વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.26.30

3.26
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
પતાકસ્ત્રિપતાકશ્ચ તથા વૈકર્તરેમુખઃ ॥
અર્ધચન્દ્રો હ્યટાલશ્ચ ગુરુતુણ્ડસ્તથાપરઃ

મુષ્ટિશ્ચ શિખિરાખ્યશ્ચ કપિત્થઃ ખટકામુખઃ ॥
સૂચ્યર્ધઃ પદ્મકોશશ્ચ મૃગશીર્ષો મૃગસ્ય ચ

લાઙ્ગૂલઃ કાલપદ્મશ્ચ ચતુરો ભ્રમરસ્તથા ॥
હંસાસ્યો હંસપક્ષશ્ચ સંદંશો મુકુલસ્તથા

અસંયુતાઃ કરા હ્યેતે દ્વાવિંશતિરુદાહૃતાઃ ॥
અથ સંયુક્તતો હસ્તાન્ગદતસ્તાન્નિબોધ મે

અંજલિશ્ચ કપોતશ્ચ કર્કટઃ સ્વસ્તિકસ્તથા ॥
ખટકો વર્ધમાનશ્ચ ઉત્સઙ્ગો નિષિધસ્તથા

દોલઃ પુષ્પપુટશ્ચૈવ તથા મકર એવ ચ ॥
ગજદન્તોઽવહિત્થશ્ચ વર્ધમાનસ્તથૈવ ચ

એતે વૈ સંયુતા હસ્તા મયા પ્રોક્તાસ્ત્રયોદશ ॥
નૃત્તહસ્તાર્યુપશ્ચૈવ ભૂયો નામ્નિ નિબોધત

ચતુરસ્રસ્તથા વૃત્તસ્તથા લઘુમુખૌ સ્મૃતૌ ॥
તથા ચૈવ તુ વિજ્ઞેયૌ હ્યરાલખટકામુખૌ

આવિદ્ધવક્રસંવ્યાસ્વૌ રેચિતાવર્દ્ધરેચિતૌ ॥
અવહિત્થઃ પલ્લવિતો નિતમ્બઃ કેશવર્ધનૌ

લતાખ્યૌ કરિહસ્તૌ ચ પક્ષોદ્યોતાઽર્થવર્ધિતૌ ॥
જ્ઞેયૌ ગરુડપક્ષૌ ચ દણ્ડપક્ષૌ તથૈવ ચ ।

।
ઊર્ધ્વમણ્ડલજૌ ચૈવ પાર્શ્વમંડલાજાવપિ ॥
પાર્શ્વાર્ધમણ્ડલૌ ચૈવ ઉરોમણ્ડલકૌ તથા

ઇષ્ટસ્વસ્તિકકાવન્યૌ તથા વૈ પદ્મકૌશિકૌ ॥
અલ્લિપલ્લવસંજ્ઞૌ ચ તથા ચોલ્વનસંજ્ઞિતૌ

લલિતૌ વલિતૌ ચૈવ જ્ઞેયા નૃત્યકરાઃ સદા ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કરાણાં કર્મલક્ષણમ્

પ્રસારિતાગ્રા સહિતા યસ્યાઙ્ગુલ્યો ભવન્તિ હિ ॥
કુઞ્ચિતશ્ચ તથાઙ્ગુષ્ઠઃ સ પતાક ઇતિ સ્મૃતઃ

એષ પ્રહારગ્રહણે રોધને સ્યાત્પ્રતાપને ॥
ચલિતાઙ્ગુલિરપ્યેષ વાયુવૃષ્ટિનિરૂપણે

ઊર્ધ્વગશ્ચ તથોત્સાહે છત્રાદિષ્વપ્યધોમુખઃ ॥
પુષ્કરપ્રહિતસ્તાલે સમઃ પ્રચલિતાઙ્ગુલિઃ

પક્ષ્મોત્ક્ષેપે રેચિતક ઉત્ક્ષિપ્તશ્ચૈવ ધારણે ॥
અસ્યૈકાનામિકા વક્રા ત્રિપતાકા તથા ભવેત્

આવાહને પ્રયુઞ્જીત મુકુટાભિનયેઽપ્યુત ॥।
અચલાઙ્ગુલિરપ્યેષ લઘુપક્ષિનિરૂપણે ૧૧૮ ॥
તયાનાસિકયા કાર્યં તથૈવાશ્રુપ્રમાર્જનમ્ ॥
મઙ્ગલસ્પર્શનં કાર્યં શિરસશ્ચ નિવેશનમ્

શ્રોત્રસંવરણં ચૈવ કાર્યં ભૂમિમુખેન તુ ॥
ભુજઙ્ગાનામાભિનયં ભ્રમરાણાં તથૈવ ચ

ત્રિપતાકા યદા હસ્તે ભવેત્પૃષ્ઠાવલોકિની ॥
તર્જની તુ તદા જ્ઞેયઃ કર્તરીમુખસંજ્ઞકઃ

કાર્યોઽયં પરિવારેષુ ભિન્નશ્ચ પતનેષુ ચ॥
અનામિકા તુ સાઙ્ગુષ્ઠા અર્ધચન્દ્રે કરે ભવેત્

બાલચન્દ્રાભિનયને બાલસ્યાત્તરવસ્તથા॥
મેખલાં જઘનં ચૈવ કુર્યાચ્ચાનેન કુણ્ડલમ્

ખણ્ડપ્રદેશિની કાર્યા અઙ્ગુલ્યઃ કુંચિતાસ્તથા॥
શેષા ભિન્નોર્ધ્વવલિતા મ્રરાલેઙ્ગુલયઃ કરે

ગામ્ભીર્યસત્ત્વશૌંડીર્યકેશસંગ્રહણાદિષુ ॥
સ્વેદસ્ય ચાપનયને શેષે ચૈષ કરો ભવેત્ ॥ ।

મ્રરાલઃ શુકતુણ્ડશ્ચ વક્રિતાનામિકાઙ્ગુલિઃ ॥
નાહન્ત્વમિત્યથૈતેન નિત્યં ચાભિનયેદ્બુધઃ

અઙ્ગુલ્યો યસ્ય હસ્તસ્ય તલમધ્યેઽગ્રસંસ્થિતાઃ ॥
તાસામુપરિતાઙ્ગુષ્ઠઃ સ મુષ્ટિરિતિ સંજ્ઞિતઃ

એષ પ્રહારે વ્યાયામે નિર્દયસ્તનપીડને ॥ ।
સન્ધારણેઽસિયષ્ટ્યોશ્ચ ગ્રહણે કુન્તદણ્ડયોઃ

ઊર્ધ્વાઙ્ગુષ્ઠોઽયમેવ સ્યાત્કરઃ શિખરસંજ્ઞિતઃ ॥
એષ રશ્મિગ્રહે કાર્યશ્ચાપાઙ્કુશધનુર્ગ્રહે

।
મુષ્ટિમધ્યગતોઙ્ગુષ્ઠઃ કપિત્થ ઇતિ કીર્તિતઃ ॥
અનેનાભિનયઃ કાર્યો મધ્યે ચક્રે શરે તથા

ઉત્ક્ષિપ્તવક્રા તુ યદાનામિકા સકનીયસી ॥।
અસ્યૈવ તુ કપિત્થસ્ય તતઃ સ્યાત્ખટકામુખઃ

હોત્રે છત્રગ્રહ ચૈવ કર્ષણે વ્યજને તથા ॥
સ્રગ્દામધારણે કાર્યો હ્યસઙ્કોચોસ્ય સંગ્રહઃ

।
પ્રસૃતા તર્જની ચાત્ર યદા સૂચીમુખસ્તદા ॥
નિષ્પાદને ચાભિનયેન્નેત્રશક્રમહેશયોઃ

અસ્યાઙ્ગુલ્યસ્તુ વિપુલાઃ સહાંઙ્ગુષ્ઠેન કુઞ્ચિતાઃ ॥।
ઊર્ધ્વાહંસનખસ્યૈવ સ ભવેત્પદ્મકોશકઃ

શ્લિષ્ટોઙ્ગુષ્ઠો નિમ્નમધ્યઃ પતાકોહિશિરો ભવેત્ ॥
સલિલસ્ય પ્રદાને તુ કાર્યા તેન ચ સૂચનમ્ ॥

