વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.19

હિરણ્યકશિપુઃ શ્રુત્વા તાં કૃત્યાં વિતથીકૃતામ્
આહૂય પુત્રં પપ્રચ્છ પ્રભાવસ્યાસ્ય કારણમ્ ॥

પ્રહ્લાદ સુપ્રભાવો ઽસિ કિમ્ એતત્ તે વિચેષ્ટિતમ્
એતન્ મન્ત્રાદિજનિતમ્ ઉતાહો સહજં તવ ॥

એવં પૃષ્ટસ્ તદા પિત્રા પ્રહ્લાદો ઽસુરબાલકઃ
પ્રણિપત્ય પિતુઃ પાદાવ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

ન મન્ત્રાદિકૃતસ્ તાત ન ચ નૈસર્ગિકો મમ
પ્રભાવ એષ સામાન્યો યસ્ય યસ્યાચ્યુતો હૃદિ ॥

અન્યેષાં યો ન પાપાનિ ચિન્તયત્ય્ આત્મનો યથા
તસ્ય પાપાગમસ્ તાત હેત્વભાવાન્ ન વિદ્યતે ॥

કર્મણા મનસા વાચા પરપીડાં કરોતિ યઃ
તદ્ બીજં જન્મ ફલતિ પ્રભૂતં તસ્ય ચાશુભમ્ ॥

સો ઽહં ન પાપમ્ ઇચ્છામિ ન કરોમિ વદામિ વા
ચિન્તયન્ સર્વભૂતસ્થમ્ આત્મન્ય્ અપિ ચ કેશવમ્ ॥

શારીરં માનસં દુઃખં દૈવં ભૂતભવં તથા
સર્વત્ર શુભચિત્તસ્ય તસ્ય મે જાયતે કુતઃ ॥

એવં સર્વેષુ ભૂતેષુ ભક્તિર્ અવ્યભિચારિણી
કર્તવ્યા પણ્ડિતૈર્ જ્ઞાત્વા સર્વભૂતમયં હરિમ્ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા સ દૈત્યેન્દ્રઃ પ્રાસાદશિખરે સ્થિતઃ
ક્રોધાન્ધકારિતમુખઃ પ્રાહ દૈતેયકિંકરાન્ ॥

દુરાત્મા ક્ષિપ્યતામ્ અસ્માત્ પ્રાસાદાચ્ છતયોજનાત્
ગિરિપૃષ્ઠે પતત્વ્ અસ્મિઞ્ શિલાભિન્નાઙ્ગસંહતિઃ ॥

તતસ્ તં ચિક્ષિપુઃ સર્વે બાલં દૈતેયકિંકરાઃ
પપાત સો ઽપ્ય્ અધઃ ક્ષિપ્તો હૃદયેનોદ્વહન્ હરિમ્ ॥

પતમાનં જગદ્ધાત્રી જગદ્ધાતરિ કેશવે
ભક્તિયુક્તં દધારૈનમ્ ઉપગમ્ય ચ મેદિની ॥

તતો વિલોક્ય તં સ્વસ્થમ્ અવિશીર્ણાસ્થિબન્ધનમ્
હિરણ્યકશિપુઃ પ્રાહ શમ્બરં માયિનાં વરમ્ ॥

નાસ્માભિઃ શક્યતે હન્તુમ્ અયં દુર્વૃત્તબાલકઃ
માયાં વેત્તિ ભવાંસ્ તસ્માન્ માયયૈનં નિષૂદય ॥

સૂદયામ્ય્ એષ દૈત્યેન્દ્ર પશ્ય માયાબલં મમ
સહસ્રમ્ અત્ર માયાનાં પશ્ય કોટિશતં તથા ॥

તતઃ સમસૃજન્ માયાઃ પ્રહ્લાદે શમ્બરો ઽસુરઃ
વિનાશમ્ ઇચ્છન્ દુર્બુદ્ધિઃ સર્વત્ર સમદર્શિનિ ॥

