Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 1.17

maitreya śrūyatāṃ samyak caritaṃ tasya dhīmataḥ
prahlādasya sadodāra caritasya mahātmanaḥ //

diteḥ putro mahāvīryo hiraṇyakaśipuḥ purā
trailokyaṃ vaśam āninye brahmaṇo varadarpitaḥ //

indratvam akarod daityaḥ sa cāsīt savitā svayam
vāyur agnir apāṃ nāthaḥ somaś cāsīn mahāsuraḥ //

dhanānām adhipaḥ so 'bhūt sa evāsīt svayaṃ yamaḥ
yajñabhāgān aśeṣāṃs tu sa svayaṃ bubhuje 'suraḥ //

devāḥ svargaṃ parityajya tattrāsān munisattama
vicerur avanau sarve bibhrāṇā mānuṣīṃ tanum //

jitvā tribhuvanaṃ sarvaṃ trailokyaiśvaryadarpitaḥ
udgīyamāno gandharvair bubhuje viṣayān priyān //

pānāsaktaṃ mahātmānaṃ hiraṇyakaśipuṃ tadā
upāsāṃ cakrire sarve siddhagandharvapannagāḥ //

avādayañ jaguś cānye jayaśabdān athāpare
daityeśvarasya purataś cakruḥ siddhā mudānvitāḥ //

tatra pranṛttāpsarasi sphāṭikābhramaye 'suraḥ
papau pānaṃ mudā yuktaḥ prāsāde sumanohare //

tasya putro mahābhāgaḥ prahlādo nāma nāmataḥ
papāṭha bālapāṭhyāni gurugehaṃ gato 'rbhakaḥ //

ekadā tu sa dharmātmā jagāma guruṇā saha
pānāsaktasya purataḥ pitur daityapates tadā //

pādapraṇāmāvanataṃ tam utthāpya pitā sutam
hiraṇyakaśipuḥ prāha prahlādam amitaujasam //

paṭhyatāṃ bhavatā vatsa sārabhūtaṃ subhāṣitam
kālenaitāvatā yat te sadodyuktena śikṣitam //

śrūyatāṃ tāta vakṣyāmi sārabhūtaṃ tavājñayā
samāhitamanā bhūtvā yan me cetasy avasthitam //

anādimadhyāntam ajam avṛddhikṣayam acyutam
praṇato 'smy antasaṃtānaṃ sarvakāraṇakāraṇam //

etan niśamya daityendraḥ kopasaṃraktalocanaḥ
vilokya tadguruṃ prāha sphuritādharapallavaḥ //

brahmabandho kim etat te vipakṣastutisaṃhitam
asāraṃ grāhito bālo mām avajñāya durmate //

daityeśvara na kopasya vaśam āgantum arhasi
mamopadeśajanitaṃ nāyaṃ vadati te sutaḥ //

anuśiṣṭo 'si kenedṛg vatsa prahlāda kathyatām
mayopadiṣṭaṃ nety eṣa prabravīti gurus tava //

śāstā viṣṇur aśeṣasya jagato yo hṛdi sthitaḥ
tam ṛte paramātmānaṃ tāta kaḥ kena śāsyate //

ko 'yaṃ viṣṇuḥ sudurbuddhe yaṃ bravīṣi punaḥ punaḥ
jagatām īśvarasyeha purataḥ prasabhaṃ mama //

na śabdagocaraṃ yasya yogidhyeyaṃ paraṃ padam
yato yaś ca svayaṃ viśvaṃ sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ //

parameśvarasaṃjño 'jña kim anyo mayy avasthite
tavāsti martukāmas tvaṃ prabravīṣi punaḥ punaḥ //

na kevalaṃ tāta mama prajānāṃ sa brahmabhūto bhavataś ca viṣṇuḥ
dhātā vidhātā parameśvaraś ca prasīda kopaṃ kuruṣe kimartham //

