વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.81.85

2.81
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
આનુલોમ્યેન વર્ણાનાં જાતિર્માતૃસમા સ્મૃતા ॥
ચણ્ડાલો બ્રાહ્મણીપુત્રઃ શૂદ્રઃ સ્યાત્પ્રતિલોમજઃ

માગધશ્ચ તથા વૈશ્યાચ્છૂદ્રાદાયોગવો ભવેત્ ॥
વૈશ્યાયાઃ પ્રાતિલોમ્યેન પ્રતિલોમાત્સહસ્રશઃ

વિવાહસદૃશૈસ્તેષાં નોત્તમૈર્નાધમૈસ્તથા ॥
ચણ્ડાલકર્મ નિર્દિષ્ટં વધ્યાનાં ઘાતનં તથા

સ્ત્રીજીવનં ચ તદ્રક્ષા પ્રોક્તં વૈદેહકસ્ય ચ ॥
સૂતાનામશ્વસારથ્યં પુક્કસાનાં ચ વ્યાધતા

સ્તુતિક્રિયા માગધાનાં તથા ચાયોગવસ્ય ચ ॥
રઙ્ગાવતરણં પ્રોક્તં તથા શિલ્પૈશ્ચ જીવનમ્

સૂતાનામસ્તિ સંસ્કારસ્તથા વૈ યાજનક્રિયા ॥
બહિર્ગ્રામનિવાસશ્ચ મૃતચૈલસ્ય ધારણમ્

અસંસ્પર્શસ્તથૈવાન્યૈશ્ચણ્ડાલસ્ય વિધીયતે ॥
બ્રાહ્મણાર્થે ગવાર્થે વા દેહ ત્યાગાનુપસ્કૃતઃ

સ્ત્રીબાલાદ્યુપપત્તૌ ચ બાહ્યાનાં શુદ્ધિકારણમ્ ॥
સંકરે જાતયસ્ત્વેતાઃ પિતૃમાતૃપ્રદર્શિતાઃ

પ્રચ્છન્ના વા પ્રકાશા વા વેદિતવ્યાઃ સ્વકર્મભિઃ ॥
અનાર્યતા નિષ્ઠુરતા પુરતો નિષ્ક્રિયાત્મતા

પુરુષં વ્યઞ્જયન્તીહ લોકે કલુષયોનિજમ્ ॥
પિતુર્વા ભજતે શીલં માતુર્વોભયમેવ વા

ન કથંચન દુર્યોનિઃ પ્રકૃતિં સ્વાં ન ગચ્છતિ ॥
કુલે મુખ્યેઽપિ જાતસ્ય યસ્ય સ્યાદ્યોનિસઙ્કરઃ

સ શ્રયત્યેવ તચ્છીલં નરોઽલ્પમપિ વા બહુ ॥
યત્ર ત્વેતે પરિધ્વંસા જાયન્તે વર્ણસઙ્કરાઃ

રાષ્ટ્રિયૈઃ સહ તદ્રાષ્ટ્રં ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યતિ ॥
શૂદ્રાયાં બ્રાહ્મણાજ્જાતઃ શ્રેયસા ચેત્પ્રજાયતે ॥
અશ્રેયાઞ્શ્રેયસીં જાતિં ગચ્છત્યાસપ્તમાદ્યુગાત્

રાજ્ઞા સ્વકાલં પરિરક્ષણીયં ઘોરં નૃણાં સઙ્કરમેતદેવ ॥
આસાદ્ય ઘોરાણિ હિ સઙ્કરાણિ નશ્યન્તિ રાષ્ટ્રાણિ સરાજકાનિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને સઙ્કરધર્મોનામૈકાશીતિતમોઽધ્યાયઃ

2.82
પુષ્કર ઉવાચ ॥
આજીવં તુ યથોક્તેન બ્રાહ્મણઃ સ્વેન કર્મણા ॥
જીવેત્ક્ષત્રિયધર્મેણ સા હ્યસ્ય વૃત્ત્યનન્તરા

ઉભાભ્યામપ્યજીવન્વૈ વૈશ્યવૃત્તિં સમાચરેત્ ॥
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્ત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રવૃત્તિં વિવર્જયેત્ ॥

