વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.6.10

3.6
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથ તન્ત્રયુક્તયો ભવન્તિ અધિકરણં યોગઃ પદાર્થઃ હેત્વર્થ ઉદ્દેશો નિદેશઃ પ્રદેશોતિદેશઃ અપવર્ગો વાક્યવિશેષોર્થાપત્તિઃ પ્રસંગ એકાન્તો નૈકાન્તઃ પૂર્વપક્ષો નિર્ણયો વિધાનપર્યાયોતિક્રાન્તાવેક્ષણં સંશયો વ્યાખ્યાનમનુમતિસ્વસંજ્ઞાનિર્વચનં દૃષ્ટાન્તો વિયોગો વિકલ્પઃ સમુચ્ચયોર્થ ઇતિ ।
તદધિકરણં યેન વાક્યાર્થો યુજ્યતે સંયોગો યોર્થો વિકૃતસૂત્રપદં સ પદાર્થો યદન્યત યુક્તિમદર્થસ્ય સાધનં સ હેત્વર્થઃ ।
સમાસવચનમુદ્દેશો વિસ્તરવચનં નિર્દેશ એવમેવેત્યુપદેશોનેન કારણેનેત્યપદેશઃ ॥ પ્રકૃતસ્યાનાગતેન સાધનં પ્રદેશોતિક્રામણેન સતિ દેશોભિપ્રાયાનુકર્ષણમપવર્ગો યેનાર્થઃ પરિસમાપ્યતે ।
પદેનાહાર્યેણ સ વાક્યશેષો યદકીર્તિતમર્યાદામાપદ્યતે સાર્થાપત્તિઃ । પ્રકરણાભિહિતોક્તઃ કેનચિદુપોદ્ધાતેન પુનરુદ્દિશ્યમાનઃ પ્રસંગઃ સર્વત્ર યત્તથા સ એકાન્તઃ ક્વચિત્તથા ક્વચિદન્યથાસાવનેકાન્તઃ પ્રતિષેધવચનં નિર્ણયઃ પ્રકરણાનુપૂર્વં વિધાનં તસ્ય પ્રાતિલોમ્યં વિપર્યય ઇત્યુક્તમ્॥
અતિક્રાન્તાય ક્ષણં પરત્ર વક્ષ્યામિ ઇત્યનાગતાવેક્ષણમુભયતો હેતુદર્શનં સંશયઃ તત્રાતિશયવર્ણનાતિવ્યાખ્યાનં પરમતમપ્રતિષિદ્ધમનુમતં પરૈરસંમતઃ શબ્દઃ સ્વસંજ્ઞા લોકે પ્રતી તમુદાહરણં નિર્વચનં તદ્યુક્તિનિદર્શનં દૃષ્ટાન્ત એવેતિ નિયોગ ઇદં વેદં વેતિ વિકલ્પ ઇદં ચેદં ચેતિ સમુશ્ચયોત્ર યદનિર્દિષ્ટં યુક્તિગમ્યં તદૂ હ્યમિતિ ॥
પ્રયોજનં સંશયનિર્ણયૌ ચ વ્યાખ્યાવિશેષો ગુણલાઘવશ્ચ ॥
કૃતવ્યુદાસો કૃતશાસનં ચ સાંવર્તિકો ધર્મગુણોષ્ટકશ્ચ ॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે તન્ત્રશુદ્ધિર્નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ

3.7
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ તવ પ્રાકૃતલક્ષણમ્ ॥
ઋ ઋૠ લૃ લૄ ન સંત્યત્ર નષ્મા ન ચ મષાવુભૌ