praviṣṭaḥ ko 'sya hṛdayaṃ durbuddher atipāpakṛt
yenedṛśāny asādhūni vadaty āviṣṭamānasaḥ //

na kevalaṃ maddhṛdayaṃ sa viṣṇur ākramya lokān akhilān avasthitaḥ
sa māṃ tvadādīṃś ca pitaḥ samastān samastaceṣṭāsu yunakti sarvagaḥ //

niṣkrāmyatām ayaṃ duṣṭaḥ śāsyatāṃ ca guror gṛhe
yojito durmatiḥ kena vipakṣavitathastutau //

ity ukte sa tadā daityair nīto gurugṛhaṃ punaḥ
jagrāha vidyām aniśaṃ guruśuśrūṣaṇodyataḥ //

kāle 'tīte 'timahati prahlādam asureśvaraḥ
samāhūyābravīd gāthā kācit putraka gīyatām //

yataḥ pradhānapuruṣau yataś caitac carācaram
kāraṇaṃ sakalasyāsya sa no viṣṇuḥ prasīdatu //

durātmā vadhyatām eṣa nānenārtho 'sti jīvatā
svapakṣahānikartṛtvād yaḥ kulāṅgāratāṃ gataḥ //

ity ājñaptās tatas tena pragṛhītamahāyudhāḥ
udyatās tasya nāśāya daityāḥ śatasahasraśaḥ //

viṣṇuḥ śastreṣu yuṣmāsu mayi cāsau yathā sthitaḥ
daiteyās tena satyena mā krāmantv āyudhāni vaḥ //

tatas taiḥ śataśo daityaiḥ śastraughair āhato 'pi san
nāvāpa vedanām alpām abhūc caiva punar navaḥ //

durbuddhe vinivartasva vairipakṣastavād ataḥ
abhayaṃ te prayacchāmi mātimūḍhamatir bhava //

bhayaṃ bhayānām apahāriṇi sthite manasy anante mama kutra tiṣṭhati /
yasmin smṛte janmajarāntakādi bhayāni sarvāṇy apayānti tāta //

bho bhoḥ sarpāḥ durācāram enam atyantadurmatim
viṣajvālāvilair vaktraiḥ sadyo nayata saṃkṣayam //

ity uktās tena te sarpāḥ kuhakās takṣakādayaḥ
adaṃśanta samasteṣu gātreṣv ativiṣolbaṇāḥ //

sa tv āsaktamatiḥ kṛṣṇe daṃśyamāno mahoragaiḥ
na vivedātmano gātraṃ tatsmṛtyāhlādasaṃsthitaḥ //

daṃṣṭrā viśīrṇā maṇayaḥ sphuṭanti phaṇeṣu tāpo hṛdayeṣu kampaḥ
nāsya tvacaḥ svalpam apīha bhinnaṃ praśādhi daityeśvara karma cānyat //

he diggajāḥ saṃkaṭadantamiśrā ghnatainam asmadripupakṣabhinnam
tajjā vināśāya bhavanti tasya yathāraṇeḥ prajvalito hutāśaḥ //

tataḥ sa diggajair bālo bhūbhṛcchikharasaṃnibhaiḥ
pātito dharaṇīpṛṣṭhe viṣāṇair apy apīḍyata //

smaratas tasya govindam ibhadantāḥ sahasraśaḥ
śīrṇā vakṣaḥsthalaṃ prāpya sa prāha pitaraṃ tataḥ //

dantā gajānāṃ kuliśāgraniṣṭhurāḥ śīrṇā yad ete na balaṃ mamaitat
mahāvipatpāpavināśano 'yaṃ janārdanānusmaraṇānubhāvaḥ //

jvālyatām asurā vahnir apasarpata diggajāḥ
vāyo samedhayāgniṃ tvaṃ dahyatām eṣa pāpakṛt //

mahākāṣṭhacayacchannam asurendrasutaṃ tataḥ
prajvālya dānavā vahniṃ dadahuḥ svāmicoditāḥ //

