વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.17

મૈત્રેય શ્રૂયતાં સમ્યક્ ચરિતં તસ્ય ધીમતઃ
પ્રહ્લાદસ્ય સદોદાર ચરિતસ્ય મહાત્મનઃ ॥

દિતેઃ પુત્રો મહાવીર્યો હિરણ્યકશિપુઃ પુરા
ત્રૈલોક્યં વશમ્ આનિન્યે બ્રહ્મણો વરદર્પિતઃ ॥

ઇન્દ્રત્વમ્ અકરોદ્ દૈત્યઃ સ ચાસીત્ સવિતા સ્વયમ્
વાયુર્ અગ્નિર્ અપાં નાથઃ સોમશ્ ચાસીન્ મહાસુરઃ ॥

ધનાનામ્ અધિપઃ સો ઽભૂત્ સ એવાસીત્ સ્વયં યમઃ
યજ્ઞભાગાન્ અશેષાંસ્ તુ સ સ્વયં બુભુજે ઽસુરઃ ॥

દેવાઃ સ્વર્ગં પરિત્યજ્ય તત્ત્રાસાન્ મુનિસત્તમ
વિચેરુર્ અવનૌ સર્વે બિભ્રાણા માનુષીં તનુમ્ ॥

જિત્વા ત્રિભુવનં સર્વં ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદર્પિતઃ
ઉદ્ગીયમાનો ગન્ધર્વૈર્ બુભુજે વિષયાન્ પ્રિયાન્ ॥

પાનાસક્તં મહાત્માનં હિરણ્યકશિપું તદા
ઉપાસાં ચક્રિરે સર્વે સિદ્ધગન્ધર્વપન્નગાઃ ॥

અવાદયઞ્ જગુશ્ ચાન્યે જયશબ્દાન્ અથાપરે
દૈત્યેશ્વરસ્ય પુરતશ્ ચક્રુઃ સિદ્ધા મુદાન્વિતાઃ ॥

તત્ર પ્રનૃત્તાપ્સરસિ સ્ફાટિકાભ્રમયે ઽસુરઃ
પપૌ પાનં મુદા યુક્તઃ પ્રાસાદે સુમનોહરે ॥

તસ્ય પુત્રો મહાભાગઃ પ્રહ્લાદો નામ નામતઃ
પપાઠ બાલપાઠ્યાનિ ગુરુગેહં ગતો ઽર્ભકઃ ॥

એકદા તુ સ ધર્માત્મા જગામ ગુરુણા સહ
પાનાસક્તસ્ય પુરતઃ પિતુર્ દૈત્યપતેસ્ તદા ॥

પાદપ્રણામાવનતં તમ્ ઉત્થાપ્ય પિતા સુતમ્
હિરણ્યકશિપુઃ પ્રાહ પ્રહ્લાદમ્ અમિતૌજસમ્ ॥

પઠ્યતાં ભવતા વત્સ સારભૂતં સુભાષિતમ્
કાલેનૈતાવતા યત્ તે સદોદ્યુક્તેન શિક્ષિતમ્ ॥

શ્રૂયતાં તાત વક્ષ્યામિ સારભૂતં તવાજ્ઞયા
સમાહિતમના ભૂત્વા યન્ મે ચેતસ્ય્ અવસ્થિતમ્ ॥

અનાદિમધ્યાન્તમ્ અજમ્ અવૃદ્ધિક્ષયમ્ અચ્યુતમ્
પ્રણતો ઽસ્મ્ય્ અન્તસંતાનં સર્વકારણકારણમ્ ॥

એતન્ નિશમ્ય દૈત્યેન્દ્રઃ કોપસંરક્તલોચનઃ
વિલોક્ય તદ્ગુરું પ્રાહ સ્ફુરિતાધરપલ્લવઃ ॥

બ્રહ્મબન્ધો કિમ્ એતત્ તે વિપક્ષસ્તુતિસંહિતમ્
અસારં ગ્રાહિતો બાલો મામ્ અવજ્ઞાય દુર્મતે ॥

દૈત્યેશ્વર ન કોપસ્ય વશમ્ આગન્તુમ્ અર્હસિ
મમોપદેશજનિતં નાયં વદતિ તે સુતઃ ॥

અનુશિષ્ટો ઽસિ કેનેદૃગ્ વત્સ પ્રહ્લાદ કથ્યતામ્
મયોપદિષ્ટં નેત્ય્ એષ પ્રબ્રવીતિ ગુરુસ્ તવ ॥

શાસ્તા વિષ્ણુર્ અશેષસ્ય જગતો યો હૃદિ સ્થિતઃ
તમ્ ઋતે પરમાત્માનં તાત કઃ કેન શાસ્યતે ॥