સકારહીના ચ તથા નાસિક્યાશ્ચ તથા નૃપ ॥
રેફશ્ચ શયવા રાજન્ સંયોગે નાસ્તિ કર્હિચિત્

એકારશ્ચ તથૌકારઃ પદમધ્યે મહાબલઃ ॥
દૃઢયોગે વકારોત્ર ડગયોગે તથૈવ ચ

ગયયોગે ગકારોઽત્ર લોપ માયાતિ નિત્યદા ॥
દમૌ યુક્તૌ પૃથક્ કૃત્વા દુમૌ કાર્યૌ તથૈવ ચ

ઋતયોગે દકારસ્યાત્તકારસ્ત્વભિધીયતે ॥
કકારઃ પદમધ્યોત્ર વક્તવ્યો હલ્વિવર્જિતઃ

નકારસ્ય ણકારઃ સ્યાત્ક્ષકારસ્ય ખ ઇષ્યતે ॥
તકારશ્ચ થકારશ્ચ જ્ઞકારશ્ચ ણ એવ ચ

ક્વચિત્ક્વચિત્સ્યા ત્તદા હકારશ્ચ તથા ક્વચિત્ ॥
ક્ષકારસ્ય તુ વક્તવ્યં વાંકારસ્ય હ ઇષ્યતે

ચકારસ્ય છકારઃ સ્થાત્યુકરે હલ્ ચ લુપ્યતે ॥
યુક્તે ષકારે તદ્ધીભે હકારોઽપિ વિધીયતે

ચતુર્થો નાત્ર વિજ્ઞેયા ન ચ દ્વિવચનં ક્વચિત્ ॥
પદાદૌ યો ગુરુઃ સોત્ર લઘુરેવ વિધીયતે

દ્વિમાત્રમેતદુદ્દિષ્ટં મધ્યા પ્રાકૃતલક્ષણમ્ ॥
પ્રયોગાદનુકર્તવ્યો વિસ્તરો હ્યતિવિસ્તરઃ

દેશેષુ દેશેષુ પૃથગ્વિભિન્નં ન શક્યતે લક્ષણતસ્તુ વક્તુમ્ ॥
લોકેષુ યત્સ્યાદપભ્રષ્ટસંજ્ઞં જ્ઞેયં હિ તદ્દેશવિદોધિકારમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પ્રાકૃતભાષાલક્ષણં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ

3.8
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
દેવા દિવૌકસો દિવ્યા ગીર્વાણાસ્ત્રિદશાઃ સુરાઃ ॥
હરિર્જનાર્દનો વિષ્ણુર્વાસુદેવસ્ત્વધોક્ષજઃ

નારાયણો હૃષીકેશશ્ચક્રી ગરુડવાહનઃ ॥
બલઃ સંકર્ષણોઽનન્તઃ શેષસ્તાલધ્વજો હલી

પ્રદ્યુમ્નઃ કામદેવશ્ચ ચાપી મકરકેતનઃ ॥
ખઙ્ગાયુધોઽનિરુદ્ધશ્ચ તથા વૈ ઋષ્યકેતનઃ

લક્ષ્મીઃ કરીષિણી શ્રીશ્ચ તથા દેવી વિભાવરી ॥
ચક્રઃ સુદર્શનઃ પ્રોક્તઃ શાર્ઙ્ગં ચાપસ્તુ વૈષ્ણવમ્

માહેશ્વરં પિનાકાખ્યં વારુણં ગણ્ડિવં ભવેત્ ॥
શાક્રમાજગવં પ્રોક્તં વજ્રઃ કુલિશ ઉચ્યતે

વૈષ્ણવી તુ ગદા પ્રોક્તા તથા કૌમોદકી નૃપ ॥
હલો લલામ ઇત્યુક્તઃ સાનન્દં મુસલં સ્મૃતમ્

પાઞ્ચજન્યઃ સ્મૃતઃ શઙ્ખઃ યં બિભર્તિ જનાર્દનઃ ॥
કરેઽસ્ય કમલં પ્રોક્તં તથાસ્ત્રાલોક્યસંજ્ઞિતમ્

।
ભૂમિર્વસુંધરા પૃથ્વી ક્ષમા ક્ષોણી ધરા મહી ॥
નભઃ ખં ગગનં ચૈવ તથાકાશં હરેઃ ક્રમમ્