tātaiṣa vahniḥ pavanerito 'pi na māṃ dahaty atra samantato 'ham
paśyāmi padmāstaraṇāstṛtāni śītāni sarvāṇi diśāṃ mukhāni //

trailokyam etat sacarācaraṃ yad viṣṇuṃ vijiṣṇuṃ prabhaviṣṇum īḍyaṃ
alaṃ kariṣṇuṃ tv asahiṣṇum itthaṃ sthāṇuṃ sadā staumi sadā sadaiva //

atha daityeśvaraṃ procur bhārgavasyātmajā dvijāḥ
purohitā mahātmānaḥ sāmnā saṃstūya vāgminaḥ //

rājan niyamyatāṃ kopo bāle 'tra tanaye nije
kopo devanikāyeṣu tatra te saphalo yataḥ //

tataḥ purohitair ukto hiraṇyakaśipuḥ svakaiḥ //

tathā tathainaṃ bālaṃ te śāsitāro vayaṃ nṛpa
yathā vipakṣanāśāya vinītas te bhaviṣyati //

bālatvaṃ sarvadoṣāṇāṃ daityarājāspadaṃ yataḥ
tato 'tra kopam atyarthaṃ yoktum arhasi nārbhake //

na tyakṣyati hareḥ pakṣam asmākaṃ vacanād yadi
tataḥ kṛtyāṃ vadhāyāsya kariṣyāmo 'nivartinīm //

evam abhyarthitas tais tu daityarājaḥ purohitaiḥ
daityair niṣkrāmayām āsa putraṃ pāvakasaṃcayāt //

tato gurugṛhe bālaḥ sa vasan bāladānavān
adhyāpayām āsa muhur upadeśāntare guroḥ //

śrūyatāṃ paramārtho me daiteyā ditijātmajāḥ
na cānyathaitan mantavyaṃ nātra lobhādikāraṇam //

janma bālyaṃ tataḥ sarvo jantuḥ prāpnoti yauvanam
avyāhataiva bhavati tato 'nudivasaṃ jarā //

tataś ca mṛtyum abhyeti jantur daityeśvarātmajāḥ
pratyakṣaṃ dṛśyate caitad asmākaṃ bhavatāṃ tathā //

mṛtasya ca punar janma bhavaty etac ca nānyathā
āgamo 'yaṃ tathā tac ca nopādānaṃ vinodbhavaḥ //

garbhavāsādi yāvat tu punarjanmopapādanam
samastāvasthakaṃ tāvad duḥkham evāvagamyatām //

kṣuttṛṣṇopaśamaṃ tadvac śītādyupaśamaṃ sukham
manyate bālabuddhitvād duḥkham eva hi tat punaḥ //

atyantastimitāṅgānāṃ vyāyāmena sukhaiṣiṇām
bhrāntijñānavatāṃ puṃsāṃ prahāro 'pi sukhāyate //

kva śarīram aśeṣāṇāṃ śleṣmādīnāṃ mahācayaḥ
kva cāṅgaśobhāsaurabhya kamanīyādayo guṇāḥ //

māṃsāsṛkpūyaviṇmūtra snāyumajjāsthisaṃhatau
dehe cet prītimān mūḍho bhavitā narake 'pi saḥ //

agneḥ śītena toyasya tṛṣā bhaktasya ca kṣudhā
kriyate sukhakartṛtvaṃ tadvilomasya cetaraiḥ //

karoti he daityaputrā yāvanmātraṃ parigraham
tāvanmātraṃ sa evāsya duḥkhaṃ cetasi yacchati //

yāvataḥ kurute jantuḥ saṃbandhān manasaḥ priyān
tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ //

yad yad gṛhe tan manasi yatra tatrāvatiṣṭhataḥ
nāśadāhāpaharaṇaṃ kutas tatraiva tiṣṭhati //

janmany atra mahad duḥkhaṃ mriyamāṇasya cāpi tat
yātanāsu yamasyograṃ garbhasaṃkramaṇeṣu ca //