સમાહિતમના ભૂત્વા શમ્બરે ઽપિ વિમત્સરઃ
મૈત્રેય સો ઽપિ પ્રહ્લાદઃ સસ્માર મધુસૂદનમ્ ॥

તતો ભગવતા તસ્ય રક્ષાર્થં ચક્રમ્ ઉત્તમમ્
આજગામ સમાજ્ઞપ્તં જ્વાલામાલિ સુદર્શનમ્ ॥

તેન માયાસહસ્રં તચ્ શમ્બરસ્યાશુગામિના
બાલસ્ય રક્ષતા દેહમ્ એકૈકશ્યેન સૂદિતમ્ ॥

સંશોષકં તતો વાયું દૈત્યેન્દ્ર ઇદમ્ અબ્રવીત્
શીઘ્રમ્ એષ મમાદેશાદ્ દુરાત્મા નીયતાં ક્ષયમ્ ॥

તથેત્ય્ ઉક્ત્વાથ સો ઽપ્ય્ એનં વિવેશ પવનો લઘુઃ
શીતો ઽતિરૂક્ષઃ શોષાય તદ્દેહસ્યાતિદુઃસહઃ ॥

તેનાવિષ્ટં તથાત્માનં સ બુદ્ધ્વા દૈત્યબાલકઃ
હૃદયેન મહાત્માનં દધાર ધરણીધરમ્ ॥

હૃદયસ્થસ્ તતસ્ તસ્ય તં વાયુમ્ અતિશોષણમ્
પપૌ જનાર્દનઃ ક્રુદ્ધઃ સ યયૌ પવનઃ ક્ષયમ્ ॥

ક્ષીણાસુ સર્વમાયાસુ પવને સંક્ષયં ગતે
જગામ સો ઽપિ ભવનં ગુરોર્ એવ મહામતિઃ ॥

અહન્ય્ અહન્ય્ અથાચાર્યો નીતિં રાજ્યફલપ્રદામ્
ગ્રાહયામ્ આસ તં બાલં રાજ્ઞામ્ ઉશનસા કૃતામ્ ॥

ગૃહીતનીતિશાસ્ત્રં તં વિનીતં સ યદા ગુરુઃ
મેને તદૈનં તત્પિત્રે કથયામ્ આસ શિક્ષિતમ્ ॥

ગૃહીતનીતિશાસ્ત્રસ્ તે પુત્રો દૈત્યપતે કૃતઃ
પ્રહ્લાદસ્ તત્ત્વતો વેત્તિ ભાર્ગવેણ યદ્ ઈરિતમ્ ॥

મિત્રેષુ વર્તેત કથમ્ અરિવર્ગેષુ ભૂપતિઃ
પ્રહ્લાદ ત્રિષુ કાલેષુ મધ્યસ્થેષુ કથં ચરેત્ ॥

કથં મન્ત્રિષ્વ્ અમાત્યેષુ બાહ્યેષ્વ્ આભ્યન્તરેષુ ચ
ચારેષુ પૌરવર્ગેષુ શઙ્કિતેષ્વ્ ઇતરેષુ ચ ॥

કૃત્યાકૃત્યવિધાનં ચ દુર્ગાટવિકસાધનમ્
પ્રહ્લાદ કથ્યતાં સમ્યક્ તથા કણ્ટકશોધનમ્ ॥

એતચ્ ચાન્યચ્ ચ સકલમ્ અધીતં ભવતા યથા
તથા મે કથ્યતાં જ્ઞાતું તવેચ્છામિ મનોગતમ્ ॥

પ્રણિપત્ય પિતુઃ પાદૌ તતઃ પ્રશ્રયભૂષણઃ
પ્રહ્લાદઃ પ્રાહ દૈત્યેન્દ્રં કૃતાઞ્જલિપુટઃ સ્થિતઃ ॥

મમોપદિષ્ટં સકલં ગુરુણા નાત્ર સંશયઃ
ગૃહીતં ચ મયા કિન્તુ ન સદ્ એતન્ મતં મમ ॥

સામ ચોપપ્રદાનં ચ ભેદદણ્ડૌ તથૈવ ચ
ઉપાયાઃ કથિતા હ્ય્ એતે મિત્રાદીનાં ચ સાધને ॥

તાન્ એવાહં ન પશ્યામિ મિત્રાદીંસ્ તાત મા ક્રુધઃ
સાધ્યાભાવે મહાબાહો સાધનૈઃ કિં પ્રયોજનમ્ ॥