કો ઽયં વિષ્ણુઃ સુદુર્બુદ્ધે યં બ્રવીષિ પુનઃ પુનઃ
જગતામ્ ઈશ્વરસ્યેહ પુરતઃ પ્રસભં મમ ॥

ન શબ્દગોચરં યસ્ય યોગિધ્યેયં પરં પદમ્
યતો યશ્ ચ સ્વયં વિશ્વં સ વિષ્ણુઃ પરમેશ્વરઃ ॥

પરમેશ્વરસંજ્ઞો ઽજ્ઞ કિમ્ અન્યો મય્ય્ અવસ્થિતે
તવાસ્તિ મર્તુકામસ્ ત્વં પ્રબ્રવીષિ પુનઃ પુનઃ ॥

ન કેવલં તાત મમ પ્રજાનાં સ બ્રહ્મભૂતો ભવતશ્ ચ વિષ્ણુઃ
ધાતા વિધાતા પરમેશ્વરશ્ ચ પ્રસીદ કોપં કુરુષે કિમર્થમ્ ॥

પ્રવિષ્ટઃ કો ઽસ્ય હૃદયં દુર્બુદ્ધેર્ અતિપાપકૃત્
યેનેદૃશાન્ય્ અસાધૂનિ વદત્ય્ આવિષ્ટમાનસઃ ॥

ન કેવલં મદ્ધૃદયં સ વિષ્ણુર્ આક્રમ્ય લોકાન્ અખિલાન્ અવસ્થિતઃ
સ માં ત્વદાદીંશ્ ચ પિતઃ સમસ્તાન્ સમસ્તચેષ્ટાસુ યુનક્તિ સર્વગઃ ॥

નિષ્ક્રામ્યતામ્ અયં દુષ્ટઃ શાસ્યતાં ચ ગુરોર્ ગૃહે
યોજિતો દુર્મતિઃ કેન વિપક્ષવિતથસ્તુતૌ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે સ તદા દૈત્યૈર્ નીતો ગુરુગૃહં પુનઃ
જગ્રાહ વિદ્યામ્ અનિશં ગુરુશુશ્રૂષણોદ્યતઃ ॥

કાલે ઽતીતે ઽતિમહતિ પ્રહ્લાદમ્ અસુરેશ્વરઃ
સમાહૂયાબ્રવીદ્ ગાથા કાચિત્ પુત્રક ગીયતામ્ ॥

યતઃ પ્રધાનપુરુષૌ યતશ્ ચૈતચ્ ચરાચરમ્
કારણં સકલસ્યાસ્ય સ નો વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ ॥

દુરાત્મા વધ્યતામ્ એષ નાનેનાર્થો ઽસ્તિ જીવતા
સ્વપક્ષહાનિકર્તૃત્વાદ્ યઃ કુલાઙ્ગારતાં ગતઃ ॥

ઇત્ય્ આજ્ઞપ્તાસ્ તતસ્ તેન પ્રગૃહીતમહાયુધાઃ
ઉદ્યતાસ્ તસ્ય નાશાય દૈત્યાઃ શતસહસ્રશઃ ॥

વિષ્ણુઃ શસ્ત્રેષુ યુષ્માસુ મયિ ચાસૌ યથા સ્થિતઃ
દૈતેયાસ્ તેન સત્યેન મા ક્રામન્ત્વ્ આયુધાનિ વઃ ॥

તતસ્ તૈઃ શતશો દૈત્યૈઃ શસ્ત્રૌઘૈર્ આહતો ઽપિ સન્
નાવાપ વેદનામ્ અલ્પામ્ અભૂચ્ ચૈવ પુનર્ નવઃ ॥

દુર્બુદ્ધે વિનિવર્તસ્વ વૈરિપક્ષસ્તવાદ્ અતઃ
અભયં તે પ્રયચ્છામિ માતિમૂઢમતિર્ ભવ ॥

ભયં ભયાનામ્ અપહારિણિ સ્થિતે મનસ્ય્ અનન્તે મમ કુત્ર તિષ્ઠતિ ।
યસ્મિન્ સ્મૃતે જન્મજરાન્તકાદિ ભયાનિ સર્વાણ્ય્ અપયાન્તિ તાત ॥

ભો ભોઃ સર્પાઃ દુરાચારમ્ એનમ્ અત્યન્તદુર્મતિમ્
વિષજ્વાલાવિલૈર્ વક્ત્રૈઃ સદ્યો નયત સંક્ષયમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તાસ્ તેન તે સર્પાઃ કુહકાસ્ તક્ષકાદયઃ
અદંશન્ત સમસ્તેષુ ગાત્રેષ્વ્ અતિવિષોલ્બણાઃ ॥