શૂદ્રો બ્રાહ્મણવૃત્તિં ચ વિશેષેણ વિવર્જયેત્ ॥
આજીવત્સુ સ વૃત્યા ચ મધ્યવૃત્તિં સમાચરેત્

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિ વૈશ્યવૃત્ત્યા તુ વર્તયન્ ॥
અયઃ શસ્ત્રં વિષં માંસં સોમં ગન્ધાંશ્ચ સર્વશઃ

ક્ષીરં ક્ષૌદ્રં દધિ ઘૃતં તૈલં મજ્જાં ગુડં કુશમ્ ॥
મદ્યં નીલં ચ લાક્ષાં ચ લવણં પ્રાણિનોઽપિ ચ

વિક્રીણીત તિલાન્નૈવ પક્વાન્નં ગોરસાંસ્તથા ॥
રસા રસૈર્નિહન્તવ્યા ગન્ધેન લવણં રસૈઃ

કૃતાન્નં ચ કૃતાન્નેન તિલધાન્યેન તત્સમમ્ ॥
વૈશ્યો વા ક્ષત્ત્રિયો વાપિ વર્જયેદ્દ્વિજજીવિકામ્

સદ્યઃ પતતિ માંસેન લાક્ષયા લવણેન ચ॥
ત્ર્યહાચ્ચ શૂદ્રો ભવતિ બ્રાહ્મણઃ ક્ષીરવિક્રયી

ઇતરેષાં હિ પણ્યાનાં વિક્રયાં મનુજોત્તમ ॥
બ્રાહ્મણઃ સપ્તરાત્રેણ વૈશ્યભાવં હિ ગચ્છતિ

ક્ષિપ્રાણિ યાનિ રૂક્ષાણિ ચરાણિ ચ મૃદૂનિ ચ ॥
વાણિજ્યે તાનિ શસ્યન્તે તિથિં રિક્તાં વિવર્જયેત્ ॥2.82.૧ ૦ ॥ ॥
દ્વિકં શતં તુ ગૃહ્ણીયાત્કુસીદેનાપિ વર્ધયન્ ॥
તતોઽધિકં તુ ગૃહ્ણાનશ્ચૌરસ્યાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્

પ્રતિપદ્દ્વાદશી ષષ્ઠી નક્ષત્રાણિ ધ્રુવાણિ ચ ॥
કુસીદે વર્જનીયાનિ નિત્યં સૂર્યસુતસ્ય ચ

કૃષિભૂમિપતેર્ભાગં દત્ત્વા કુર્યાદ્યથોદિતમ્ ॥
ધ્રુવાણિ સૌમ્યં મૈત્રં ચ વાયવ્યં પૌષ્ણ્માશ્વિનમ્॥ ।

વાસવં શ્રવણં ચિત્રા વિશાખા મૂલમેવ ચ ॥
કૃષ્યારમ્ભે પ્રશસ્યન્તે તથા પુષ્યપુનર્વસૂ

કૃષ્યારમ્ભે પ્રયત્નેન તિથિં રિક્તાં વિવર્જયેત॥
અઙ્ગારકદિનં વર્જ્યં દિવસં સૂર્યજસ્ય ચ

નક્ષત્રાણાં યથોક્તાનાં મુહૂર્તેષુ ચ કારયેત્ ॥
મુહુર્તે યદિ વા બ્રાહ્મે સર્વકર્મસુ પૂજિતે

વરાહં પૂજેયદ્દેવં શેષં પૃથ્વીં તથૈવ ચ ॥
પર્જન્યં ભાસ્કરં વાયું દેવેશં શશિનં તથા

ફાલં ચ ગોયુગં ચૈવ ગન્ધમાલ્યાન્નસમ્પદા ॥
તતોઽગ્નિહવનં કુર્યાત્સુસમિદ્ધે હુતાશને

દેવતાનાં યથોક્તાનાં જુહુયાચ્ચ ઘૃતાહુતીઃ ॥
ગાવો ભગ ઇતિ દ્વાભ્યાં સીરાં યુઞ્જન્ત્યતસ્ત્રિભિઃ

