
yatas tato 'yaṃ mitraṃ me śatruś ceti pṛthak kutaḥ //

tad ebhir alam atyarthaṃ duṣṭārambhoktivistaraiḥ
avidyāntargatair yatnaḥ kartavyas tāta śobhane //

vidyābuddhir avidyāyām ajñānāt tāta jāyate
bālo 'gniṃ kiṃ na khadyotam asureśvara manyate //

tat karma yan na bandhāya sā vidyā yā vimuktaye
āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam //

tad etad avagamyāham asāraṃ sādhyam uttamam
niśāmaya mahābhāga praṇipatya bravīmi yat //

na cintayati ko rājyaṃ ko dhanaṃ nābhivāñchati
tathāpi bhāvyam evaitad ubhayaṃ prāpyate naraiḥ //

sarva eva mahābhāga mahattvaṃ prati sodyamāḥ
tathāpi puṃsāṃ bhāgyāni nodyamā bhūtihetavaḥ //

jaḍānām avivekānām aśūrāṇām api prabho
bhāgyabhojyāni rājyāni santy anītimatām api //

tasmād yateta puṇyeṣu ya icchen mahatīṃ śriyam
yatitavyaṃ samatve ca nirvāṇam api cecchatā //

devā manuṣyāḥ paśavaḥ pakṣivṛkṣasarīsṛpāḥ
rūpam etad anantasya viṣṇor bhinnam iva sthitam //

etad vijānatā sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam
draṣṭavyam ātmavad viṣṇur yato 'yaṃ viśvarūpadhṛk //

evaṃ jñāte sa bhagavān anādiḥ parameśvaraḥ
prasīdaty acyutas tasmin prasanne kleśasaṃkṣayaḥ //

etac chrutvā tu kopena samutthāya varāsanāt
hiraṇyakaśipuḥ putraṃ padā vakṣasy atāḍayat //

uvāca ca sa kopena sāmarṣaḥ prajvalann iva
niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ hantukāmo jagad yathā //

he vipracitte he rāho he balaiṣa mahārṇave
nāgapāśair dṛḍhaṃ baddhvā kṣipyatāṃ mā vilambatha //

anyathā sakalā lokās tathā daiteyadānavāḥ
anuyāsyanti mūḍhasya matam asya durātmanaḥ //

bahuśo vārito 'smābhir ayaṃ pāpas tathāpy areḥ
stutiṃ karoti duṣṭānāṃ vadha evopakārakaḥ //

tatas te satvarā daityā baddhvā taṃ nāgabandhanaiḥ
bhartur ājñāṃ puraskṛtya cikṣipuḥ salilārṇave //

tataś cacāla calatā prahlādena mahārṇavaḥ
udvelo 'bhūt paraṃ kṣobham upetya ca samantataḥ //

bhūrlokam akhilaṃ dṛṣṭvā plāvyamānaṃ mahāmbhasā
hiraṇyakaśipur daityān idam āha mahāmune //

daiteyāḥ sakalaiḥ śailair atraiva varuṇālaye
niśchidraiḥ sarvataḥ sarvaiś cīyatām eṣa durmatiḥ //

nāgnir dahati naivāyaṃ śastraiś chinno na coragaiḥ
kṣayaṃ nīto na vātena na viṣeṇa na kṛtyayā //

na māyābhir na caivoccāt pātito na ca diggajaiḥ
bālo 'tiduṣṭacitto 'yaṃ nānenārtho 'sti jīvatā //

tad eṣa toyadhāv atra samākrānto mahīdharaiḥ
tiṣṭhatv abdasahasrāntaṃ prāṇān hāsyati durmatiḥ //

tato daityā dānavāś ca parvatais taṃ mahodadhau
ākramya cayanaṃ cakrur yojanāni sahasraśaḥ //

sa citaḥ parvatair antaḥ samudrasya mahāmatiḥ
tuṣṭāvāhnikavelāyām ekāgramatir acyutam //

namas te puṇḍarīkākṣa namas te puruṣottama
namas te sarvalokātman namas te tigmacakriṇe //

namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca
jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ //

brahmatve sṛjate viśvaṃ sthitau pālayate punaḥ
rudrarūpāya kalpānte namas tubhyaṃ trimūrtaye //

devā yakṣāsurāḥ siddhā nāgā gandharvakiṃnarāḥ
piśācā rākṣasāś caiva manuṣyāḥ paśavas tathā //

pakṣiṇaḥ sthāvarāś caiva pipīlikasarīsṛpāḥ
bhūmyāpo 'gnir nabho vāyuḥ śabdaḥ sparśas tathā rasaḥ //

rūpaṃ gandho mano buddhir ātmā kālas tathā guṇāḥ
eteṣāṃ paramārthaś ca sarvam etat tvam acyuta //

vidyāvidye bhavān satyam asatyaṃ tvaṃ viṣāmṛte
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca karma vedoditaṃ bhavān //

samastakarmabhoktā ca karmopakaraṇāni ca
tvam eva viṣṇo sarvāṇi sarvakarmaphalaṃ ca yat //

mayy anyatra tathāśeṣa bhūteṣu bhuvaneṣu ca
tavaiva vyāptir aiśvarya guṇasaṃsūcikī prabho //

tvāṃ yoginaś cintayanti tvāṃ yajanti ca yajvinaḥ
havyakavyabhug ekas tvaṃ pitṛdevasvarūpadhṛk //

rūpaṃ mahat te 'cyuta yatra viśvaṃ yataś ca sūkṣmaṃ jagad etad īśa
rūpāṇi sūkṣmāṇi ca bhūtabhedās teṣv antar ātmākhyam atīva sūkṣmam //

tasmāc ca sūkṣmādiviśeṣaṇānām agocare yat paramārtharūpam
kim apy acintyaṃ tava rūpam asti tasmai namas te puruṣottamāya //

sarvabhūteṣu sarvātman yā śaktir aparā tava
guṇāśrayā namas tasyai śāśvatāyai sureśvara //

yātītagocarā vācāṃ manasāṃ cāviśeṣaṇā
jñānijñānaparicchedyā tāṃ vande ceśvarīṃ parām //

oṃ namo vāsudevāya tasmai bhagavate sadā
vyatiriktaṃ na yasyāsti vyatirikto 'khilasya yaḥ //

namas tasmai namas tasmai namas tasmai mahātmane
nāmarūpaṃ na yasyaiko yo 'stitvenopalabhyate //

yasyāvatārarūpāṇi samarcanti divaukasaḥ
apaśyantaḥ paraṃ rūpaṃ namas tasmai mahātmane //

yo 'ntas tiṣṭhann aśeṣasya paśyatīśaḥ śubhāśubham
taṃ sarvasākṣiṇaṃ viṣṇuṃ namasye parameśvaram //

namo 'stu viṣṇave tasmai yasyābhinnam idaṃ jagat
dhyeyaḥ sa jagatām ādyaḥ sa prasīdatu me 'vyayaḥ //

yatrotam etat protaṃ ca viśvam akṣarasaṃjñake
ādhārabhūtaḥ sarvasya sa prasīdatu me hariḥ //

oṃ namo viṣṇave tasmai namas tasmai punaḥ punaḥ
yatra sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataś ca yaḥ //

sarvagatvād anantasya sa evāham avasthitaḥ
mattaḥ sarvam ahaṃ sarvaṃ mayi sarvaṃ sanātane //

aham evākṣayo nityaḥ paramātmātmasaṃśrayaḥ
brahmasaṃjño 'ham evāgre tathānte ca paraḥ pumān //