તાર્ક્ષ્યઃ સુપર્ણો ગરુડો હરિકેતનવાહનઃ ॥
નાગાનંતો હલધરઃ શેષઃ તાલધ્વજી હલી

બ્રહ્મા પિતામહઃ શંભુઃ સ્વયંભૂર્ભૂતભાવનઃ ॥
મહાદેવો ભવઃ શંભુસ્ત્ર્યંબકઃ પાર્વતીપતિઃ

।
ઉમા સતી પર્વતજા મેનકાજા તથોચ્યતે ॥
ભદ્રકાલી સ્મૃતા દુર્ગા ગણાશ્ચ પ્રમથાઃ સ્મૃતાઃ

વિનાયકો ગણપતિઃ કુમારઃ સ્કન્દ ઇષ્યતે ॥।
ઇન્દ્રઃ શક્રઃ કૌશિકશ્ચ પુરુહૂતઃ પુરન્દરઃ

અગ્નિર્વૈશ્વાનરો વહ્નિર્જાતવેદો હુતાશનઃ ॥
વિવસ્વતો યમશ્ચૈવ કીનાશ પ્રેતનાયકઃ

વિરૂપાક્ષો નિરૃતિશ્ચ તથા રાત્રિંચરાધિપઃ ॥
યાદસામીશ્વરો દેવઃ પ્રચેતા વરુણોંબુપઃ

તોયમંબુ જલં ચાપઃ પાનીયં સલિલં પયઃ ॥
વાયુઃ સમીરણો વાતઃ પાવનઃ સર્વગોઽનિલઃ

રાજરાજો ધનાધ્યક્ષસ્તથૈવૈડવિડઃ સ્મૃતઃ ॥
ઈશાનઃ શઙ્કરઃ શર્વઃ તથા પશુપતિઃ શિવઃ

નાસત્યાવશ્વિનૌ પ્રોક્તૌ વસવો વસુસંજ્ઞિતાઃ ॥
તથૈવાંગિરસો નાગા વિશ્વે સત્રાગ્રભોજિનઃ

વૃષભાવગમારુદ્ધ ભૃગવો મરુતો મતાઃ ॥
સાધ્યા ધર્મસુતાઃ પ્રોક્તા આદિત્યા કશ્યપાત્મજાઃ

મારુતો માતરિશ્વાનો ગ્રહાસ્ત્રિભુવનેશ્વરાઃ ॥
નક્ષત્રાણિ તથા તાનિ ઋક્ષાણિ ચ ઉડૂનિ ચ

આદિત્યો ભાસ્કરઃ સૂર્યઃ સવિતા રવિરર્યમા ॥
ચન્દ્રઃ શીતકરઃ સોમઃ શશાંકો મૃગલાઞ્છનઃ

વક્રઃ ક્ષિતિસુતો ભૌમો બુધો જ્ઞઃ સોમનન્દનઃ ॥
બૃહસ્પતિર્ગુરુર્જીવઃ શુક્ર આસ્ફુજિરેવ ચ

સારણઃ પઞ્ચમઃ પ્રોક્તો પ્રમન્થેષુ વિચક્ષણઃ ॥
અસુરા દાનવા દૈત્યા ગંધર્વા દેવનાયકાઃ

યક્ષાઃ પુણ્યજનાઃ પ્રોક્તા યાતુધાનાશ્ચ રાક્ષસાઃ ॥
અદૃશ્યાશ્ચ તથા ભૂતાઃ પિશાચાઃ પિશિતાશનાઃ

કિન્નરાખ્યાઃ કિંપુરુષા નાગાઃ કદ્રુસુતા મતાઃ ॥
સિદ્ધા વિદ્યાધરા પ્રોક્તા દેવરામાસ્તથાપ્સરાઃ