સર્વભૂતાત્મકે તાત જગન્નાથે જગન્મયે
પરમાત્મનિ ગોવિન્દે મિત્રામિત્રકથા કુતઃ ॥

ત્વય્ય્ અસ્તિ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ મયિ ચાન્યત્ર ચાસ્તિ સઃ
યતસ્ તતો ઽયં મિત્રં મે શત્રુશ્ ચેતિ પૃથક્ કુતઃ ॥

તદ્ એભિર્ અલમ્ અત્યર્થં દુષ્ટારમ્ભોક્તિવિસ્તરૈઃ
અવિદ્યાન્તર્ગતૈર્ યત્નઃ કર્તવ્યસ્ તાત શોભને ॥

વિદ્યાબુદ્ધિર્ અવિદ્યાયામ્ અજ્ઞાનાત્ તાત જાયતે
બાલો ઽગ્નિં કિં ન ખદ્યોતમ્ અસુરેશ્વર મન્યતે ॥

તત્ કર્મ યન્ ન બન્ધાય સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે
આયાસાયાપરં કર્મ વિદ્યાન્યા શિલ્પનૈપુણમ્ ॥

તદ્ એતદ્ અવગમ્યાહમ્ અસારં સાધ્યમ્ ઉત્તમમ્
નિશામય મહાભાગ પ્રણિપત્ય બ્રવીમિ યત્ ॥

ન ચિન્તયતિ કો રાજ્યં કો ધનં નાભિવાઞ્છતિ
તથાપિ ભાવ્યમ્ એવૈતદ્ ઉભયં પ્રાપ્યતે નરૈઃ ॥

સર્વ એવ મહાભાગ મહત્ત્વં પ્રતિ સોદ્યમાઃ
તથાપિ પુંસાં ભાગ્યાનિ નોદ્યમા ભૂતિહેતવઃ ॥

જડાનામ્ અવિવેકાનામ્ અશૂરાણામ્ અપિ પ્રભો
ભાગ્યભોજ્યાનિ રાજ્યાનિ સન્ત્ય્ અનીતિમતામ્ અપિ ॥

તસ્માદ્ યતેત પુણ્યેષુ ય ઇચ્છેન્ મહતીં શ્રિયમ્
યતિતવ્યં સમત્વે ચ નિર્વાણમ્ અપિ ચેચ્છતા ॥

દેવા મનુષ્યાઃ પશવઃ પક્ષિવૃક્ષસરીસૃપાઃ
રૂપમ્ એતદ્ અનન્તસ્ય વિષ્ણોર્ ભિન્નમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

એતદ્ વિજાનતા સર્વં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્
દ્રષ્ટવ્યમ્ આત્મવદ્ વિષ્ણુર્ યતો ઽયં વિશ્વરૂપધૃક્ ॥

એવં જ્ઞાતે સ ભગવાન્ અનાદિઃ પરમેશ્વરઃ
પ્રસીદત્ય્ અચ્યુતસ્ તસ્મિન્ પ્રસન્ને ક્લેશસંક્ષયઃ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા તુ કોપેન સમુત્થાય વરાસનાત્
હિરણ્યકશિપુઃ પુત્રં પદા વક્ષસ્ય્ અતાડયત્ ॥

ઉવાચ ચ સ કોપેન સામર્ષઃ પ્રજ્વલન્ન્ ઇવ
નિષ્પિષ્ય પાણિના પાણિં હન્તુકામો જગદ્ યથા ॥

હે વિપ્રચિત્તે હે રાહો હે બલૈષ મહાર્ણવે
નાગપાશૈર્ દૃઢં બદ્ધ્વા ક્ષિપ્યતાં મા વિલમ્બથ ॥