અધોમુખીનાં સર્વાસામઙ્ગુલીનાં યદા ભવેત્ ॥
કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકા ચોર્ધ્વા તદા સ્યાન્મૃગશીર્ષકઃ

સૂચિતે ચ્છેદિતે કાર્યં શક્યા સ્વોચ્ચાલને તથા ॥
ત્રેતાગ્નિસંસ્થિતા મધ્યા તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠયોર્યદા

કાઙ્ગુલે નામિકા વક્રા તથા ચોર્ધ્વા કનીયસી ॥
અનેન ખલુ કર્તવ્યં ફલાનાં તુ નિરૂપણમ્

આવર્ત્યન્તે કરતલે યસ્યાઙ્ગુલ્યઃ કરસ્ય વૈ ॥
પાર્શ્વાગતવિકીર્ણાશ્ચ કોલપદ્મ ઇતિ સ્મૃતઃ

પ્રતિષેધ કૃતે યોજ્યો નાસ્તિ શૂન્યેષુ ચાપ્યથ ॥
તિસ્રઃ પ્રસારિતાઙ્ગુલ્યસ્તથા ચોર્ધ્વા કનીયસી

તસ્યા મધ્યાશ્રિતોઙ્ગુષ્ઠઃ કરઃ સ ચતુરઃ સ્મૃતઃ ॥
વચસાં વિનિયોગે ચ માધ્યે ચૈવ પ્રયોજયેત્

અનેનૈવ તથા કાર્યં વર્ણાનાં તુ નિરૂપણમ્ ॥
ઊર્ધ્વસ્થે ચ નવે ચ્શ્વેતં રક્તે સ્યાદર્ધમણ્ડલમ્

મણ્ડલં ન ભવેત્પીતં નીલં ચ મૃદિતં ભવેત્ ॥
સ્વભાવસ્થેન કૃત્સ્નં ચ શેષા વર્ણાસ્તથૈવ ચ

મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠસન્દેશો વક્રા ચૈવ પ્રદેશિની ॥
ઊર્ધ્વમન્યાઃ પ્રકીર્ણાશ્ચ ભ્રમરશ્ચ તદા ભવેત્

પદ્માદિગ્રહણે કાર્યં કર્ણપૂરે તથાપ્યયમ્ ॥
તર્જનીમધ્યમાઙ્ગુષ્ઠા ત્રેતાગ્નિસ્થા નિરન્તરમ્ ॥

ભવેયુર્હંસવક્ત્રસ્ય શેષા હ્યન્યાઃ પ્રસારિતાઃ ॥
શ્લક્ષ્ણલાઘવનિઃસારમાર્દવેષુ પ્રયોજયેત્

તિર્યક્ પિણ્ડીકૃતા યસ્મિનુન્નતા ચ કનિષ્ઠિકા ॥
અઙ્ગુષ્ઠઃ કુઞ્ચિતસ્ત્વેવં હંસપક્ષ ઇતિ સ્મૃતઃ

ગણ્ડસંશ્રયમેતેન ભોજનઃ સપરિગ્રહઃ ॥
સ્પર્શે ચૈવાનુલાપાર્થે કાર્યે સંવાહને તથા

તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠસંદંશસ્ત્વરાલસ્ય યદા ભવેત્ ॥
નિર્ભુગ્નતલમધ્યશ્ચ સસન્દંશ ઇતિ સ્મૃતઃ

સંદંશસ્ત્રિવિધો જ્ઞેયસ્ત્વગ્રહો મુખજસ્તથા ॥
તથા પાર્શ્વકૃતશ્ચૈવ તસ્ય કર્માણિ મે શૃણુ

સન્દંશગ્રહણે કાર્યઃ શલ્યોદ્ધારે તથાગ્રજઃ ॥
આલેખારઞ્જને ચૈવ તર્જનીપીડને તથા

યજ્ઞોપવીતી પાર્શ્વસ્થઃ શિરઃસંદર્શને તથા ॥
સમાગતાગ્રાઙ્ગુલિકો મુક્તલઃ પદ્મકોશકઃ

દેવાર્ચાકરણે કાર્યો બલો પદ્મનિરૂપણે ॥
અસંયુતાઃ કરા હ્યેતે યથાવત્કીર્તિતા મયા

પતાકાભ્યાં તુ હસ્તાભ્યાં સસ્ફુટોઞ્જલિરુચ્યતે ॥
દેવતાનાં ગુરૂણાં ચ પિતૄણાં ચેષ્યતે પુનઃ

અન્યોન્યપાર્શ્વસક્તાભ્યાં કરાભ્યાં સ્યાત્કપોતકઃ ॥
શીતે ભયે ચ કાર્યોઽયં વિનિયોગગમે તથા

અઙ્ગુલ્યો યસ્ય હસ્તસ્ય અડુલ્યન્તરનિઃસૃતાઃ ॥
સ કર્કટ ઇતિ જ્ઞેયઃ કર્તવ્યસ્તુ વિજૃમ્ભિતે

મણિબન્ધન વિન્યસ્તાવરાલૌ વર્ધમાનકઃ ॥
ઉત્તાનૌ નતપાર્શ્વસ્થૌ સ્વસ્તિકઃ પરિકીર્તિતઃ

વિસ્તીર્ણં સર્વમેતેન ઋતવો ગગનં ઘનમ્ ॥
સમુદ્રશ્ચાભિનેયઃ સ્યાદ્ભૂમિશ્ચ મનુજેશ્વર

ખટકઃ ખટકે ન્યસ્ય ખટકા વર્ધમાનકઃ ॥
શૃઙ્ગારાર્થે પ્રયોક્તવ્યઃ પ્રણામકરણેષુ ચ

અરાલૌ તુ વિપર્યસ્તાવુત્તાનૌ વર્ધમાનકૌ ॥
ઉત્સઙ્ગ ઇતિ વિજ્ઞેયઃ સ્પર્શસ્ય ગ્રહણે પરઃ

મુક્તલં તુ યદા હસ્તં કપિત્થં પરિવેષ્ટયેત્ ॥
સ વિજ્ઞેયસ્તદા હસ્તો નિષધો નામ નામતઃ

સંક્ષિપ્તે ચૈવ નિક્ષિપ્તે તથા કાર્યઃ પ્રપીડિતે ॥
પતાકૌ લમ્બિતૌ હસ્તૌ દોલેતિ પરિકીર્તિતાઃ ॥

ધ્યાનાદિદાને કર્તવ્યો ભક્ષ્યાદિકરણેષુ ચ ॥
દ્વિતીયપાર્શ્વસંશ્લિષ્ટઃ પૂર્વઃ પુષ્પપુટઃ સ્મૃતઃ

પૂર્વાણિ ચાભિનેયાનિ કરણાનેવ પાર્થિવ ॥
પતાકૌ તુ યદા હસ્તૌ મૂર્તહસ્તાવધોમુખૌ

ઉપર્યુપરિ વિન્યસ્તૌ તદા સમકરઃ કરઃ ॥
સિંહવ્યાઘ્રમૃગાદ્યાનાં કર્તવ્યોઽભિનયો ભવેત્

અઞ્ચિતૌ કૂર્પરાસા તુ યદા સ્યાત્સર્પશીર્ષકે ॥
ગજદન્તસ્તથા નામ્ના કાર્યઃ શૈલનિબર્હણે

શુકતુણ્ડૌ કરૌ કૃત્વા વક્ષસ્યભિમુખાઞ્ચિતૌ ॥
શનૈરધોમુખૌ વિદ્ધાવવહિત્થ ઇતિ સ્મૃતઃ

દૌર્બલ્યશ્ચ સિતે કાર્યો ગાત્રાણાં ચ નિદર્શને॥
જ્ઞેયો વૈ વર્ધમાનસ્તુ હંસપક્ષૌ પરાઙ્મુખૌ

જાલવાતાયનાદીનાં પ્રયોગસ્તેન ચેષ્યતે ॥
સંયુતાનાં કરાણાં તુ લક્ષણં કથિતં મયા

એવં જ્ઞેયાઃ કરાઃ સર્વે નાનારસસમુદ્ભવાઃ ॥
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ નુસ્તુહસ્તમપાશ્રયમ્