સ ત્વ્ આસક્તમતિઃ કૃષ્ણે દંશ્યમાનો મહોરગૈઃ
ન વિવેદાત્મનો ગાત્રં તત્સ્મૃત્યાહ્લાદસંસ્થિતઃ ॥

દંષ્ટ્રા વિશીર્ણા મણયઃ સ્ફુટન્તિ ફણેષુ તાપો હૃદયેષુ કમ્પઃ
નાસ્ય ત્વચઃ સ્વલ્પમ્ અપીહ ભિન્નં પ્રશાધિ દૈત્યેશ્વર કર્મ ચાન્યત્ ॥

હે દિગ્ગજાઃ સંકટદન્તમિશ્રા ઘ્નતૈનમ્ અસ્મદ્રિપુપક્ષભિન્નમ્
તજ્જા વિનાશાય ભવન્તિ તસ્ય યથારણેઃ પ્રજ્વલિતો હુતાશઃ ॥

તતઃ સ દિગ્ગજૈર્ બાલો ભૂભૃચ્છિખરસંનિભૈઃ
પાતિતો ધરણીપૃષ્ઠે વિષાણૈર્ અપ્ય્ અપીડ્યત ॥

સ્મરતસ્ તસ્ય ગોવિન્દમ્ ઇભદન્તાઃ સહસ્રશઃ
શીર્ણા વક્ષઃસ્થલં પ્રાપ્ય સ પ્રાહ પિતરં તતઃ ॥

દન્તા ગજાનાં કુલિશાગ્રનિષ્ઠુરાઃ શીર્ણા યદ્ એતે ન બલં મમૈતત્
મહાવિપત્પાપવિનાશનો ઽયં જનાર્દનાનુસ્મરણાનુભાવઃ ॥

જ્વાલ્યતામ્ અસુરા વહ્નિર્ અપસર્પત દિગ્ગજાઃ
વાયો સમેધયાગ્નિં ત્વં દહ્યતામ્ એષ પાપકૃત્ ॥

મહાકાષ્ઠચયચ્છન્નમ્ અસુરેન્દ્રસુતં તતઃ
પ્રજ્વાલ્ય દાનવા વહ્નિં દદહુઃ સ્વામિચોદિતાઃ ॥

તાતૈષ વહ્નિઃ પવનેરિતો ઽપિ ન માં દહત્ય્ અત્ર સમન્તતો ઽહમ્
પશ્યામિ પદ્માસ્તરણાસ્તૃતાનિ શીતાનિ સર્વાણિ દિશાં મુખાનિ ॥

ત્રૈલોક્યમ્ એતત્ સચરાચરં યદ્ વિષ્ણું વિજિષ્ણું પ્રભવિષ્ણુમ્ ઈડ્યં
અલં કરિષ્ણું ત્વ્ અસહિષ્ણુમ્ ઇત્થં સ્થાણું સદા સ્તૌમિ સદા સદૈવ ॥

અથ દૈત્યેશ્વરં પ્રોચુર્ ભાર્ગવસ્યાત્મજા દ્વિજાઃ
પુરોહિતા મહાત્માનઃ સામ્ના સંસ્તૂય વાગ્મિનઃ ॥

રાજન્ નિયમ્યતાં કોપો બાલે ઽત્ર તનયે નિજે
કોપો દેવનિકાયેષુ તત્ર તે સફલો યતઃ ॥

તતઃ પુરોહિતૈર્ ઉક્તો હિરણ્યકશિપુઃ સ્વકૈઃ ॥

તથા તથૈનં બાલં તે શાસિતારો વયં નૃપ
યથા વિપક્ષનાશાય વિનીતસ્ તે ભવિષ્યતિ ॥

બાલત્વં સર્વદોષાણાં દૈત્યરાજાસ્પદં યતઃ
તતો ઽત્ર કોપમ્ અત્યર્થં યોક્તુમ્ અર્હસિ નાર્ભકે ॥

ન ત્યક્ષ્યતિ હરેઃ પક્ષમ્ અસ્માકં વચનાદ્ યદિ
તતઃ કૃત્યાં વધાયાસ્ય કરિષ્યામો ઽનિવર્તિનીમ્ ॥

એવમ્ અભ્યર્થિતસ્ તૈસ્ તુ દૈત્યરાજઃ પુરોહિતૈઃ
દૈત્યૈર્ નિષ્ક્રામયામ્ આસ પુત્રં પાવકસંચયાત્ ॥