garbhe ca sukhaleśo 'pi bhavadbhir anumīyate
yadi tat kathyatām evaṃ sarvaṃ duḥkhamayaṃ jagat //

tad etad atiduḥkhānām āspade 'tra bhavārṇave
bhavatāṃ kathyate satyaṃ viṣṇur ekaḥ parāyaṇaḥ //

mā jānīta vayaṃ bālā dehī deheṣu śāśvataḥ
jarāyauvanajanmādyā dharmā dehasya nātmanaḥ //

bālo 'haṃ tāvad icchāto yatiṣye śreyase yuvā
yuvāhaṃ vārddhake prāpte kariṣyāmy ātmano hitam //

vṛddho 'haṃ mama kāryāṇi samastāni na gocare
kiṃ kariṣyāmi mandātmā samarthena na yat kṛtam //

evaṃ durāśayākṣipta mānasaḥ puruṣaḥ sadā
śreyaso 'bhimukhaṃ yāti na kadācit pipāsitaḥ //

bālye krīḍanakāsaktā yauvane viṣayonmukhāḥ
ajñānayanty aśaktyā ca vārddhakaṃ samupasthitam //

tasmād bālye vivekātmā yateta śreyase sadā
bālyayauvanavṛddhādyair dehabhāvair asaṃyutaḥ //

tad etad vo mayākhyātaṃ yadi jānīta nānṛtam
tad asmatprītaye viṣṇuḥ smaryatāṃ bandhamuktidaḥ //

āyāsaḥ smaraṇe ko 'sya smṛto yacchati śobhanam
pāpakṣayaś ca bhavati smaratāṃ tam aharniśam //

sarvabhūtasthite tasmin matir maitrī divāniśam
bhavatāṃ jāyatām evaṃ sarvakleśān prahāsyatha //

tāpatrayeṇābhihataṃ yad etad akhilaṃ jagat
tadā śocyeṣu bhūteṣu dveṣaṃ prājñaḥ karoti kaḥ //

atha bhadrāṇi bhūtāni hīnaśaktir ahaṃ param
mudaṃ tathāpi kurvīta hānir dveṣaphalaṃ yataḥ //

baddhavairāṇi bhūtāni dveṣaṃ kurvanti cet tataḥ
śocyāny aho 'timohena vyāptānīti manīṣiṇām //

ete bhinnadṛśāṃ daityā vikalpāḥ kathitā mayā
kṛtvābhyupagamaṃ tatra saṃkṣepaḥ śrūyatāṃ mama //

vistāraḥ sarvabhūtasya viṣṇor viśvam idaṃ jagat
draṣṭavyam ātmavat tasmād abhedena vicakṣaṇaiḥ //

samutsṛjyāsuraṃ bhāvaṃ tasmād yūyaṃ yathā vayam
tathā yatnaṃ kariṣyāmo yathā prāpsyāma nirvṛtim //

naivāgninā na cārkeṇa nendunā na ca vāyunā
parjanyavaruṇābhyāṃ vā na siddhair na ca rākṣasaiḥ //

na yakṣair na ca daityendrair noragair na ca kiṃnaraiḥ
na manuṣyair na paśubhir doṣair naivātmasaṃbhavaiḥ //

jvarākṣirogātīsāra plīhagulmādikais tathā
dveṣerṣyāmatsarādyair vā rāgalobhādibhiḥ kṣayam //

na cānyair nīyate kaiścin nityā yātyantanirmalā
tām āpnoty amale nyasya keśave hṛdayaṃ naraḥ //

asārasaṃsāravivartaneṣu mā yāta toṣaṃ prasabhaṃ bravīmi
sarvatra daityāḥ samatām upeta samatvam ārādhanam acyutasya //

tasmin prasanne kim ihāsty alabhyaṃ dharmārthakāmair alam alpakās te
samāśritād brahmataror anantān niḥsaṃśayaṃ prāpsyatha vai mahat phalam //