વક્ષસોઽષ્ટાંગુલસ્થૌ તુ પ્રાઙ્મુખૌ ખટકામુખૌ ॥
સમાનકૂર્પરાસૌ તુ ચતુરસ્રો પ્રકીર્તિતૌ

હંસપક્ષૌ સ્મૃતૌ હસ્તૌ વ્યાવૃત્તૌ તાલવૃન્તવત્ ॥
ઉદ્વૃત્તાવિતિ વિજ્ઞેયાવથ વ. તાલવૃન્તકૌ

ચતુરસ્રીકૃતૌ હસ્તૌ હંસપક્ષીકૃતૌ તથા ॥
તિર્યઙમુખાવૂર્ધ્વતલૌ જ્ઞેયૌ લઘુમુખાવિતિ

તાવેવ મણિધન્વાંતાવરાલકચિતૌ કરૌ ॥
જ્ઞેયાવભિનયે ત્વેતૌ હ્યરાલખટકામુખૌ

ભુજૌ સકૂર્પરાગ્રૌ તુ કુટિલાવર્તિતૌ કરૌ ॥
અધોમુખતલાવિદ્ધાવાવિદ્ધાવિતિ કીર્તિતૌ

સર્પશીર્ષૌ યદા હસ્તૌ ભવતાં સ્વસ્તિક સ્થિતૌ ॥
તિર્યક્પ્રસારિતાસ્યૌ ચ જ્ઞેયૌ સૂચીમુખાવિતિ

રેચિતૌ ચાપિ વિજ્ઞેયૌ હંસપક્ષાદ્ભુતભ્રમૌ ॥
પ્રસારિતોત્તાનતલૌ રચિતાવેવ સં જ્ઞિતૌ

ચતુરસ્રો ભવેદ્વામઃ સવ્યહસ્તશ્ચ રેચિતઃ ॥
વિજ્ઞેયો નાટ્યતત્ત્વજ્ઞૈરેવં રેચિતસંજ્ઞિતઃ

અઞ્ચિતૌ કૂર્પરાભ્યાં તુ ત્રિ પતાકૌ યદા કરૌ ॥
કિંચિત્તિર્યગ્ગતાવેતાવાવહિત્થ પ્રકીર્તિતઃ

મણિબન્ધનનિર્મુક્તૌ શિથિલૌ પલ્લવૌ સ્મૃતૌ ॥
બાહુ શીવિનિષ્ક્રાન્તૌ નિતમ્બૌ પરિકીર્તિતૌ

અંસદેશે પ્રવૃત્તૌ તુ પરિપાર્શ્વોત્થિતૌ તથા ॥
વિજ્ઞેયૌ કેશબંધાખ્યૌ કરાવાચાર્યસમ્મતૌ

તિર્યક્પ્રસારિતાવેવ પાર્શ્વસંસ્થૌ તથૈવ ચ ॥
લતાખ્યૌ તુ કરૌ જ્ઞેયૌ નૃત્તાભિનયનં પ્રતિ

સમુન્નતા લતાહસ્તઃ પાર્શ્વાત્પાર્શ્વવિલોડિતઃ ॥
દ્વિતીયઃ ખટકાખ્યશ્ચ કરિહસ્તઃ પ્રકીર્તિતઃ

કટિશીર્ષનિવિષ્ટાગ્રૌ ત્રિપતાકૌ યદા કરૌ ॥
પક્ષાવઞ્ચિતકૌ વામે તદા જ્ઞેયૌ પ્રયોક્તૃભિઃ

તાવેવ તુ પરાવૃત્તૌ પક્ષાઘાતૌ કરાવિતિ ॥
અધોમુખતલાવિદ્ધૌ જ્ઞેયૌ ગરુડપક્ષકૌ

તથા પ્રસારિતભુજૌ દણ્ડપક્ષાવિતિ સ્મૃતૌ ॥
તૌ ચોર્ધ્વમણ્ડલૌ જ્ઞેયૌ ગુરુદેશવિવર્તનાત્

તાવેવ પાર્શ્વવિન્યસ્તૌ વિજ્ઞેયૌ પાર્શ્વમણ્ડલૌ ॥
વેષ્ટિતાવેષ્ટિતૌ હસ્તૌ તયોર્મણ્ડલકૌ સ્મૃતૌ

તાવેવ મણિબન્ધાન્તૌ સ્વસ્તિકાકૃતિસંજ્ઞિતૌ ॥
સ્વસ્તિકાવિતિ વિખ્યાતૌ વિખ્યાતૌ ચ પ્રકી ર્ણકૌ

દ્વાવેવ પદ્મકોશાભૌ પદ્મકોશાવિતિ સ્મૃતૌ ॥
કરાવુદ્ધે જિતાગ્રૌ તુ વિજ્ઞેયાવલિપલ્લવૌ

ઊર્ધ્વપ્રસારિતૌ વિદ્ધૌ વિજ્ઞેયાવુલ્વણાવિતિ ॥
પલ્લવૌ તુ શિરોદેશે સમ્પ્રાપ્તૌ લલિતાવિતિ

કૂર્પરસ્વસ્તિકન્યસ્તૌ લલિતાવલિતૌ સ્મૃતૌ ॥
સંયુતા વિયુતાશ્ચૈવ નૃત્તહસ્તાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

નાનાર્થરસસંયુક્તં પ્રયોગકાલસંશ્રયમ્ ॥
વિજ્ઞેયં નૃત્તહસ્તાનાં તેન નાભિહિતં મયા

આધિગ્રસ્તે જગન્તે ચ નિયમસ્થે જગર્દિતે ॥
મત્તે પ્રમત્તે ચિન્તાયાં નાભિનેયઃ કરો ભવેત્

ઉદ્વેષ્ટં સમવેષ્ટં ચ વિચેષ્ટિતવિવર્તિતે ॥
કર્મેદં નૃત્તહસ્તાનાં વિજ્ઞેયં ચ ચતુર્વિધમ્

કાર્યા લલિતસંચારા નૃત્તહસ્તાપરા બુધૈઃ॥
લાલિત્યમેવ વિજ્ઞેયં વૃત્તસ્ય પ્રતિબોધનમ્

દેશં કાલં પ્રયોગં ચ હ્યર્થયુક્તિમવેક્ષ્ય ચ ॥
હસ્તા એતે પ્રયોક્તવ્યા સ્ત્રીણાં નૄણાં ચ નર્તકે

હસ્તા મયૈતે કથિતા નૃવીર સર્વં કરાયત્તમિદં હિ નૃત્તમ્ ॥
યત્નશ્ચ કાર્યસ્તુ કરેષુ તસ્માચ્ચાતુર્યલાસ્યાભિનયોપપન્નમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે નૃત્તહસ્તવ્યવસ્થાવર્ણનો નામ ષડ્વિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ

3.27
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
વાચિકશ્ચ તથા હાર્યસ્ત્વાઙ્ગિકસ્સાત્ત્વિકસ્તથા ॥
ચતુષ્પ્રકારોઽભિનયઃ કીર્તિતો નાટ્યકોવિદૈઃ ॥

વાચિકો વચસા પ્રોક્તઃ શૃણુ હાર્યં નરાધિપ ॥
ચતુર્વિધં તુ વિજ્ઞેયં પ્રસ્તોલઙ્કાર એવ ચ

તથાઙ્ગરચના ચૈવ જ્ઞેયા સજ્જીવમેવ ચ ॥
મૃદા વા દારુણા વાપિ વસ્ત્રેણાપ્યથ ચર્મણા

લોહૈરનુકૃતિર્વાપિ પ્રસ્ત ઇત્યભિધીયતે ॥
દેવદાનવયક્ષાણાં ગજાશ્વમૃગપક્ષિણામ્

કાર્યાણિ પ્રતિશીર્ષાણિ નાટ્યજ્ઞૈઃ પ્રસ્તકર્મણા ॥
અલઙ્કારસ્તુ વિજ્ઞેયો માલ્યાભરણવાસસામ્