ફાલં શુનાં સુફાલેતિ લાઙ્ગલં ચ તથેતિ વૈ ॥
હુત્વા વિપ્રાન્સમભ્યર્ચ્ય દક્ષિણાભિર્યથાવિધિ

પૂર્વોદક્પ્રવણાં ભૂમિં વાહયેત્પ્રાગ્ઘલેન તુ ॥
સીરાયુઞ્જન્ત ઇત્યેતદૃક્ત્રયં કીર્તયેદ્બુધઃ

યા ઓષધય ઇત્યેવં બીજં તદનુ મન્ત્રયેત્ ॥
કૃત્વા સુવર્ણતોયાક્તં લક્ષણ્યો વાપયેત્પુમાન્

પ્રાઙ્મુખૈર્વાહયેદ્ગોભિઃ પ્રાઙ્મુખૈશ્ચૈવ વાપયેત્ ॥
શંખપુણ્યાહઘોષેણ બીજવાપઃ પ્રશસ્યતે

બીજવાપે તથા મન્ત્રં નિબોધ ગદતો મમ ॥
પ્રજાપતે કશ્યપાય દેવલાય નમઃ સદા

સદા મે ઋદ્ધતાં દેવી બીજેષુ ચ ધનેષુ ચ ॥
ભોજયેદ્બ્રાહ્મણાંશ્ચાત્ર તથૈવ ચ કૃષીવલાન્

કાલશ્ચ સર્વઃ પૂર્વોક્તઃ સંગ્રહેઽપિ પ્રશસ્યતે ॥
દેવતાનાં પિતૄણાં ચ કૃત્વા તત્રાપિ પૂજનમ્

નવવસ્ત્રપરીધાનઃ શ્વેતમાલ્યાનુલેપનઃ॥
પ્રાઙ્મુખઃ પ્રાશનં કુર્યાત્પાત્રે સૌવર્ણરાજતે

તત્રાપિ ભોજયેદ્વિપ્રાંસ્તથૈવ ચ કૃષીવલાન્॥
કૃષ્યે વિશેષતઃ કાર્યં ફલયજ્ઞં ભૃગૂદ્વહ

યૂપોયં નિહિતો મધ્યે પેષીવાસૈષકાર્ષકૈઃ॥
તસ્માદતન્દ્રિતો દદ્યાદન્નં ધાન્યાર્થદક્ષિણા

ભૂમિં ભિત્ત્વૌષધીશ્છિત્ત્વા હત્વા કીટપિપીલિકમ્॥
પુનન્તિ ખલુ યજ્ઞેન કર્ષિકા નાત્ર સંશયઃ॥ 2.82.૩૦
અષ્ટાગવં ધર્મહલં ષડ્ગવં જીવિતાર્થિનામ્॥
ચતુર્ગવં નૃશંસાનાં દ્વિગવં બ્રહ્મઘાતિનામ્

આપદં ચ સમુત્તીર્ય ત્યક્ત્વા વિત્તં ચ કર્મણા॥
યદર્જિતં તતઃ કુર્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તં વિચક્ષણઃ

શ્રેયાન્સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્॥
સ્વધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પરધર્મો ભયાવહઃ

ઋતેન જીવેદનૃતેન જીવેન્મિતેન જીવેત્પ્રમિતેન જીવેત્॥
સત્યાનૃતાભ્યામથવાપિ જીવેચ્છ્વવૃત્તિમેકાં પરિવર્જયેત્તુ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને આપદ્ધર્મો નામ દ્વ્યશીતિતમોઽધ્યાય

2.83
॥ રામ ઉવાચ ॥
કામ્યં કર્મ સમાચક્ષ્વ વાણિજ્યં યેન શુધ્યતિ॥
કૃષિં ચ બહુલાં ચૈવ કર્મણા કેન ચાશ્નુતે

॥પુષ્કર ઉવાચ॥
મૂલેનોપોષિતઃ કુર્યાદિદં કર્મ પુરોહિતઃ॥
ઉપોષિતસ્ય ધર્મજ્ઞ જયમાનસ્ય નિત્યશઃ

પ્રાપ્તામુત્તરષાઢાસુ પ્રાઙ્મુખં સ્નાપયેન્નરમ્॥
યુક્તૈર્વેતસમૂલેન શઙ્ખમુક્તાફલૈસ્તથા

