વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.71.75

2.71
રામ ઉવાચ ॥
દણ્ડપ્રણયનાર્થાય રાજા સૃષ્ટઃ સ્વયંભુવા ॥
દેવભાગાનુપાદાય સર્વભૂતાભિગુપ્તયે ॥

તેજસા યદયં કશ્ચિન્નૈવ શક્નોતિ વીક્ષિતુમ્ ॥
તદા ભવતિ લોકેષુ રાજા ભાસ્કરવત્પ્રભુઃ

યદસ્ય દર્શને લોકઃ પ્રસાદમુપગચ્છતિ ॥
નયનાનન્દકારિત્વાત્તદા ભવતિ ચન્દ્રમાઃ

ચારૈર્યદાયં વ્યાપ્નોતિ સર્વલોકં યદૃચ્છયા ॥
તદા ભવતિ લોકેષુ રાજા દેવઃ સમીરણઃ

યદાઽપરાધિનાં ચૈવ વિધત્તે નિગ્રહં નૃપઃ ॥
તદા ભવતિ લોકેષુ રાજા વૈવસ્વતઃ સદા

યદા ભવતિ માહાત્મ્યાત્ક્રુદ્ધબુદ્ધાન્નરાન્નૃપઃ ॥
અનિચ્છન્નપિ લોકેષુ તદા ભવતિ પાવકઃ

કરોતિ ચ યદા દાનં ધનાનાં સર્વતો નૃપઃ ॥
વિસર્ગાર્થં સુરશ્રેષ્ઠ તદા ભવતિ વિત્તદઃ

યદા ચ ધનધારાભિર્વર્ષન્પ્લાવયતે જગત્ ॥
તદા સ વરુણઃ પ્રોક્તો રાજા નયવિશારદૈઃ

ક્ષમા બલેન મનસા ધારયન્સકલાઃ પ્રજાઃ ॥
અવિશેષેણ ધર્મજ્ઞ પાર્થિવઃ પાર્થિવો ભવેત્

યદાધિપત્યેન જનાન્સમગ્રાન્પરિરક્ષતિ ॥
તદા ભવતિ દેવેન્દ્રઃ સર્વભૂતાનુકમ્પિતા

ઉત્સાહમંત્રશક્તિર્યા પ્રભુશક્તિશ્ચ દૈવિકી ॥
ચતસ્રઃ શક્તયસ્તત્ર વૈષ્ણવ્યઃ પરિકીર્તિતાઃ

કઃ સમર્થઃ પ્રજાઃ પાતું વિના વૈષ્ણવતેજસા ॥
તિસ્રસ્તુ શક્તયસ્તસ્ય વૈષ્ણવ્યઃ પૃથિવીપતે

દણ્ડપ્રણયનં સમ્યક્ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥
કથં સ્વવિષયે તસ્ય દણ્ડનીતિર્ભવેદ્ધ્રુવા

કથં ચ દણ્ડં પ્રણયન્નરેન્દ્રો ધર્મેણ યુજ્યેદ્યશસા ચ વીર ॥
અર્થેન કામેન ચ સ સર્વમેતદ્બ્રવીહિ યાદોગણ નાથપુત્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામવાક્યાધ્યાયો નામૈકસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

2.72
પુષ્કર ઉવાચ ॥
દણ્ડપ્રણયનં રામ સ્વદેશે શૃણુ ભૂભુજામ્ ॥
યસ્ય સમ્યક્પ્રણયનાત્સ્વર્ગભાક્પાર્થિવો ભવેત્

ત્રિયવં કૃષ્ણલં વિદ્ધિ માષસ્તત્પઞ્ચકં ભવેત્ ॥
કૃષ્ણલાનાં તથા ષષ્ટ્યા કર્ષાર્ધં રામ કીર્તિતમ્

સુવર્ણશ્ચ વિનિર્દિષ્ટો રામ ષોડશમાષકઃ ॥
નિષ્કં સુવર્ણાશ્ચત્વારો ધરણં દશભિસ્તુ તૈઃ

તામ્રરૂપ્યસુવર્ણાનાં માનમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
તામ્રકર્ષાપકો રામ પ્રોક્તઃ કાર્ષાપણો બુધૈઃ

પણાનાં દ્વે શતે સાર્ધે પ્રથમં સાહસઃ સ્મૃતઃ ॥
મધ્યમઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયઃ સહસ્રમપિ ચોત્તમઃ