નાનાવિધઃ સમાયોગે હ્યઙ્ગોપાઙ્ગવિનિર્ગતઃ ॥
તચ્ચ કાર્યો નયો બુદ્ધ્વા નિયોગં જાતિમેવ ચ

આધિપત્યં તથા સ્થાનં દેશે ચ નૃપસત્તમ ॥
અતોઙ્ગરચના તુભ્યં વક્ષ્યામિ નૃપ વર્ણજામ્

શ્વેતો રક્તસ્તથા પીતઃ કૃષ્ણો હરિતમેવ ચ ॥
મૂલવર્ણાઃ સમાખ્યાતાઃ પઞ્ચ પાર્થિવસત્તમ

એકદ્વિત્રિસમાયોગાદ્ભાવકલ્પનયા તથા ॥
સઙ્ખ્યૈવાંતરવર્ણાનાં લોકે કર્તું ન શક્યતે

અત્યર્થસમયોગિત્વાલ્લોકેઽહં નૃપપુંગવ ॥
વિભાગં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ વર્ણયોઃ શ્યામગૌરયોઃ

દ્વિપ્રકારા છવિર્યસ્માત્સર્વસ્યેહ પ્રકીર્તિતા ॥
ગૌરી પઞ્ચવિધા તત્ર શ્યામા દ્વાદશધા ભવેત્ ॥

રુક્મગૌરી દન્તગૌરી સ્ફુટચન્દનગૌર્યપિ ॥
શરદ્ઘનચન્દ્રકવદ્ગૌરી પઞ્ચવિધા સ્મૃતા

રક્તશ્યામ્યા ભવેત્પૂર્વં મુદ્ગશ્યામા નિરન્તરમ્॥
તતો દૂર્વાંકુરશ્યામા પાણ્ડુશ્યામા ચ પાર્થિવ

તતશ્ચ હરિતશ્યામા પીતશ્યામા તતો ભવેત્ ॥
તતઃ પ્રિયઙ્ગુકશ્યામા કપિશ્યામા ચ પાર્થિવ ॥ ॥૧૪।
તતો નીલોત્પલશ્યામા ચાષશ્યામા તતઃ પરમ્॥
તતો રક્તોત્પલશ્યામા ઘનશ્યામા તથા પરા

દ્રવ્યાનુરૂપવર્ણૈસ્તુ તાસાં વ્યક્તિરુદાહૃતા ॥
રઙ્ગવ્યતિકરૈઃ શોભામધિકૃત્ય મહીયતે

વક્ષ્યામિ વર્ણાન્દેવાનાં મત્વાપતુ વિનિશ્ચયમ્ ॥
તત્ર યેષાં ન વક્ષ્યામિ તે કાર્યા ગૌરવર્ણકાઃ

શ્યામસ્તુ વાસુકિઃ કાર્યો નાગા ગૌરાસ્તુ દ્વાપરે।
દૈત્યાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ રાક્ષસા ગુહ્યકાનુગાઃ

પિશાચા જલસઙ્કાશા સમ્મિતાનિ તુ વર્ણતઃ॥
ષટ્સુ દ્વીપેષુ પુરુષાઃ કર્તવ્યાઃ કનકપ્રભાઃ ॥

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વર્ષેષુ મુક્ત્વૈકં ભારતં નૃપ ॥
ભારતેષુ તથા કાર્યા નાનાદેશભવાસ્તથા ॥

પુલિન્દા દાક્ષિણાત્યાશ્ચ પ્રાયશો વર્ણતોઽસિતાઃ ॥
શકાશ્ચ યવનાશ્ચૈવ પહ્લવા વાહ્લિકાશ્ચ યે

પ્રાયેણ ગૌરાઃ કર્તવ્યાઃ ઉત્તરાપથસમ્ભવાઃ ॥
પાઞ્ચાલાઃ શૂરસેનાશ્ચ તથા યે ચાત્ર માગધાઃ

અઙ્ગા વઙ્ગાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ પ્રાયશો વર્ણતોઽસિતાઃ ॥
ચન્દ્રવર્ણા દ્વિજાઃ કાર્યા રાજન્યાઃ પદ્મસન્નિભાઃ

આપાણ્ડુરાસ્તથા વૈશ્યાઃ શ્યામા શૂદ્રાશ્ચ વર્ણતઃ ॥
નાનાવર્ણાઃ સ્મૃતા ભૂતા ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા

।
રાજાનઃ પદ્મવર્ણાભા યે ચાપિ સુખિનો જનાઃ ॥
કુકર્માણો ગ્રહગ્રસ્તા વ્યાધિતાસ્તપ આશ્રિતાઃ

આયસ્તકર્મણશ્ચૈવ અસિતાઃ કુલજાલયઃ ॥
વર્ણઃ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસ્ય કર્તવ્યઃ સદૃશસ્તથા

દેવગન્ધર્વસિદ્ધાનાં કુમારાણાં ચ પાર્થિવ ॥
શ્મશ્રુ તેષાં ન કર્તવ્યં યે ચ દીક્ષાં સમાશ્રિતાઃ

દિવ્યા યે પુરુષાશ્ચૈવ તથા વિદ્યાધરાશ્ચ યે ॥
શૃઙ્ગારિણો નરેન્દ્રાશ્ચ ચિત્રશ્મશ્રુધરાસ્તથા

શુદ્ધં તુ લિઙ્ગિનાં કાર્યં તથામાત્યપુરોધસામ્ ॥
મધ્યસ્થા યે ચ પુરુષા યે ચ દીક્ષાં સમાશ્રિતાઃ

અનિર્ણીતપ્રતિજ્ઞાનાં દુઃખિતાનાં તપસ્વિનામ્ ॥
મુનીનાં ચિરબદ્ધાનાં દીર્ઘં શ્મશ્રુ પ્રકીર્તિતમ્

ધર્મપ્રવૃત્તેર્વંશશ્ચ ભવેચ્છૂદ્રો નરાધિપ ॥
વણિજાં કંચુકીયાનાં બ્રાહ્મણાનાં તથૈવ ચ

રાજ્ઞાં વિચિત્રો વેશઃ સ્યાદ્વેશ્યાસ્ત્રીણાં ચ યાદવ ॥
યથાલિઙ્ગં ભવેદ્વેશસ્તથાન્યેષાં તુ લોકતઃ

ત્રિવિધા મુકુટા જ્ઞેયા દેવપાર્થિવસંશ્રયાઃ ॥
દેવાનાં પાર્થિવાનાં ચ કર્તવ્યાસ્તુ કિરીટકાઃ

દેવાનાં સપ્તશિખરાઃ પઞ્ચભિર્ભૂભૃતાં તથા ॥
ત્રિભિશ્ચ શિખરૈઃ કાર્યા મહિષીયુવરાજયોઃ

સેનાધ્યક્ષસ્ય કર્તવ્યસ્તથૈકશિખરો નૃપ ॥
દૈત્યદાનવયક્ષાણાં પન્નગાનાં સરક્ષસામ્

એકપટ્ટાસ્તુ વિસ્તીર્ણા કર્તવ્યા મુકુટાઃ શુભાઃ ॥
વિદ્યાધરાણાં સિદ્ધાનાં વાનરાણાં તથૈવ ચ

ગ્રન્થિમન્તસ્તુ કર્તવ્યા મુકુટાસ્તુ પ્રયોક્તૃભિઃ ॥।
દેવદાનવગન્ધર્વાઃ કૃષ્ણપક્ષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

દૈત્યદાનવયક્ષાશ્ચ પિશાચનાગરાક્ષસાઃ ॥
હરિશ્મશ્રુકચાઃ કાર્યાસ્તથા પિઙ્ગેક્ષણા નૃપ

કઞ્ચુકીયાશ્ચ કર્તવ્યાસ્તથા શુક્લશિરોરુહાઃ॥
અમાત્યકઞ્ચુકીયાનાં તથા શ્રેષ્ઠપુરોધસામ્