મણિભિશ્ચ યથાલાભં કનકેન તથૈવ ચ॥
અકાલમૂલૈઃ કલશૈશ્ચતુર્ભિર્ભૃગુનન્દન

નવૈસ્તુ પૂજયેદ્દેવં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્॥
પૂર્વાષાઢાં તથૈવાઽપો વરુણં ચ નિશાકરમ્

ગન્ધમાલ્યનમસ્કારધૂપદીપાન્નસમ્પદા॥
એતેષામેવ જુહુયાત્તથા નામ્ના ઘૃતં દ્વિજ

નીલવાસાવૃતો ભૂત્વા ક્ષિપેદપ્સુ સમાહિતઃ॥
નીલાનિ રામ વાસાંસિ પયાંસિ વિવિધાનિ ચ

તદા મંથં સુરાં ચૈવ મૈરેયં વિવિધં તથા॥
શુક્લાનિ ચૈવ માલ્યાનિ ધૂપં દદ્યાત્તુ કમ્બુના

તિમ્યસ્થિ મકરાદસ્થિ શઙ્ખમુક્તાફલે તથા॥
સુવર્ણાન્તરિતં કૃત્વા ધારયેચ્ચ તથા મણિમ્

કૃત્વૈતત્સિદ્ધિમાપ્નોતિ વાણિજ્યે નાત્ર સંશયઃ॥
સમુદ્રયાને ચ તથા કાન્તારે ન વિષીદતિ

નીલાનિ રામ વાસાંસિ દક્ષિણા ચાત્ર શસ્યતે॥
શઙ્ખં સુવર્ણં રૂપ્યં ચ તથા મુક્તાફલાનિ ચ

હોત્રે કર્ત્રે દ્વિજેભ્યશ્ચ સર્વમેતદ્વિધીયતે॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેચ્ચાત્ર પરમાન્નં તુ સંસ્કૃતમ્

અલંઘયન્નિત્યમથાપ્યમૃક્ષં કરોતિ કર્મૈતદતન્દ્રિતાત્મા॥
ન જાતુ લાભાદ્વિનિવર્તતેઽસૌ સમુદ્રમાર્ગાદિવ નિમ્નગા વૈ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને પૂર્વાષાઢાસ્નાનવર્ણનો નામ ત્ર્યશીતિતમોઽધ્યાય

2.84
પુષ્કર ઉવાચ॥
સ્વયં સૂપોષિતો વિદ્વાન્યજમાનમુપોષિતમ્॥
મૂલેન સ્નાપયેન્નિત્યં તથાપ્યાશામુખાસ્થિતમ્

દૂર્વાકુશ શમીપત્રપૂર્ણેન સુદૃઢેન ચ ॥
કુમ્ભદ્વયેન સ્નાતસ્તુ પૂજયેન્મધુમૂદનમ્

વિરૂપાક્ષં સવરુણં ચન્દ્રં મૂલં તથૈવ ચ ॥
ગન્ધમાલ્યનમસ્કારધૂપદીપાન્નસમ્પદા

એતેષામેવ જુહુયાત્તથા નામ્ના ઘૃતં દ્વિજ ॥
પીતવાસાસ્તતો ભૂત્વા મત્સ્યકુલ્માષસૂકરૈઃ

સુરાકૃસરસંયુક્તૈઃ સ્નાનોક્તાશામુખસ્થિતઃ ॥
બલિં નિરૃતયે દદ્યાજ્જાનુ કૃત્વા તતઃ ક્ષિતૌ

તતોષ્ટાદશભિઃ પુષ્પૈર્મૂલૈઃ પઞ્ચભિરેવ ચ ॥
સુવર્ણગર્ભં ચ મણિં વિદ્વાઞ્શિરસિ ધારયેત્

કૃત્વૈતત્સકલં કર્મ કૃષિં બહુફલાં લભેત્ ॥
દક્ષિણા ચાત્ર દાતવ્યા મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ

