વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.1

જિતં તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્ તે વિશ્વભાવન
નમસ્ તે ઽસ્તુ હૃષીકેશ મહાપુરુષ પૂર્વજ ॥

સદક્ષરં બ્રહ્મ ય ઈશ્વરઃ પુમાન્ ગુણોર્મિસૃષ્ટિસ્થિતિકાલસંલયઃ
પ્રધાનબુદ્ધ્યાદિજગત્પ્રપઞ્ચસૂઃ સ નો ઽસ્તુ વિષ્ણુર્ મતિભૂતિમુક્તિદઃ ॥

પ્રણમ્ય વિષ્ણું વિશ્વેશં બ્રહ્માદીન્ પ્રણિપત્ય ચ
ગુરું પ્રણમ્ય વક્ષ્યામિ પુરાણં વેદસંમિતમ્ ॥

ઇતિહાસપુરાણજ્ઞં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્
ધર્મશાસ્ત્રાદિતત્ત્વજ્ઞં વસિષ્ઠતનયાત્મજમ્ ॥

સમસ્તચેતોભિમતાર્થસિદ્ધયે ગણૈઃ સુરાણામ્ અપિ સંસ્તુતૌ યઃ
અશેષવિઘ્નેન્ધનજાતવેદસં નમામિ તં શુદ્ધધિયં ગણાધિપમ્ ॥

પદ્માસનં પદ્મસમાનનં ચ પદ્મસ્ય યોનિશ્ ચતુરાનનં ચ
ષડઙ્ગવેદૈશ્ ચ વિભૂષિતાઙ્ગં પિતામહં તં પ્રણતો ઽસ્મિ નિત્યમ્ ॥

.... .... .... .તાત્મને [લચુન]
ઇતિહાસપુરાણાનામ્ આદિકર્ત્રે નમો નમઃ ॥

કૃત્વા તન્ નરસિંહરૂપમ્ અતુલં લોકત્રયવ્યાપિ યદ્ વ્યાલં વિસ્ફુટચારુકેસરસટાસંઘાતરમ્યાકૃતિઃ
વક્ષો વજ્રશિલાસમૂહકઠિનં વિસ્તારિ દેવદ્વિષો ભિન્નં યેન નખૈર્ મુદેસ્ તુ ભગવાન્ દેવઃ સ વઃ કેશવઃ ॥

જયતિ કમલોદરવપુઃ કમ[લ]મુખઃ કમલગર્ભસંભૂતઃ ।
સુરનમિતચરણકમલઃ કમલાસનસંસ્થિતો બ્રહ્મા ॥

જયતિ જલભારગર્ભિતનિલામ્બુદનીલવપુઃ ।
મન્દરગિરિપરિવર્તનવિષમશિલાલાઞ્છનો વિભુઃ ॥

જયતિ શશિખણ્ડમણ્ડિતવિકટજટામુકુટસંકટલલાટમ્ ।
સ્ફુટદશનકિરણવિકસિતમુખકમલચતુષ્ટયં શંભોઃ ॥

શુક્લામ્બરધરં વિષ્ણું શશિવર્ણં ચતુર્ભુજમ્
પ્રસન્નવદનં ધ્યાયેત્ સર્વવિઘ્નોપશાન્તયે ॥

અગજાનનપદ્માર્કં ગજાનનમ્ અહર્નિશમ્
અનેકદન્તં ભક્તાનામ્ એકદન્તમ્ ઉપાસ્મહે ॥

યા કુન્દેન્દુતુષારહારધવલા યા શુભ્રવસ્ત્રાવૃતા યા વીણાવરદણ્ડમણ્ડિતકરા યા શ્વેતપદ્માસન
ય બ્રહ્માચ્યુતશંકરપ્રભૃતિભિર્ દેવૈઃ સદા પૂજિતા સા માં પાતુ સરસ્વતી ભગવતી નિઃશેષજાડ્યાપહા ॥

યસ્માદ્ ઇદં જગદ્ અજાયત યત્ર તિષ્ઠત્ય્ અન્તે સમસ્તમ્ ઇદં અસ્તમ્ ઉપૈતિ યત્ર ।
તસ્મૈ નમઃ સદસદાદિવિકલ્પશૂન્ય ચૈતન્યમાત્રવપુષે પુરુષોત્તમાય ॥

તત્ત્વેન યશ્ ચ દધદીશ્વરતત્સ્વભાવ ભોગાપવર્ગતદુપાયગતીર્ ઉદારઃ ।
સંદર્શયન્ નિરમિમીત પુરાણરત્નં તસ્મૈ નમો મુનિવરાય પરાશરાય ॥