અન્યથા સકલા લોકાસ્ તથા દૈતેયદાનવાઃ
અનુયાસ્યન્તિ મૂઢસ્ય મતમ્ અસ્ય દુરાત્મનઃ ॥

બહુશો વારિતો ઽસ્માભિર્ અયં પાપસ્ તથાપ્ય્ અરેઃ
સ્તુતિં કરોતિ દુષ્ટાનાં વધ એવોપકારકઃ ॥

તતસ્ તે સત્વરા દૈત્યા બદ્ધ્વા તં નાગબન્ધનૈઃ
ભર્તુર્ આજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય ચિક્ષિપુઃ સલિલાર્ણવે ॥

તતશ્ ચચાલ ચલતા પ્રહ્લાદેન મહાર્ણવઃ
ઉદ્વેલો ઽભૂત્ પરં ક્ષોભમ્ ઉપેત્ય ચ સમન્તતઃ ॥

ભૂર્લોકમ્ અખિલં દૃષ્ટ્વા પ્લાવ્યમાનં મહામ્ભસા
હિરણ્યકશિપુર્ દૈત્યાન્ ઇદમ્ આહ મહામુને ॥

દૈતેયાઃ સકલૈઃ શૈલૈર્ અત્રૈવ વરુણાલયે
નિશ્છિદ્રૈઃ સર્વતઃ સર્વૈશ્ ચીયતામ્ એષ દુર્મતિઃ ॥

નાગ્નિર્ દહતિ નૈવાયં શસ્ત્રૈશ્ છિન્નો ન ચોરગૈઃ
ક્ષયં નીતો ન વાતેન ન વિષેણ ન કૃત્યયા ॥

ન માયાભિર્ ન ચૈવોચ્ચાત્ પાતિતો ન ચ દિગ્ગજૈઃ
બાલો ઽતિદુષ્ટચિત્તો ઽયં નાનેનાર્થો ઽસ્તિ જીવતા ॥

તદ્ એષ તોયધાવ્ અત્ર સમાક્રાન્તો મહીધરૈઃ
તિષ્ઠત્વ્ અબ્દસહસ્રાન્તં પ્રાણાન્ હાસ્યતિ દુર્મતિઃ ॥

તતો દૈત્યા દાનવાશ્ ચ પર્વતૈસ્ તં મહોદધૌ
આક્રમ્ય ચયનં ચક્રુર્ યોજનાનિ સહસ્રશઃ ॥

સ ચિતઃ પર્વતૈર્ અન્તઃ સમુદ્રસ્ય મહામતિઃ
તુષ્ટાવાહ્નિકવેલાયામ્ એકાગ્રમતિર્ અચ્યુતમ્ ॥

નમસ્ તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્ તે પુરુષોત્તમ
નમસ્ તે સર્વલોકાત્મન્ નમસ્ તે તિગ્મચક્રિણે ॥

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય ગોબ્રાહ્મણહિતાય ચ
જગદ્ધિતાય કૃષ્ણાય ગોવિન્દાય નમો નમઃ ॥

બ્રહ્મત્વે સૃજતે વિશ્વં સ્થિતૌ પાલયતે પુનઃ
રુદ્રરૂપાય કલ્પાન્તે નમસ્ તુભ્યં ત્રિમૂર્તયે ॥

દેવા યક્ષાસુરાઃ સિદ્ધા નાગા ગન્ધર્વકિંનરાઃ
પિશાચા રાક્ષસાશ્ ચૈવ મનુષ્યાઃ પશવસ્ તથા ॥

પક્ષિણઃ સ્થાવરાશ્ ચૈવ પિપીલિકસરીસૃપાઃ
ભૂમ્યાપો ઽગ્નિર્ નભો વાયુઃ શબ્દઃ સ્પર્શસ્ તથા રસઃ ॥

રૂપં ગન્ધો મનો બુદ્ધિર્ આત્મા કાલસ્ તથા ગુણાઃ
એતેષાં પરમાર્થશ્ ચ સર્વમ્ એતત્ ત્વમ્ અચ્યુત ॥

વિદ્યાવિદ્યે ભવાન્ સત્યમ્ અસત્યં ત્વં વિષામૃતે
પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ કર્મ વેદોદિતં ભવાન્ ॥