પીતાનિ ચૈવ વસ્ત્રાણિ કનકં રજતં તથા ॥
ભોજનં ચાત્ર દાતવ્યં બ્રાહ્મણાનામભીપ્સિતમ્

અલંઘયન્મૂલમિદં હિ કુર્વન્સ્નાનં સદા ભાર્ગવ વંશમુખ્ય ॥
કૃષિં સમાપ્નોતિ સદૈવ વિદ્વાન્યથેપ્સિતં નાત્ર વિચારમસ્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને મૂલસ્નાનવર્ણનો નામ ચતુરશીતિતમોઽધ્યાયઃ

2.85
રામ ઉવાચ ॥
ધર્મમાર્ગમહં ત્વત્તઃ શ્રોતુમિચ્છામિ મે વદ ॥
ત્વં હિ વેત્થ મહાભાગ સર્વધર્માન્યથાવિધિ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
ષોડશર્તુ નિશાઃ સ્ત્રીણામાદ્યાસ્તિસ્રસ્તુ ગર્હિતાઃ ॥
વ્રજેદ્યુગ્માસુ પુત્રાર્થી તતઃ પરમિતિ શ્રુતિઃ

અયુગ્માસુ તથા રામ દુહિતાર્થી સ્ત્રિયં વ્રજેત્ ॥
વિકૃષ્ટયુગ્મામુત યે પ્રશસ્તાઃ પ્રિયદર્શનાઃ

દીર્ઘાયુષો ધર્મપરા ભવન્તીહ ધનાન્વિતાઃ ॥
ગર્ભસ્ય સૃષ્ટતાધાને ગર્ભાધાનિકમિષ્યતે

પુરા તુ સ્પર્શનં કાર્યં સેવનં તુ વિચક્ષણૈઃ ॥
ષષ્ઠેઽષ્ટમે વા સીમન્તકર્મસ્વેતેષુ ચ ત્રિષુ

પુન્નામધેયં નક્ષત્રં પુત્રકામસ્ય શસ્યતે ॥
આદિત્યપુષ્યસાવિત્રસૌમ્યમૂલાઃ સવૈષ્ણવાઃ

પુન્નામધેયા નિર્દિષ્ટાઃ સ્વાતિશ્ચૈવાત્ર સપ્તમમ્ ॥
અઙ્ગારકદિનં વર્જ્યં તિથિં રિક્તાં ચ વર્જયેત્

અચ્છિન્નનાભ્યાં કર્તવ્યં જાતકર્મ વિચક્ષણૈઃ ॥
આશૌચે તુ વ્યતિક્રાન્તે નામકર્મ વિધીયતે

અથવા ભાર્ગવશ્રેષ્ઠ દિને પૂજિતલક્ષણે ॥
મૃદુધ્રુવેષુ ઋક્ષેષુ નામકર્મ વિધીયતે

તત્રાપ્યઙ્ગારકદિનં તિથિં રિક્તાં ચ વર્જયેત્ ॥
નામધેયં તુ વર્ણાનાં કર્તવ્યં તુ સમાક્ષરમ્ ॥2.85.૧ ૦॥
માઙ્ગલ્યં બ્રાહ્મણસ્યોક્તં ક્ષત્રિયસ્ય બલાન્વિતમ્ ॥
વૈશ્યસ્ય ધનસંયુક્તં શૂદ્રસ્ય તુ જુગુપ્સિતમ્

શર્મ વર્મ ધનાર્થં તુ દાસાન્તં ચાનુપૂર્વશઃ ॥
નામધેયં તુ કર્તવ્યં સ્વકુલાનુગમેન વા

સ્ત્રીણાં સુખોદ્યમક્રૂરં વિસ્પષ્ટાર્થં મનોહરમ્ ॥
નામ કાર્યં મહાભાગ ન કાર્યં વિષમાક્ષરમ્

બાલં તુ કૃતનામાનં પૂજિતસ્ય ગદાભૃતઃ ॥
નિવેદયેન્મહાભાગ તવ પુત્રોઽયમિત્યુત

શિષ્યઃ પ્રેષ્યશ્ચ દાસશ્ચ સંવિભાજ્યશ્ચ કેશવઃ ॥
નિત્યં સન્તિ વિભાગેન શુભેન મધુસૂદનઃ