મહર્ષયો ભૂતકૃતઃ તથા બ્રહ્મર્ષયોમલાઃ ॥
પ્રોક્તાઃ સપ્તર્ષયો લોકે તથા ચિત્રશિખંડિનઃ

ધ્રુવઃ સ્થાસ્નુસ્તથા પ્રોક્તઃ કૃકલાસસ્તથૈવ ચ ॥
આશા દિશસ્તથા કાષ્ઠા ભચક્રં ભગણં સ્મૃતમ્

કૃતાનિ શાસ્ત્રાણિ નરેન્દ્ર પૂર્વૈઃ સ્મૃતિસ્તથોક્તા શ્રુતિરેવ વેદઃ ॥
સમ્યગ્યદાચારમિતિ પ્રદિષ્ટં વૃત્તં હિ યચ્છાસ્ત્રવિદાં નરેન્દ્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે દેવાદિશબ્દપર્યાયિવર્ણનં નામા ઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ

3.9
સંવત્સરોઽબ્દો વર્ષં ચ સમા હાયન એવ ચ ॥
દિવસો વાસરશ્ચૈવ દિનં ચાહસ્તથૈવ ચ

દોષા વિભાવરી રાત્રિઃ શર્વરી યામિની ક્ષપા ॥
સંધિઃ પ્રોક્તા તથા સન્ધ્યા અન્ધકારં તમઃ સ્મૃતમ્

ચન્દ્રિકા ચ તથા જ્યોત્સ્ના ચૈત્રો મધુરિતિ સ્મૃતઃ.॥
વૈશાખો માધવઃ પ્રોક્તઃ શુચિર્જ્યેષ્ઠ ઉદાહૃતઃ

શુક્લઃ પ્રોક્તસ્તથાષાઢો નભઃ શ્રાવણ ઇષ્યતે ॥
પ્રૌષ્ઠપાદો નભસ્યશ્ચ ઇષશ્ચાશ્વયુજઃ સ્મૃતઃ

ઊર્જાખ્યઃ કાર્તિકઃ પ્રોક્તો માર્ગશીર્ષઃ સહસ્તથા ॥
સહસ્યઃ પૌષ ઇત્યુક્તો માઘઃ સ્યાત્તપ એવ ચ

ફાલ્ગુનશ્ચ તપસ્યાખ્યો માસો યદુ કુલોદ્વહ ॥
તુલામેષગતે ભાનૌ વિષુવદ્દિનમુચ્યતે

ધન્વતો મિથુનાન્તશ્ચ અયને સોસ્ય દક્ષિણે ॥
મેષાન્તે ચ તુલાન્તે ચ યુગાદિદિવસૌ સ્મૃતૌ

તથા વિષ્ણુપદં પ્રોક્તં કુલીરમકરાન્તયોઃ ॥
કન્યા મિથુનમીનાનાં પ્રવેશે ધનુષસ્તથા

ષડશીતિમુખં નામ જ્ઞેયં દિન ચતુષ્ટયમ્ ॥
રશ્મિર્ગભસ્તિર્ભદ્રા ચ કરો દીધિતિરેવ ચ

સૂર્યોદયાસ્તમયયોઃ સ દીર્ઘઃ પરિધિર્ભવેત્ ॥
તિર્યગ્ગતાં મેઘરાજીં તદેવ પરિઘો ભવેત્

તદેવ દણ્ડસંસ્થાનો મેઘો દણ્ડોભિધીયતે ॥
શક્રચાપં શક્રધનુઃ તદ્દીર્ઘં રોહિતં ભવેત્ ॥૧ ૧॥
તદેવ દણ્ડસંસ્થાનો મેઘો દણ્ડોઽભિ ધીયતે ॥
શક્રં ચાપં શક્રધનુઃ તદ્દીર્ઘં રોહિતં મતમ્

તત્પીતઃમથાલ્પં ક દુપાસ્યં પ્રતિસૂર્યકમ્॥
ચન્દ્રાર્કયોર્મેઘરાજિતપરિવેષસ્તુ મણ્ડલાત્