વેષ્ટનાપટ્ટબદ્ધાનિ પ્રતિશીર્ષાણિ કારયેત્॥
પિશાચોન્મત્તભૂતાનાં તાપસાનાં તથૈવ ચ

અનિસ્તીર્ણપ્રતિજ્ઞાનાં લમ્બકેશં ભવેચ્છિરઃ॥
બાલાનામપિ કર્ત્તવ્યં શિખિણ્ડકવિભૂષણમ્

જટાજૂટયુતં કાર્યં મુનીનામપિ પાર્થિવ ॥
ચેટાનામપિ કર્ત્તવ્યં ત્રિશિરઃ ખણ્ડમેવ ચ

વિદૂષકસ્ય ખલતિઃ સ્યાત્કાકપદમેવ ચ॥
શેષાણામુક્તયોગેન શેષજાતિસમાશ્રયમ્

સજ્જીવ ઇતિ યત્પ્રોક્તં તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્॥
પ્રવેશસ્તુ તિરશ્ચાં વૈ સજ્જીવ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

તેષાં પ્રસ્તેન કર્તવ્યા પ્રકૃતિઃ પુરુષાંતરા॥
તથૈવાયુધહસ્તાનાં કર્તવ્યા હેતયઃ શુભાઃ

એવં લોકોપચારેણ સ્વબુદ્ધ્યા વિભવેન ચ ॥
નાટ્યોપકરણાનીહ યથાવત્પરિકલ્પયેત્

હેતિપ્રમોક્ષો ન તુ રઙ્ગમધ્યે કાર્યો ભવેત્પાર્થિવવંશમુખ્ય ॥
આહાર્યમેતત્કથિતં સમાસાદ્વક્ષ્યામ્યતશ્ચાઙ્ગિકમેવ તુભ્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે આહાર્યાભિનયો નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાય.

3.28
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સામાન્યાભિનયં તવ ॥
તસ્મિન્કાર્યઃ પ્રયત્નસ્તુ નાટ્યાન્તરપ્રતિષ્ઠિતમ્

શબ્દં સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધસ્તથૈવ ચ ॥
ઇન્દ્રિયાણીંદ્રિયાર્થાસ્તુ ભાવેનાભિનયેદ્ બુધઃ

કૃત્વા સાચીકૃતાં દૃષ્ટિં શિરઃ કિંચિન્નતં ભવેત્ ॥
તર્જનીકર્ણદેશે તુ શબ્દન્ત્વભિનયેદ્બુધઃ

કિઞ્ચિદાકુઞ્ચિતે નેત્રે કૃત્વોત્ફુલ્લા ત્વનામિકામ્ ॥
એકશ્વાસો ભવેચ્ચાપિ ગન્ધમેવં વિનિર્દિશેત્

ઇન્દ્રિયાર્થાસ્તુ પઞ્ચૈતે ત્રિવિધાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥
ઇષ્ટાસ્તથા હ્યનિષ્ટાશ્ચ મધ્યસ્થા નૃપસત્તમ

ગાત્રપ્રહ્લાદનેનેહ તથા પુલકિતેન ચ ॥
નિતાન્તાસ્રક્રિયાભિશ્ચ સર્વમિષ્ટં નિરૂપયેત્

પરાવૃત્તેન શિરસા તથા ચાનેન ચક્ષુષા ॥
નેત્રનાસાઞ્ચિતત્વેન હ્યનિષ્ટમિતિ નિર્દિશેત્

મધ્યસ્થેનૈવ ભાવેન મધ્યસ્થકરણં ભવેત્ ॥।
આત્માનુભાવી યોઽર્થઃ સ્યાદાત્મસ્થ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

પરાર્થવર્ણનં યચ્ચ પરસ્થેતિ ચ કીર્તિતમ્ ॥
ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા સ્વસ્તિકૌ પાર્શ્વસંસ્થિતૌ

ઉદ્વાહિતેન શિરસા તથા ચોર્ધ્વનિરીક્ષણમ્ ॥
પ્રભાતં ગગનં રાત્રિઃ પ્રદોષં દિવસં તથા

ઋતૂન્ઘનાન્ધરાં ચૈવ વિસ્તીર્ણાશ્ચ જલાશયાન્ ॥
દિશોગ્રહાન્સુનક્ષત્રાદ્યચ્ચાન્યત્સ્વગતં નૃપ

તસ્ય ત્વભિનયઃ કાર્યો નાનાદૃષ્ટિસમન્વિતઃ ॥
એભિરેવ કરૈર્ભૂયઃ સ્તનૈશ્ચ શિરસા તથા

અધોનિરીક્ષિતેનાથ ભૂમિષ્ઠાન્સમ્પ્રયોજયેત્ ॥
ચન્દ્રં જ્યોત્સ્નાં મુખં વાયું સ્પર્શેનાભિનયેદ્બુધઃ

વસ્ત્રાવગુણ્ઠનાત્સૂર્યં રજોધૂમાનલાંસ્તથા ॥
ભૂમિતાપમથોષ્ણં ચ કુર્યાચ્છ્વાસાભિલાપતઃ

ઊર્ધ્વકેકરદૃષ્ટ્યા તુ મધ્યા હ્વસ્થં દિવાકરમ્ ॥
ઉદયાસ્તગતં ચૈવ વિસ્મયાર્થે પ્રદર્શયેત્

ચન્દ્રં વિસ્મિતયા દૃષ્ટ્યા તથા તારાશ્ચ દર્શયેત્ ॥
સુખસ્પૃશ્યાનિ સર્વાણિ રોમાંચં ન તુ દર્શયેત્

દુઃખાનિ ચ તથોદ્વેગં મુખસ્ય તુ વિકૂણનૈઃ ॥
ગમ્ભીરોદાત્ત સંયુક્તાનર્થાન્સૌષ્ઠવસંયુતાન્

યજ્ઞોપવીતદેશસ્થમવાલં હસ્તમાદિશેત્ ॥
હારાવહારયાગેષુ સ્રગ્દામસ્ય ચ દર્શને

ભ્રમરેણ પ્રદેશિન્યા દૃષ્ટેઃ પરિગમેન ચ ॥
અલંપદ્માકપીડાયાઃ સર્વાર્થગ્રહણં ભવેત્

શ્રવ્યં શ્રવણયોગેન દૃશ્યં દૃષ્ટિવિલોકનૈઃ ॥
આત્મસંસ્થં પરસ્થં વા મધ્યસ્થં વા વિનિર્દિશેત્

વિદ્યુદુલ્કાઘનરવો વિસ્ફુલિઙ્ગવિષસ્તથા ॥
પ્રતોદોઽક્ષિનિમેષશ્ચ તેભિનેયાઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

મુખાવગુણ્ઠનં કાર્યં ભ્રમરાદિનિવારણે ॥
કૃત્વા સ્વસ્તિકસંસ્થાનૌ પદ્મકોશાવધોમુખૌ

સિંહર્શવાનરાદીનાં કર્તવ્યં તુ નિરૂપણમ્ ॥
સ્વસ્તિકૌ ત્રિપતાકૌ તુ ગુરૂણાં પાદવન્દને

ખટકાસ્વસ્તિકૌ ચાપિ પ્રતોદગ્રહણે ભવેત્ ॥
એકાદ્યાનાં દશાન્તાનાં સંખ્યા ત્વંગુલિભિર્ભવેત્

દશાખ્યા ચ શતાખ્યા ચ સ્થાનસંખ્યા તતઃ પરમ્ ॥
પતાકાભ્યાં તુ હસ્તાભ્યાં વાચા ચાભિનયો ભવેત્

છત્રધ્વજપતાકાશ્ચ વિજ્ઞેયા દણ્ડધારણાત્ ॥
નાના પ્રહરણં ચૈવ વિજ્ઞેયમિહ વારણૈઃ

એકચિત્તો હ્યધોદૃષ્ટિઃ શિરઃ કિઞ્ચિન્નતં ભવેત્ ॥
સવ્યહસ્તશ્ચ સંદંશસ્મિતે વ્યાને વિતઙ્કિતે

ઉદ્વાહિતં શિરઃ કૃત્વા હંસપક્ષં પ્રદક્ષિણમ્ ॥
અપત્યરૂપણે કાર્યમુશ્વાયં ચ પ્રયોક્તૃભિઃ