તતો ગુરુગૃહે બાલઃ સ વસન્ બાલદાનવાન્
અધ્યાપયામ્ આસ મુહુર્ ઉપદેશાન્તરે ગુરોઃ ॥

શ્રૂયતાં પરમાર્થો મે દૈતેયા દિતિજાત્મજાઃ
ન ચાન્યથૈતન્ મન્તવ્યં નાત્ર લોભાદિકારણમ્ ॥

જન્મ બાલ્યં તતઃ સર્વો જન્તુઃ પ્રાપ્નોતિ યૌવનમ્
અવ્યાહતૈવ ભવતિ તતો ઽનુદિવસં જરા ॥

તતશ્ ચ મૃત્યુમ્ અભ્યેતિ જન્તુર્ દૈત્યેશ્વરાત્મજાઃ
પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે ચૈતદ્ અસ્માકં ભવતાં તથા ॥

મૃતસ્ય ચ પુનર્ જન્મ ભવત્ય્ એતચ્ ચ નાન્યથા
આગમો ઽયં તથા તચ્ ચ નોપાદાનં વિનોદ્ભવઃ ॥

ગર્ભવાસાદિ યાવત્ તુ પુનર્જન્મોપપાદનમ્
સમસ્તાવસ્થકં તાવદ્ દુઃખમ્ એવાવગમ્યતામ્ ॥

ક્ષુત્તૃષ્ણોપશમં તદ્વચ્ શીતાદ્યુપશમં સુખમ્
મન્યતે બાલબુદ્ધિત્વાદ્ દુઃખમ્ એવ હિ તત્ પુનઃ ॥

અત્યન્તસ્તિમિતાઙ્ગાનાં વ્યાયામેન સુખૈષિણામ્
ભ્રાન્તિજ્ઞાનવતાં પુંસાં પ્રહારો ઽપિ સુખાયતે ॥

ક્વ શરીરમ્ અશેષાણાં શ્લેષ્માદીનાં મહાચયઃ
ક્વ ચાઙ્ગશોભાસૌરભ્ય કમનીયાદયો ગુણાઃ ॥

માંસાસૃક્પૂયવિણ્મૂત્ર સ્નાયુમજ્જાસ્થિસંહતૌ
દેહે ચેત્ પ્રીતિમાન્ મૂઢો ભવિતા નરકે ઽપિ સઃ ॥

અગ્નેઃ શીતેન તોયસ્ય તૃષા ભક્તસ્ય ચ ક્ષુધા
ક્રિયતે સુખકર્તૃત્વં તદ્વિલોમસ્ય ચેતરૈઃ ॥

કરોતિ હે દૈત્યપુત્રા યાવન્માત્રં પરિગ્રહમ્
તાવન્માત્રં સ એવાસ્ય દુઃખં ચેતસિ યચ્છતિ ॥

યાવતઃ કુરુતે જન્તુઃ સંબન્ધાન્ મનસઃ પ્રિયાન્
તાવન્તો ઽસ્ય નિખન્યન્તે હૃદયે શોકશઙ્કવઃ ॥

યદ્ યદ્ ગૃહે તન્ મનસિ યત્ર તત્રાવતિષ્ઠતઃ
નાશદાહાપહરણં કુતસ્ તત્રૈવ તિષ્ઠતિ ॥

જન્મન્ય્ અત્ર મહદ્ દુઃખં મ્રિયમાણસ્ય ચાપિ તત્
યાતનાસુ યમસ્યોગ્રં ગર્ભસંક્રમણેષુ ચ ॥

ગર્ભે ચ સુખલેશો ઽપિ ભવદ્ભિર્ અનુમીયતે
યદિ તત્ કથ્યતામ્ એવં સર્વં દુઃખમયં જગત્ ॥

તદ્ એતદ્ અતિદુઃખાનામ્ આસ્પદે ઽત્ર ભવાર્ણવે
ભવતાં કથ્યતે સત્યં વિષ્ણુર્ એકઃ પરાયણઃ ॥

મા જાનીત વયં બાલા દેહી દેહેષુ શાશ્વતઃ
જરાયૌવનજન્માદ્યા ધર્મા દેહસ્ય નાત્મનઃ ॥

બાલો ઽહં તાવદ્ ઇચ્છાતો યતિષ્યે શ્રેયસે યુવા
યુવાહં વાર્દ્ધકે પ્રાપ્તે કરિષ્યામ્ય્ આત્મનો હિતમ્ ॥

વૃદ્ધો ઽહં મમ કાર્યાણિ સમસ્તાનિ ન ગોચરે
કિં કરિષ્યામિ મન્દાત્મા સમર્થેન ન યત્ કૃતમ્ ॥