સ્વર્ગાચ્છુભફલે ક્ષીણે પતન્નુલ્કેતિ કથ્યતે ॥
અનિત્યઃ સશિખો દૃષ્ટઃ તારકઃ કેતુરિષ્યતે

અગ્નિવર્ણા તુ દિઙ્મૃષ્ટા દિગ્દાહ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥
નગરં શૂન્યતો દૃષ્ટં ગન્ધર્વનગરં સ્મૃતમ્

નિર્ઘાતં સ્તનિતં પ્રોક્તં વિના મેઘનિદર્શનાત્ ॥
યતોયતો યવં દૃષ્ટિઃ કથિતા મૃગતૃષ્ણિકા

મેઘો ઘનં વારિદં ચ જીમૂતં ચ બલાહકમ્ ॥
સ્તનિતં ગર્જિતં વિદ્યાદ્ વૃષ્ટિઃ પ્રોક્તાઃ પ્રવર્ષણે

આસારો વેગવદ્વર્ષં પૃષતો મંદ ઉચ્યતે ॥
દૃશ્યમાને તથા સૂર્યે દિવ્યં પ્રોક્તં ચ વર્ષણમ્

દૃશ્યમાને તથા ચન્દ્રે સામૃતં પરિકીર્તિતમ્ ॥
વાત્યા વાતસમુત્થા સ્યાન્નીહારં તમ ઉચ્યતે

શીકરાખ્યમવશ્યાયં તુષારસ્તુહિનં હિમમ્ ॥
વિદ્યુત્તડિત્તથા લોલા ચઞ્ચલા ચ શતહ્રદા

સમુદ્રાશ્ચામ્બુનિધયઃ સાગરા લવણોદકાઃ ॥
નદ્યઃ કુટિલગામિન્યો નિમ્નગાઃ સરિતસ્તથા

ગઙ્ગાવિષ્ણુપદી પ્રોક્તા જાહ્નવી ત્રિપથા તથા ॥
કાલિન્દી યમુના પ્રોક્તા રેવા પ્રોક્તા ચ નર્મદા ॥
વિપાશા ચ સનન્દાખ્યા શતદ્રુઃ શૌરિસંજ્ઞિકા

બુદ્ધિસ્તથા સૂર્ય ઇતિ પ્રદિષ્ટો ભૂતાનિ ચોક્તાનિ તથેન્દ્રિયાણિ ॥
વાણી તથોક્તા ચ સરસ્વતી ચ મનસ્તથોક્તં નૃપ ચન્દ્રસંજ્ઞમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે અભિધાનકોશો નામ નવમો ઽધ્યાયઃ

3.10
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
મનુષ્યો મનુજશ્ચૈવ પુરુષઃ પુરુષસ્તથા ॥
રામા યોષિત્તથા સ્ત્રી ચ લલના ચ તથા સ્મૃતા

વરારોહા પુરન્ધ્રિશ્ચ શ્રેષ્ઠા સા મત્તકાશિની ॥
બ્રાહ્મણશ્ચ તથા વિપ્રો રાજન્યઃ ક્ષત્રિયો મતઃ

કીનાશશ્ચ સ્મૃતો વૈશ્યઃ શૂદ્રશ્ચાન્ત્યજ ઉચ્યતે ॥
ચણ્ડાલઃ પુક્કકઃ પ્રોક્તો માતઙ્ગશ્ચ તથોચ્યતે

હસ્તી દ્વિપ ઇભો દન્તી માતઙ્ગઃ કુઞ્જરો ગજઃ ॥
અશ્વશ્ચ તુરગઃ સપ્તિર્હયો વાજી હરિસ્તથા