અરાલં ચ શિરઃ સ્થાને સમુદ્વાહ્યા ચ વામતઃ ॥
ગતે નિવૃત્તે ધ્વસ્તે ચ શ્રાન્તં વાક્યં નિયોજયેત્

જિતેન્દ્રિયતયા યુક્તં પ્રસન્નવદનં તથા ॥
વિચિત્રકુસુમાલોકાં શરદં તુ નિરૂપયેત્ ॥ ।

ગાત્રસ્ય કમ્પનાત્તજ્જ્ઞૈસ્તથા ચાન્યાભિલાષિતઃ ॥
હેમન્તસ્ત્વભિધેયઃ સ્યાત્પુરુષૈર્મધ્યમાધમૈઃ

શિરોદન્તૌષ્ઠકમ્પેન ગાત્રસંકોચકેન ।ચ ॥
કૂજિતૈશ્ચ સસીત્કારૈઃ શીતસ્યાભિનયો ભવેત્

પ્રસાદજનનારમ્ભૈરુપભોગૈઃ સસમ્ભ્રમૈઃ ॥
વસન્તસ્ત્વભિનેતવ્યો નાનાપુષ્પપ્રદર્શનાત્॥ ।

સ્વેદાપમાર્જનાચ્ચાપિ ભૂમિપાતોપજીવિનઃ ॥
ઉષ્ણસ્ય વાયોઃ સ્પર્શશ્ચ ગ્રીષ્મસ્યાભિનયો ભવેત્

ગમ્ભીરનાદશ્રવણાત્પ્રાવૃષ્યભિ નયો ભવેત ॥
વચસાભિનયઃ કાર્યો ઋતૂનાં સુખદુઃખયોઃ

સ્વભાવાભિનયે સ્થાનં પુંભિઃ કાર્યં તુ વૈષ્ણવમ્ ॥
આયુતં ચાવહિત્યં ચ સ્ત્રીભિઃ કાર્યં સ્વભાવતઃ

ધૈર્યશીલાઙ્ગસમ્પન્નં પુરુષાણાં વિચેષ્ટિતમ્ ॥
મૃતશીલાઙ્ગહારૈસ્તુ સ્ત્રીણાં કાર્યં વિચેષ્ટિતમ્

આલિઙ્ગન તુ કર્તવ્યં સ્મિતરોમાઞ્ચસંયુતમ્ ॥
રોમાઞ્ચેન તુ હર્ષઃ સ્યાત્ક્રોધમુદ્વૃત્તચક્ષુષા

ઈર્ષ્યા ક્રોધસ્તુ કર્તવ્યો માલ્યાભરણવર્જિતમ્ ॥
શિરસા કમ્પનં ચૈવ મર્મભંગૈસ્તથૈવ ચ

અધોમુખઃ સનિઃશ્વાસો દુઃખં સન્દર્શયેન્નરઃ ॥
ભૂમિહસ્તાભિઘાતેન સ્ત્રીણાં સ્યાદ્રુદિતેન તત્ ।

આનન્દેતિસમુદ્ભૂતં રુદિતં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્ ॥
હૃષ્ટેન ચાપ્યહૃષ્ટેન તં મુખેન નિરૂપયેત્

સમ્ભ્રમાવેગચેષ્ટાભિઃ પુરુષાણાં ભયં ભવેત્ ॥
ત્રાતુરન્વેષણાદેવ ઉચ્ચૈરાક્રન્દિતેન ચ

નરાલિઙ્ગનતશ્ચૈવં ભયં કાર્યં ભવેત્સ્ત્રિયઃ ॥
ત્રિપતાકાંગુલીભ્યાં તુ ચલિતાભ્યાં પ્રયોજયેત્

શુકશ્ચ શારિકા ચૈવ સૂક્ષ્મા યે ચૈવ પક્ષિણઃ ॥
શિખિસારસહંસાદ્યાઃ સ્થલા યે ચ સ્વભાવતઃ

પક્ષાઙ્ગહારૈર્દ્વિવિધૈસ્તૈષામભિનયો ભવેત્॥
ભૂતાઃ પિશાચા યક્ષાશ્ચ દાનવા રાક્ષસાસ્તથા

અઙ્ગહારૈર્વિનિર્દેશ્યાઃ પ્રત્યક્ષા ન ભવન્તિ યે ॥
પ્રત્યક્ષા અભિનેયાઃ સ્યુસ્તથોદ્વેગૈઃ સવિસ્મયૈઃ

દેવાન્પ્રણામકરણૈઃ પ્રત્યક્ષે તુ નરાધિપ ॥
પરોક્ષે વિવિધૈશ્ચિહ્નૈસ્તથાનુકરણૈઃ શુભૈઃ

સવ્યોત્થિતેન હસ્તેન ત્વરાલેન શિરઃ સ્પૃશેત્ ॥
નરેભિવાદનં હ્યેતત્કપોલેન તથા સ્ત્રિયાઃ

મહાજનં સખિવરં વિટધૂર્તજનં તથા ॥
પરિમણ્ડલસંજ્ઞેન હસ્તેનાભિનયેદ્બુધઃ

પ્રવૃત્તાન્પ્રાંશુયોગેન વૃક્ષાંશ્ચૈવ સમુત્થિતાન્ ॥
પ્રસારિતાભ્યાં બાહુભ્યામુત્ક્ષિપ્તાભ્યાં પ્રદર્શયેત્

( સમૂહં સુમહત્સેનાં બહુવિસ્તીર્ણમેવ ચ ॥
પતાકાભ્યાં તુ હસ્તાભ્યાં ચોત્ક્ષિપ્તાભ્યાં પ્રદર્શયેત્ ॥)
શૌર્યં ચ ધૈર્યદર્પં ચ ગર્વમૌદાર્યમુચ્છ્રયમ્ ॥
લલાટસ્થાનસંસ્થેન ત્વરાલેન પ્રદર્શયેત્

પ્રજ્ઞો દેહામદાવિદ્ધૌ કરૌ તુ મૃગશીર્ષકૌ ॥
વિસ્તીર્ણપ્રદ્રુતોત્ક્ષેપૌ યોજ્યૌ યત્સ્યાદુપાવૃતમ્॥

અધોમુખોત્તાનતલં હસ્તં કિંચિત્પ્રસારિતમ્ ॥
કૃત્વા ચાભિનયો દ્વે ચ બિલગ્રાહં ગૃહં ગૃહમ્

કામાર્તાઞ્જ્વરિતાંશ્ચૈવ શાપોપહતચેતસઃ ॥
તેષામભિનયઃ કાર્ય ઉચ્છ્વાસૈઃ કમ્પનૈસ્તથા

પ્રત્યક્ષાભિનયઃ કાર્યો દોલાયાઃ પરિદોલને ॥
આકાશરચનાનીહ વક્ષ્યામ્યાત્મગતાનિ ચ

અપવારિતકં ચૈવ જનાન્તિકમથાપિ ચ ॥
પરસમ્ભાષણં યત્સ્યાત્તદાકાશવચઃ સ્મૃતમ્

અન્યૈરશ્રવણીયં તુ જનાન્તિ કમિહોચ્યતે॥
અપવારિતકં કર્ણે પુનરુક્તં પ્રચક્ષતે

હસ્તમન્તરિતં કૃત્વા ત્રિપતાકં પ્રયોક્તૃભિઃ।
જનાંતિકં પ્રયોક્તવ્યમપવારિતકં તથા।

સ્વપ્નાયતે ચાભિનયે વાચા ગદ્ગદયા ભવેત્ ॥
વૃદ્ધાનાં યોજયેત્ષાઠ્યં ગદ્ગદસ્ખલિતાક્ષરમ્

અસમાપ્તાક્ષરં ચૈવ બાલાનાં તુ કલસ્વનમ્॥
દીર્ઘોચ્છ્વાસયુતં ગ્લાનં વ્યાધિતાનાં તુ યોજયેત્

ઉચ્છ્વાસેન તુ દીર્ઘેણ મૃત્યુકાલં તુ નાટયેત્॥
ગાત્રનિસ્પંદભાવેન મૃતસ્યાભિનયો ભવેત ॥
સાત્ત્વિકાભિનયં વક્ષ્યે રસભાવેષુ પાર્થિવ