તતસ્તુ પૂજનં કાર્યં બ્રાહ્મણાનાં યથાવિધિ ॥
ભોજયેદ્બ્રાહ્મણાંશ્ચાત્ર પરમાન્નં સદક્ષિણમ્

ચૂડાકર્મ તતઃ કાર્યં ભૃગુપુત્ર યથાકુલમ્ ॥
નક્ષત્રાણ્યત્ર શસ્યન્તે મૃદુ ક્ષિપ્રચરાણિ ચ

તિથિં વિવર્જયેદ્રિક્તાં સૂર્યારાર્કિદિનાન્યપિ ॥
તત્રાપિ વાસુદેવસ્ય પૂજાં કૃત્વા વિશેષતઃ

ગર્ભાષ્ટમેઽબ્દે કર્તવ્યં બ્રાહ્મણસ્યોપનાયનમ્ ॥
ગર્ભાદેકાદશે રાજ્ઞઃ ગર્ભાચ્ચ દ્વાદશે વિશઃ

ચૂડાકર્મણિ યઃ પ્રોક્તઃ કાલઃ સોઽત્રાપિ શસ્યતે ॥
નક્ષત્રાણાં યથોક્તાનાં મુહૂર્તાશ્ચ શુભપ્રદાઃ

ષોડશાઽબ્દે હિ વિપ્રસ્ય રાજન્યસ્ય દવિવિંશતિઃ॥
વિંશતેશ્ચ ચતુષ્કં તુ વૈશ્યસ્ય પરિકીર્તિતમ્

સાવિત્રી નાતિવર્તેત અત ઊર્ધ્વં નિવર્તતે ॥
વિજ્ઞાતવ્યાસ્ત્રયોઽપ્યેતે યથાકાલમસંસ્કૃતાઃ

સાવિત્રીપતિતા વ્રાત્યા વ્રાત્યસ્તોમક્રમાદૃતે ॥
મુઞ્જસ્ય બિલ્વજાનાં ચ ક્રમાન્મૌઞ્જઃ પ્રકીર્તિતઃ

માર્ગવૈયાઘ્રચર્માણિ વસ્ત્રાણિ વ્રતચારિણામ્ ॥
પર્ણપિપ્પલબિલ્વાનાં ક્રમાદ્દણ્ડાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

કચદેશલલાટાંસતુલ્યાઃ પ્રોક્તાઃ ક્રમેણ તુ ॥
અવક્રા સત્વચઃ સર્વે નાગ્નિશુષ્કાસ્તથૈવ ચ

વાસોપવીતકાર્પાસક્ષૌમોર્ણાનાં યથાક્રમમ્ ॥
આદિમધ્યાવસાનેષુ ભવચ્છબ્દોપલક્ષિતમ્

પ્રથમં તત્ર ભિક્ષેત યત્ર ભિક્ષા ધ્રુવં ભવેત્ ॥
પૂજયેદ્વાસુદેવં ચ તત્ર દેવં વિશેષતઃ

હૃષીકેશં વ્રતેશં ચ સર્વવિઘ્નેશ્વરં પ્રભુમ્ ॥
યથોક્તેષુ ચ ઋક્ષેષુ ત્રૈવિદ્યાં કારયેદ્ગુરુઃ

નૈવાધિકરી વેદે સ્યાદ્વિના ત્રૈવિદ્યકેન તુ ॥
સ્ત્રીણાં સંસ્કારમત્રોક્તં સકૃત્કાર્યં વિજાનતા

ક્ષેત્રસંસ્કારમેતદ્ધિ સકૃદેવ વિજાયતે ॥
સંસ્કારાણિ પિતા કુર્યાન્મેખલાબન્ધનાત્મનઃ ॥
મેખલા બન્ધનાદ્યાનિ કાર્યાણિ ગુરુણા તથા

સર્વાણિ કાર્યાણિ હિ લૌકિકેઽગ્નૌ સ્વકલ્પમાલોક્ય ભૃગુપ્રધાન ॥
સર્વેષુ પૂજા ચ તથા વિધેયા તસ્યાપ્રમેયસ્ય જનાર્દનસ્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને સંસ્કારવર્ણનોનામ પઞ્ચાશીતિતમોધ્યાયઃ