ગૌરુક્ષાચ્છાગલોઽજશ્ચ ઉરભ્રોઽવિસ્તથોચ્યતે

અસિર્વિશસનઃ ખડ્ગસ્તીક્ષ્ણ ધારો દુરાસદઃ ॥
શ્રીગર્ભો વિજયશ્ચૈવ ધર્માધારસ્તથાષ્ટમઃ

સુવર્ણં કનકં રુક્મં હેમં કાર્તસ્વરં તથા ॥
જામ્બૂનદં તદ્દેવાનાં રૂપ્યં રજતમિષ્યતે

ઉદુમ્બરં સ્મૃતં તામ્રમયોલોહં પ્રકીર્તિતમ ॥
આરકૂટં તથા રીતી રત્નં માણિક્યમુચ્યતે

આતપત્રં સ્મૃતં છત્રં કમ્બુઃ શંખ ઉદાહૃતઃ ॥
પઙ્કજં કમલં પદ્મં પુણ્ડરીકં પ્રકીર્તિતમ્

તથા તામરસં ચૈવ શતપત્રં તુ દૈવતમ્ ॥
ઇન્દીવરં ચોત્પલં સ્યાત્કહ્લારં શુક્લમેવ તત્

સંગ્રામમાજિર્યુદ્ધં ચ જન્યમાહવ એવ ચ ॥
દાનં સંવનનં પ્રોક્તં વિવાહો વિનિવેશનમ્

પત્ની ભાર્યા તથા જાયા સુતઃ પુત્રસ્તનૂદ્ભવઃ ॥
માતા જનિત્રી જનની જનિતા જનકઃ પિતા

ક્ષયં ચ ભવનં પ્રોક્તં મન્દિરં ગૃહમેવ ચ ॥
ભાણ્ડાગારઃ સ્મૃતઃ કોશો ધન્વનં ગુપ્તિરિષ્યતે

વાહનં પત્રસંજ્ઞં સ્યાદમત્રં પાત્રમુચ્યતે ॥
વર્ધમાનં શરાવે સ્યાચ્ચાપં ચ ધનુરુચ્યતે

સાયકશ્ચ શરઃ પ્રોક્ત ઇષુર્બાણઃ શિલીમુખઃ ॥
હસ્તમોચ્યઃ સ એવોક્તો બૃહન્તશ્ચૈવ તોવરઃ

પુષ્પપ્રકરમિત્યુક્તમુપકારં નરાધિપ॥
બાલવ્યજનમપ્યુક્તં તથા ચારમસંજ્ઞિતમ્

મૃજા શોભા વિનિર્દિષ્ટા અલઙ્કારો વિભૂષણમ્ ॥
પ્રસાધનં મણ્ડનં સ્યાદ્બલઃ સાર ઉદાહૃતઃ

અર્ભકશ્ચ સ્મૃતો બાલો બાલશ્ચાશ્વઃ કિશોરકઃ॥
હસ્તી કલભ ઇત્યુક્તો વત્સશ્ચોક્ષા પ્રકીર્તિતઃ

સર્વથા કેશરી સિંહઃ શાર્દૂલો વ્યાઘ્ર ઉચ્યતે ॥
વિપિનં નિર્જનં પ્રોક્તમજિરં સ્યાદ્ગૃહાઙ્ગણમ્ ॥

ઉપનીય દદદ્વેદમાચાર્યઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥
એકદેશમુપાધ્યાયો ઋત્વિગ્યજ્ઞકૃદુચ્યતે

સાંવત્સરો જ્યૌતિષવિદ્ વૃતો ભવતિ ભૂભુજા ॥
તસ્યૈવ યજ્ઞકૃદ્યસ્તુ સ પુરોહિત ઇષ્યતે

અમાત્યશ્ચ સ્મૃતો મન્ત્રી દેશો નિચય ઉચ્યતે ॥
રાજા નરેન્દ્રો નૃપતિસ્તથૈવ સિંહાસનં તસ્ય તથાસનં સ્યાત્ ॥
ક્ષત્તા પ્રતીહાર ઇતિ પ્રદિષ્ટસ્તદ્ધસ્તદણ્ડઃ કથિતં તુ વેત્રમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે અભિધાનકોશે ચણ્ડાલાદિપર્ય્યાયવર્ણનો નામ દશમોઽધ્યાયઃ