એતાવદેવાભિનયે તુ તુભ્યં શક્યં મયા પાર્થિવમુખ્ય વક્તુમ્ ॥
નાટ્યં હિ વિશ્વસ્ય યતોઽનુકારં કૃત્સ્નં તતો વક્તુમશક્યમીશ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે સામાન્યાભિનયો નામાષ્ટાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

3.29
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ગીતાનાં લક્ષણં તવ ॥
સ્વભાવેનોત્તુઙ્ગગતૌ કાર્યં જાનુકટીસમમ્

યુદ્ધચારી પ્રચારેષુ જાનુસ્તનસમં ન્યસેત્ ॥
જ્વરાન્તે ચ ક્ષુધાન્તે ચ તપઃશ્રાન્તે રુજાન્વિતે

વિકૃતે ચાવહિત્થે ચ તથૌત્સુક્યસમન્વિતે ॥
શૃઙ્ગારે ચૈવ શોકે ચ સ્વચ્છન્દ ગમને તથા

એતેષ્વેવ તુ સર્વત્ર સ્થિરા કાર્યા ગતિર્બુધૈઃ ॥
અસ્વસ્થે કમ્પિતે નૈવ ભયે વિત્રાસિતે તથા

આવેગે ચૈવ હર્ષે ચ કાર્યં યચ્ચ ત્વરાન્વિતમ્ ॥
અનિષ્ટશ્રવણે ચૈવ ક્ષેપે ચાદ્ભુતદર્શને

અપિ ચાત્યયિકે કાર્યે તથા ચૈવારિમાર્ગણે ॥
અપરાધાનુસારેણ શ્વાપદાનુગતૌ તથા

એવંવિધેષુ કાર્યેષુ ગતિં શીઘ્રાં પ્રયોજયેત્ ॥
ગતિઃ શૃઙ્ગારિણી કાર્યા સ્વસ્થકામિતસમ્ભવે

દૂતીદર્શિતમાર્ગસ્તુ હૃદ્યવેશપરિક્રમે ॥
સસૌષ્ઠવસમાયુક્તૈર્લયતાલવશોનુગૈઃ

પાદયોરનુગૌ ચાપિ હસ્તૌ કાર્યૌ પ્રયોક્તૃભિઃ ॥
પ્રચ્છન્નકામિતે ગચ્છન્ન ચાત્યર્થં વિભૂષિતઃ

કૃષ્ણવાસાઃ પદૈર્મંદૈઃ શબ્દાશઙ્કી મુહુર્મુહુઃ ॥
વેપમાનશરીરશ્ચ શઙ્કિતઃ પ્રસ્ખલન્મુહુઃ

અઙ્ગસ્વભાવનેપથ્યો રૌદ્રસ્તુ ત્રિવિધો મતઃ ॥
રુધિરક્લિન્નદેહસ્તુ પદ્માંત્રાઙ્ગધરસ્તથા

બહ્વાયુધધરો રૌદ્રનેપથ્યેન પ્રકીર્તિતઃ ॥
રૂક્ષો નિર્ભર્ત્સનકથો નિર્ઘૃણસ્તુ સ્વભાવતઃ

વિવિધસ્યાપિ રૌદ્રસ્ય ચતુસ્તાલાન્તરાગતિઃ ॥
અહૃદ્યા તુ મહી યત્ર શ્મશાનરણસઙ્કુલા

આસન્ના ચ વિકૃષ્ટા ચ તત્ર બીભત્સિકા ગતિઃ ॥
ગતિર્વીરે ચ કર્ત્તવ્યા પાદવિક્ષિપ્તસંયુતા

વિસ્મયે ચૈવ હર્ષે ચ વિક્ષિપ્તપદવિક્રમા ॥
ગતિઃ સ્થિરપદા પ્રોક્તા તથૈવ કરુણારસે

ન તત્ર સૌષ્ઠવં કાર્યં ન પ્રમાણં તથાવિધમ્ ॥
વિઘૂર્ણિતશરીરા ચ સ્તબ્ધા ચ શિથિલા ગતિઃ

ગાઢપ્રહારિતે કાર્યા ગતિઃ પિણ્ડિતવિગ્રહા ॥
દ્રુતા ભયાનકે કાર્યા સ્તબ્ધા કાર્યવશાદથ

સત્ત્વે તુ વિકૃતે દૃષ્ટે ગતિર્વિસ્ફુરિતેક્ષણા ॥
તાપસાનાં ભવેન્મન્દા યુગમાત્રેક્ષણા ગતિઃ ।

હસ્તસંસ્પર્શનાન્મન્દાપ્યન્ધકારે ગતિર્ભવેત્ ॥
રથસ્થસ્યાપિ કર્ત્તવ્યા ગતિર્મન્દપદૈરથ

સમપાદં બુધસ્થાનં કૃત્વા રથગતિં વ્રજેત્॥
ધનુર્ગૃહીત્વા હસ્તેન તથા ચૈકેન કૂબરમ્

સૂતશ્ચાસ્ય ભવેદેવ પ્રતોદગ્રહણાકૃતિઃ ॥
વિમાનસ્થસ્ય કર્તવ્યા ગતિરાનંદિની ભવેત્

આરોહાશ્ચાવરોહાશ્ચ ઊર્ધ્વાધોવીક્ષણૈર્ગતૈઃ ॥
મણ્ડલાવર્તનૈઃ કાર્યમાકાશગમનં તથા

ઋજ્વાગતોન્નતૈઃ પાદૈર્ભ્રશ્યમાનસ્તુ ખાદ્ભવેત્ ॥
ઉચ્છ્રિતારોહણં કાર્યમપક્રાન્તપદૈરથ

તથાવતરણં કાર્યં શંકિતૈરિવ સંહિતૈઃ ॥
ઉત્ક્ષિપ્તપદસઞ્ચારા સલિલે ચ ગતિર્ભવેત્

ઉત્ક્ષિપ્તહસ્તસઞ્ચારા પાદપારોહણે ભવેત્ ॥
સૂચીવિદ્ધૈરપક્રાન્તૈઃ પદૈઃ પાર્શ્વગતૈરથ

અઙ્કુશગ્રહણાન્નાગં ખલીનગ્રહણાદ્ભયમ્ ॥
પ્રગ્રહ ગ્રહણાદેવ અન્યેષાં કારયેદ્ગતિમ્

અશ્વયાને ગતિઃ કાર્યા વૈશાખસ્થાનકેન હ ॥
પન્નગાનાં ગતિઃ કાર્યા પદૈઃ સ્વસ્તિકસંયુતૈઃ ॥ ।

વિટસ્યાપિ તુ કર્તવ્યા ગતિર્લલિતવિક્રમા ॥
કંચુકીયસ્ય કર્તવ્યા કમ્પિતા સ્ખલિતા ગતિઃ

વિષ્ટમ્ભનગતિપ્રાણા કૃશસ્યાપિ ગતિર્ભવેત્ ॥
વ્યાધિગ્રસ્તસ્ય ચ તથા તપઃશ્રાન્તસ્ય ચૈવ હિ

દીર્ઘાધ્વનિ ગતસ્યાપિ શનૈર્મન્દપરિક્રમા ॥
મત્તસ્ય તુ ગતિઃ કાર્યા સ્ખલિતા પાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ

ઉન્મત્તસ્યાપિ કર્તવ્યા ગતિસ્ત્વભિનયક્રમા ॥
અસમ્બદ્ધપ્રલાપી સ્યાન્મલિનો લોમશસ્તથા

વિકલાનાં ગતિઃ કાર્યા યથા કાર્યાનુરૂપતઃ ॥
સ્થૂલદેહસ્ય કર્તવ્યા ગતિર્દેહાનુકર્ષિણી

વિદૂષકસ્ય કર્તવ્યા ગતિર્હાસ્યપ્રદા તથા ॥
સ્વભાવજાતં વિન્યસ્ય કુટિલં વામકે કરે

ગતૌ રમેત ચેટાનાં દૃષ્ટિશ્ચાર્યવિચારિણી ॥
નાનાદેશસમુદ્ભૂતા પુરુષાણાં સ્વભાવતઃ

શ્વાપદાનાં પશૂનાં ચ ગતિઃ કાર્યા નરાધિપ ॥
શેષાણામર્થયોગેન સ્થાનકાનિ પ્રયોજયેત્

ધૈર્યોપપન્ના ગતિરુત્તમાનાં મધ્યા ગતિર્મધ્યમસંમિતાનામ્ ॥
દ્રુતા ગતિશ્ચ પ્રચુરાધમાનાં લયત્રયં સત્ત્વવશેન યોજ્યમ્