એવં દુરાશયાક્ષિપ્ત માનસઃ પુરુષઃ સદા
શ્રેયસો ઽભિમુખં યાતિ ન કદાચિત્ પિપાસિતઃ ॥

બાલ્યે ક્રીડનકાસક્તા યૌવને વિષયોન્મુખાઃ
અજ્ઞાનયન્ત્ય્ અશક્ત્યા ચ વાર્દ્ધકં સમુપસ્થિતમ્ ॥

તસ્માદ્ બાલ્યે વિવેકાત્મા યતેત શ્રેયસે સદા
બાલ્યયૌવનવૃદ્ધાદ્યૈર્ દેહભાવૈર્ અસંયુતઃ ॥

તદ્ એતદ્ વો મયાખ્યાતં યદિ જાનીત નાનૃતમ્
તદ્ અસ્મત્પ્રીતયે વિષ્ણુઃ સ્મર્યતાં બન્ધમુક્તિદઃ ॥

આયાસઃ સ્મરણે કો ઽસ્ય સ્મૃતો યચ્છતિ શોભનમ્
પાપક્ષયશ્ ચ ભવતિ સ્મરતાં તમ્ અહર્નિશમ્ ॥

સર્વભૂતસ્થિતે તસ્મિન્ મતિર્ મૈત્રી દિવાનિશમ્
ભવતાં જાયતામ્ એવં સર્વક્લેશાન્ પ્રહાસ્યથ ॥

તાપત્રયેણાભિહતં યદ્ એતદ્ અખિલં જગત્
તદા શોચ્યેષુ ભૂતેષુ દ્વેષં પ્રાજ્ઞઃ કરોતિ કઃ ॥

અથ ભદ્રાણિ ભૂતાનિ હીનશક્તિર્ અહં પરમ્
મુદં તથાપિ કુર્વીત હાનિર્ દ્વેષફલં યતઃ ॥

બદ્ધવૈરાણિ ભૂતાનિ દ્વેષં કુર્વન્તિ ચેત્ તતઃ
શોચ્યાન્ય્ અહો ઽતિમોહેન વ્યાપ્તાનીતિ મનીષિણામ્ ॥

એતે ભિન્નદૃશાં દૈત્યા વિકલ્પાઃ કથિતા મયા
કૃત્વાભ્યુપગમં તત્ર સંક્ષેપઃ શ્રૂયતાં મમ ॥

વિસ્તારઃ સર્વભૂતસ્ય વિષ્ણોર્ વિશ્વમ્ ઇદં જગત્
દ્રષ્ટવ્યમ્ આત્મવત્ તસ્માદ્ અભેદેન વિચક્ષણૈઃ ॥

સમુત્સૃજ્યાસુરં ભાવં તસ્માદ્ યૂયં યથા વયમ્
તથા યત્નં કરિષ્યામો યથા પ્રાપ્સ્યામ નિર્વૃતિમ્ ॥

નૈવાગ્નિના ન ચાર્કેણ નેન્દુના ન ચ વાયુના
પર્જન્યવરુણાભ્યાં વા ન સિદ્ધૈર્ ન ચ રાક્ષસૈઃ ॥

ન યક્ષૈર્ ન ચ દૈત્યેન્દ્રૈર્ નોરગૈર્ ન ચ કિંનરૈઃ
ન મનુષ્યૈર્ ન પશુભિર્ દોષૈર્ નૈવાત્મસંભવૈઃ ॥

જ્વરાક્ષિરોગાતીસાર પ્લીહગુલ્માદિકૈસ્ તથા
દ્વેષેર્ષ્યામત્સરાદ્યૈર્ વા રાગલોભાદિભિઃ ક્ષયમ્ ॥

ન ચાન્યૈર્ નીયતે કૈશ્ચિન્ નિત્યા યાત્યન્તનિર્મલા
તામ્ આપ્નોત્ય્ અમલે ન્યસ્ય કેશવે હૃદયં નરઃ ॥

અસારસંસારવિવર્તનેષુ મા યાત તોષં પ્રસભં બ્રવીમિ
સર્વત્ર દૈત્યાઃ સમતામ્ ઉપેત સમત્વમ્ આરાધનમ્ અચ્યુતસ્ય ॥

તસ્મિન્ પ્રસન્ને કિમ્ ઇહાસ્ત્ય્ અલભ્યં ધર્માર્થકામૈર્ અલમ્ અલ્પકાસ્ તે
સમાશ્રિતાદ્ બ્રહ્મતરોર્ અનન્તાન્ નિઃસંશયં પ્રાપ્સ્યથ વૈ મહત્ ફલમ્ ॥