અંશૈઃ ષડ્ભિઃ સમાકીણમ્ અઙ્ગૈર્ વેદમ્ ઇવાપરમ્
પુરાણં વૈષ્ણવં ચક્રે યસ્ તમ્ વન્દે પરાશરમ્ ॥

પઙ્કેરુહાક્ષાય ભવૌષધાય ભક્તાર્તિનાશાય પરાત્ પરાય
તાર્ક્ષ્યાધિરૂઢાય સુખપ્રદાય અક્ષ્મીવરાહાય નમઃ પરસ્મૈ ॥

યસ્યાસીત્ પ્રપિતામહો ગુણનિધેર્ દેવઃ પુરાણો જગત્ સૃષ્ટા યસ્ય પિતામહો મતિમતાં શ્રેષ્ઠો વસિષ્ઠઃ પિતા
શક્તિર્ યસ્ય જગદ્ધિતાય ભગવાન્ વ્યાસો હરિઃ પુત્રતાં યાતો યસ્ય પરાશરં તમ્ અતુલમ્ વન્દામહે નિર્મલમ્ ॥

પરાશરં મુનિવરં કૃતપૂર્વાહ્ણિકક્રિયમ્
મૈત્રેયઃ પરિપપ્રચ્છ પ્રણિપત્યાભિવાદ્ય ચ ॥

ત્વત્તો હિ વેદાધ્યયનમ્ અધીતમ્ અખિલં ગુરો
ધર્મશાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ વેદાઙ્ગાનિ યથાક્રમમ્ ॥

ત્વત્પ્રસાદાન્ મુનિશ્રેષ્ઠ મામ્ અન્યે નાકૃતશ્રમમ્
વક્ષ્યન્તિ સર્વશાસ્ત્રેષુ પ્રાયશો યે ઽપિ વિદ્વિષઃ ॥

સો ઽહમ્ ઇચ્છામિ ધર્મજ્ઞ શ્રોતું ત્વત્તો યથા જગત્
બભૂવ ભૂયશ્ ચ યથા મહાભાગ ભવિષ્યતિ ॥

યન્મયં ચ જગદ્ બ્રહ્મન્ યતશ્ ચૈતચ્ ચરાચરમ્
લીનમ્ આસીદ્ યથા યત્ર લયમ્ એષ્યતિ યત્ર ચ ॥

યત્પ્રમાણાનિ ભૂતાનિ દેવાદીનાં ચ સંભવમ્
સમુદ્રપર્વતાનાં ચ સંસ્થાનં ચ યથા ભુવઃ ॥

સૂર્યાદીનાં ચ સંસ્થાનં પ્રમાણં મુનિસત્તમ
દેવાદીનાં તથા વંશાન્ મનૂન્ મન્વન્તરાણિ ચ ॥

કલ્પાન્ કલ્પવિકલ્પાંશ્ ચ ચતુર્યુગવિકલ્પિતાન્
કલ્પાન્તસ્ય સ્વરૂપં ચ યુગધર્માંશ્ ચ કૃત્સ્નશઃ ॥

દેવર્ષિપાર્થિવાનાં ચ ચરિતં યન્ મહામુને
વેદશાખાપ્રણયનં યથાવદ્ વ્યાસકર્તૃકમ્ ॥

ધર્માંશ્ ચ બ્રાહ્મણાદીનાં તથા ચાશ્રમવાસિનામ્
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં સર્વં ત્વત્તો વાસિષ્ઠનન્દન ॥

બ્રહ્મન્ પ્રસાદપ્રવણં કુરુષ્વ મયિ માનસમ્
યેનાહમ્ એતજ્ જાનીયાં ત્વત્પ્રસાદાન્ મહામુને ॥

સાધુ મૈત્રેય ધર્મજ્ઞ સ્મારિતો ઽસ્મિ પુરાતનમ્
પિતુઃ પિતા મે ભગવાન્ વસિષ્ઠો યદ્ ઉવાચ હ ॥

વિશ્વામિત્રપ્રયુક્તેન રક્ષસા ભક્ષિતો મયા
શ્રુતસ્ તાતસ્ તતઃ ક્રોધો મૈત્રેયાસીન્ મમાતુલઃ ॥

તતો ઽહં રક્ષસાં સત્રં વિનાશાય સમારભમ્
ભસ્મીકૃતાશ્ ચ શતશસ્ તસ્મિન્ સત્રે નિશાચરાઃ ॥