સમસ્તકર્મભોક્તા ચ કર્મોપકરણાનિ ચ
ત્વમ્ એવ વિષ્ણો સર્વાણિ સર્વકર્મફલં ચ યત્ ॥

મય્ય્ અન્યત્ર તથાશેષ ભૂતેષુ ભુવનેષુ ચ
તવૈવ વ્યાપ્તિર્ ઐશ્વર્ય ગુણસંસૂચિકી પ્રભો ॥

ત્વાં યોગિનશ્ ચિન્તયન્તિ ત્વાં યજન્તિ ચ યજ્વિનઃ
હવ્યકવ્યભુગ્ એકસ્ ત્વં પિતૃદેવસ્વરૂપધૃક્ ॥

રૂપં મહત્ તે ઽચ્યુત યત્ર વિશ્વં યતશ્ ચ સૂક્ષ્મં જગદ્ એતદ્ ઈશ
રૂપાણિ સૂક્ષ્માણિ ચ ભૂતભેદાસ્ તેષ્વ્ અન્તર્ આત્માખ્યમ્ અતીવ સૂક્ષ્મમ્ ॥

તસ્માચ્ ચ સૂક્ષ્માદિવિશેષણાનામ્ અગોચરે યત્ પરમાર્થરૂપમ્
કિમ્ અપ્ય્ અચિન્ત્યં તવ રૂપમ્ અસ્તિ તસ્મૈ નમસ્ તે પુરુષોત્તમાય ॥

સર્વભૂતેષુ સર્વાત્મન્ યા શક્તિર્ અપરા તવ
ગુણાશ્રયા નમસ્ તસ્યૈ શાશ્વતાયૈ સુરેશ્વર ॥

યાતીતગોચરા વાચાં મનસાં ચાવિશેષણા
જ્ઞાનિજ્ઞાનપરિચ્છેદ્યા તાં વન્દે ચેશ્વરીં પરામ્ ॥

ઓં નમો વાસુદેવાય તસ્મૈ ભગવતે સદા
વ્યતિરિક્તં ન યસ્યાસ્તિ વ્યતિરિક્તો ઽખિલસ્ય યઃ ॥

નમસ્ તસ્મૈ નમસ્ તસ્મૈ નમસ્ તસ્મૈ મહાત્મને
નામરૂપં ન યસ્યૈકો યો ઽસ્તિત્વેનોપલભ્યતે ॥

યસ્યાવતારરૂપાણિ સમર્ચન્તિ દિવૌકસઃ
અપશ્યન્તઃ પરં રૂપં નમસ્ તસ્મૈ મહાત્મને ॥

યો ઽન્તસ્ તિષ્ઠન્ન્ અશેષસ્ય પશ્યતીશઃ શુભાશુભમ્
તં સર્વસાક્ષિણં વિષ્ણું નમસ્યે પરમેશ્વરમ્ ॥

નમો ઽસ્તુ વિષ્ણવે તસ્મૈ યસ્યાભિન્નમ્ ઇદં જગત્
ધ્યેયઃ સ જગતામ્ આદ્યઃ સ પ્રસીદતુ મે ઽવ્યયઃ ॥

યત્રોતમ્ એતત્ પ્રોતં ચ વિશ્વમ્ અક્ષરસંજ્ઞકે
આધારભૂતઃ સર્વસ્ય સ પ્રસીદતુ મે હરિઃ ॥

ઓં નમો વિષ્ણવે તસ્મૈ નમસ્ તસ્મૈ પુનઃ પુનઃ
યત્ર સર્વં યતઃ સર્વં યઃ સર્વં સર્વતશ્ ચ યઃ ॥

સર્વગત્વાદ્ અનન્તસ્ય સ એવાહમ્ અવસ્થિતઃ
મત્તઃ સર્વમ્ અહં સર્વં મયિ સર્વં સનાતને ॥

અહમ્ એવાક્ષયો નિત્યઃ પરમાત્માત્મસંશ્રયઃ
બ્રહ્મસંજ્ઞો ઽહમ્ એવાગ્રે તથાન્તે ચ પરઃ પુમાન્ ॥