રંગે વિકૃત્તા તુ નૃપપ્રધાન ગતાગતૈઃ પાદગતિપ્રચારઃ ॥
કાર્યા વશાદેવ ગૃહસ્ય નિત્યં સમીક્ષ્ય રઙ્ગં તુ યથાનુરૂપમ્

સ્ત્રીણાં ગતિઃ સ્યાલ્લલિતપ્રચારા ધીરા નરાણાં ચ તથોદ્ધતા સ્યાત્ ॥
ગતિ પ્રચારોઽર્થવશેન યોજ્યશ્ચૈતાવદુક્તં તવ રાજસિંહ

વયોનુરૂપઃ પ્રથમસ્તુ વેશો વેશાનુરૂપશ્ચ ગતિપ્રચારઃ ॥
ગતિપ્રચારાનુગતં ચ નાટ્યં નાટ્યાનુ રૂપોઽભિનયશ્ચ કાર્યઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ગતિપ્રચારવર્ણનો નામૈકોનત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.30
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
હાસ્યશૃંગારકરુણારૌદ્રઘોરભયાનકાઃ ॥
બીભત્સાદ્ભુતશાન્તાખ્યા નવ નાટ્યે રસાઃ સ્મૃતાઃ

શાન્તો રસઃ સ્વતન્ત્રોત્ર પૃથગેવ વ્યવસ્થિતઃ ॥
શૃઙ્ગારાદ્ધિ ભવેદ્ધાસ્યો રૌદ્રાચ્ચ કરુણોદયઃ

વીરાચ્ચૈવાદ્ભુતોત્પત્તિર્બીભત્સાચ્ચ ભયાનકઃ ॥
એતેષામઙ્ગવર્ણાશ્ચ સાત્ત્વિકોભિ નયઃ સ્મૃતઃ

શાન્તસ્વભાવવર્ણસ્તુ રસઃ પ્રોક્તો નરાધિપ ॥
શૃઙ્ગારસ્તુ ભવેચ્છ્યામો રક્તો રૌદ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

સિતો હાસ્યશ્ચ વિજ્ઞેયઃ કૃષ્ણશ્ચૈવ ભયાનકઃ ॥
ગૌરો વીરસ્તુ વિજ્ઞેયઃ પીતશ્ચૈવાદ્ભુતઃ સ્મૃતઃ

કાપોતઃ કરુણશ્ચૈવ નીલો બીભત્સમેવ ચ ॥
હાસ્યઃ પ્રમથદેવસ્તુ શૃઙ્ગારો વિષ્ણુદૈવતઃ

રૌદ્રો રૌદ્રાધિદેવશ્ચ કરુણો યમદૈવતઃ ॥
બીભત્સસ્ય મહાકાલઃ કાલદેવો ભયાનકઃ

વીરો મહેન્દ્રદેવઃ સ્યાદદ્ભુતો બ્રહ્મદૈવતઃ॥ શા
ન્તસ્ય દેવો વિજ્ઞેયઃ પરઃ પુરુષ એવ તુ

શાન્તસ્ય તુ સમુત્પત્તિર્નૃપ વૈરાગ્યતઃ સ્મૃતા॥
સ ચાભિનેયો ભવતિ લિઙ્ગગ્રહણતસ્તથા

સર્વભૂતદયાધ્યાનમોક્ષમાર્ગપ્રર્તનૈઃ॥
નાસ્તિ યત્ર સુખં દુઃખં ન દ્વેષો નાપિ મત્સરઃ

સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ સ શાન્તઃ પ્રથિતો રસઃ॥
હાસ્યસ્ય તુ સમુત્પત્તિરસમ્બદ્ધપ્રલાપતઃ

અસમ્બદ્ધાત્તથા વેશાદ્ભવતીતિ વિનિશ્ચયઃ ॥
આત્મસ્થશ્ચ પરસ્થશ્ચ દ્વિવિધઃ સ ચ કીર્તિતઃ

આત્મસ્થશ્ચ સ્વયં હાસાત્પરસ્થઃ પરહાસનાત્ ॥
ઉત્તમાધમમુખ્યાનાં ત્રિવિધઃ સ ભવેત્તદા

ઈષદ્વિકમ્પિતૈર્ગણ્ડૈઃ કટાક્ષૈસ્સૌષ્ઠવાન્વિતૈઃ ॥
અલક્ષિતદ્વિજં ચૈવ ઉત્તમાનાં સ્મિતં ભવેત્

તથા દર્શિતદન્તન્તુ મધ્યમાનાં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
સાસ્રં તદધમાનાં સ્યાત્સસ્વનં ચ મહીભુજામ્

શૃઙ્ગારો દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ સમ્ભોગાદ્વિરહાત્તથા ॥
વિપ્રલમ્ભકૃતસ્યાત્ર નિર્વેદોઽભિનયક્રિયઃ

વિપ્રલમ્ભે તુ નિર્દિષ્ટાઃ કામાવસ્થાસ્તથા દશ ॥
ચક્ષુઃપ્રીતિર્વિનિર્દિષ્ટા પ્રથમાયાં નરાધિપ

મનસશ્ચ તથા સઙ્ગો દ્વિતીયાયાં પ્રકીર્તિતઃ ॥
સ્મરણં ચ તથા પ્રોક્તં તૃતીયાયાં નિરન્તરમ્

નિદ્રાભેદશ્ચતુર્થ્યાં તુ પંચમ્યાં તનુતા તથા ॥
વ્યાવૃત્તિવિષયેભ્યસ્તુ ષષ્ઠ્યાં પ્રોક્તા નરાધિપ

લજ્જાપ્રણાશઃ સપ્તમ્યામુન્માદસ્તદનન્તરમ્ ॥
નવમ્યાં તુ તથા મૂર્ચ્છા દશમ્યાં મરણં ભવેત્

દ્વયોરુજ્જ્વલયોસ્તત્ર સમ્ભોગાભિનયો ભવેત ॥
સુખપ્રાયેષ્ટસંપન્નો યત્ર માલ્યાનુલેપકઃ

પુરુષપ્રમદાયુગ્મં શૃંગાર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ॥
શોકાદ્ભવતિ રાજેન્દ્ર તથૈવ કરુણો રસઃ

ત્રસ્તગાત્રાદ્વિનિઃશ્વાસપરિદેવિતરોદનૈઃ ॥
મુખવૈવર્ણ્ય શોષૈશ્ચ તસ્યેહાભિનયો ભવેત્

ક્રોધાદ્ભવતિ રૌદ્રસ્ય રસસ્ય તુ સમુદ્ભવઃ ॥
રક્તત્વનેત્રભ્રુકુટિક્રોધામર્ષૈઃ સસાહસૈઃ

પીડનૈઃ શસ્ત્રસઙ્ઘાતૈસ્તસ્યેહાભિનયો ભવેત ॥
જુગુપ્સયા ભવતિ બીભત્સસ્ય સમુદ્ભવઃ

નાસાવિઘૂર્ણનાત્તસ્ય ચોદ્વેગેન તથૈવ ચ ॥
આશ્ચર્યેણ સમુત્પત્તિરદ્ભુતં તત્પ્રકીર્તિતમ્

પ્રસ્ફુરિતાક્ષિરોમાઞ્ચૈરઙ્ગુલીભ્રમણાદિભિઃ ॥
સ્વેદેન ચાભિનેયઃ સ્યાદદ્ભુતસ્તુ તથા રસઃ

નાટ્યસ્ય મૂલં તુ રસઃ પ્રદિષ્ટો રસેન હીનં ન હિ વૃત્તમસ્તિ ॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન રસાશ્રયસ્ય વૃત્તસ્ય યત્નં પુરુષેણ કાર્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રસવણર્નો નામ ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