તતઃ સંક્ષીયમાણેષુ તેષુ રક્ષઃસ્વ્ અશેષતઃ
મામ્ ઉવાચ મહાભાગો વસિષ્ઠો ઽસ્મત્પિતામહઃ ॥

અલમ્ અત્યન્તકોપેન તાત મન્યુમ્ ઇમં જહિ
રાક્ષસા નાપરાધ્યન્તે પિતુસ્ તે વિહિતં તથા ॥

મૂઢાનામ્ એષ ભવતિ ક્રોધો જ્ઞાનવતાં કુતઃ
હન્યતે તાત કઃ કેન યતઃ સ્વકૃતભુક્ પુમાન્ ॥

સંચિતસ્યાપિ મહતા વત્સ ક્લેશેન માનવૈઃ
યશસસ્ તપસશ્ ચૈવ ક્રોધો નાશકરઃ પરઃ ॥

સ્વર્ગાપવર્ગવ્યાસેધ કારણં પરમર્ષયઃ
વર્જયન્તિ સદા ક્રોધં તાત મા તદ્વશો ભવ ॥

અલં નિશાચરૈર્ દગ્ધૈર્ દીનૈર્ અનપરાધિભિઃ
સત્રં તે વિરમત્વ્ એતત્ ક્ષમાસારા હિ સાધવઃ ॥

એવં તાતેન તેનાહમ્ અનુનીતો મહાત્મના
ઉપસંહૃતવાન્ સત્રં સદ્યસ્ તદ્વાક્યગૌરવાત્ ॥

તતઃ પ્રીતઃ સ ભગવાન્ વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ
સંપ્રાપ્તશ્ ચ તદા તત્ર પુલસ્ત્યો બ્રહ્મણઃ સુતઃ ॥

પિતામહેન દત્તાર્ઘ્યઃ કૃતાસનપરિગ્રહઃ
મામ્ ઉવાચ મહાભાગો મૈત્રેય પુલહાગ્રજઃ ॥

વૈરે મહતિ યદ્ વાક્યાદ્ ગુરોર્ અસ્યાશ્રિતા ક્ષમા
ત્વયા તસ્માત્ સમસ્તાનિ ભવાઞ્ છાસ્ત્રાણિ વેત્સ્યતિ ॥

સંતતેર્ ન મમોચ્છેદઃ ક્રુદ્ધેનાપિ યતઃ કૃતઃ
ત્વયા તસ્માન્ મહાભાગ દદામ્ય્ અન્યં મહાવરમ્ ॥

પુરાણસંહિતાકર્તા ભવાન્ વત્સ ભવિષ્યતિ
દેવતાપારમાર્થ્યં ચ યથાવદ્ વેત્સ્યતે ભવાન્ ॥

પ્રવૃત્તે ચ નિવૃત્તે ચ કર્મણ્ય્ અસ્તમલા મતિઃ
મત્પ્રસાદાદ્ અસંદિગ્ધા તવ વત્સ ભવિષ્યતિ ॥

તતશ્ ચ ભગવાન્ પ્રાહ વસિષ્ઠો મે પિતામહઃ
પુલસ્ત્યેન યદ્ ઉક્તં તે સર્વમ્ એતદ્ ભવિષ્યતિ ॥

ઇતિ પૂર્વં વસિષ્ઠેન પુલસ્ત્યેન ચ ધીમતા
યદ્ ઉક્તં તત્ સ્મૃતિં યાતં ત્વત્પ્રશ્નાદ્ અખિલં મમ ॥

સો ઽહં વદામ્ય્ અશેષં તે મૈત્રેય પરિપૃચ્છતે
પુરાણસંહિતાં સમ્યક્ તાં નિબોધ યથાતથમ્ ॥

વિષ્ણોઃ સકાશાદ્ ઉદ્ભૂતં જગત્ તત્રૈવ ચ સ્થિતમ્
સ્થિતિસંયમકર્તાસૌ જગતો ઽસ્ય જગચ્ ચ સઃ ॥

મિત્રાપુત્રવચો નિશમ્ય સકલં સ્મૃત્વાત્મનસ્ તદ્ વરમ્ સત્રં ચૈવ નિવારિતં સ સુમહાભાગો ઽભવત્ તારણમ્
કૃત્વા વૈષ્ણવમ્ ઉત્તમં મુનિવરં મૈત્રેયમ્ અધ્યાપયત્ તત્ત્વાર્થપ્રતિપાદનં પ્રવદતાં સર્વાર્થદં શૃણ્વતામ્ ॥