બાલદાયાદકં રિક્થં તાવદ્રાજાનુપાલયેત્ ॥
યાવત્સ સ્યાત્સમાવૃત્તો યાવદ્વાતીતશૈશવઃ

વેશ્યાપુત્રાસુ ચૈવં સ્યાદ્રક્ષણં નિષ્કુલાસુ ચ ॥
પતિવ્રતાસુ ચ સ્ત્રીષુ વિધવાસ્વાતુરાસુ ચ

જીવન્તીનાં તુ તાસાં યે તદ્ધરેયુઃ સ્વબાન્ધવાઃ ॥
તાઞ્શિષ્યાચ્ચૌરદણ્ડેન ધાર્મિકઃ પૃથિવીપતિઃ

પ્રનષ્ટસ્વામિકં રિક્થં રાજા ત્ર્યબ્દં નિધાપયેત્ ॥
અર્વાક્ ત્ર્યબ્દાદ્ધરેત્સ્વામી પરેણ નૃપતિર્હરેત્

મમેદમિતિ યો બ્રૂયાત્સોઽનુયુક્તો યથાવિધિ ॥
સમ્પાદ્ય રૂપસંખ્યાદીન્સ્વામી તદ્દ્રવ્યમર્હતિ

અવેદયાનો નષ્ટસ્ય દેશં કાલં ચ તત્ત્વતઃ ॥
વર્ણરૂપં પ્રમાણં ચ તત્સમં દણ્ડમર્હતિ

પ્રનષ્ટાધિગતં રિક્થં તિષ્ઠેદર્થૈરધિષ્ઠિતમ્ ॥
યાંસ્તત્ર ચૌરાન્ગૃહ્ણીયાદ્ઘાતયેત્કુઞ્જરેણ તાન્

મમેદમિતિ યો બ્રૂયાદસત્યેના તથા નિધિમ્ ॥
તસ્ય દણ્ડં હરેદ્રાજા સ્વવિત્તસ્યાષ્ટમાંશકમ્

ચૌરૈરમુષિતો યસ્તુ મુષિતોઽસ્મીતિ ભાષતે ॥
તત્પ્રદાતરિ ભૂપાલે સ દણ્ડ્યસ્તાવદેવ તુ

યો યાવન્નિહ્નુ તાર્થં મિથ્યા યો વા વદેત્તતઃ ॥
તૌ નૃપેણ હ્યધર્મજ્ઞૌ દાપ્યૌ તદ્દ્વિગુણં ધનમ્

કૂટસાક્ષ્યં તુ કુર્વાણાંસ્ત્રીન્વર્ણાન્ધાર્મિકો નૃપઃ ॥
પ્રમાપયેન્મહાભાગ બ્રાહ્મણં તુ વિવાસયેત્

યત્સ્વામિનાનનુજ્ઞાતમાધિં ભુઙ્ક્તે વિચક્ષણઃ ॥
અવધ્યમૂલં કર્તવ્યં તસ્ય દણ્ડં મહીક્ષિતા ॥
વસા - - - - -તથા ધર્મો ન હીયતે

યો નિક્ષેપં યાચયતિ યશ્ચ નિક્ષિપ્ય યાચતે ॥
તાવુભૌ ચૌરવચ્છાસ્યૌ દાપ્યૌ વા દ્વિગુણં ધનમ્

ઉપદાભિશ્ચ યઃ કશ્ચિત્પરદ્રવ્યં હરેન્નરઃ ॥
સસહાયઃ સ હન્તવ્યઃ પ્રકાશં વિવિધૈર્વધૈઃ

યો યાચિતકમાદાય ન તદ્દદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ॥
સ નિગૃહ્ય બલાદ્દાપ્યો દણ્ડો વૈ પૂર્વસાહસમ્

અજ્ઞાનાદ્યઃ પુમાન્કુર્યાત્પરદ્રવ્યસ્ય વિક્રયમ્ ॥
નિર્દોષો જ્ઞાનપર્યન્તં ચૌરવદ્વધમર્હતિ

મૂલ્યમાદાય યો વિદ્યાં શિલ્પં વા ન પ્રયચ્છતિ॥
દણ્ડ્યઃ સમૂલં સકલં ધર્મજ્ઞેન મહીક્ષિતા

દ્વિજભોજ્યે તુ સમ્પ્રાપ્તે પ્રાતિવેશ્યમભોજનમ્ ॥
હિરણ્યમાષકં દણ્ડ્યઃ પાપે નાસ્તિ હ્યતિક્રમઃ

આમન્ત્રિતો દ્વિજો યસ્તુ વર્તમાનઃ પ્રતિગ્રહે ॥
નિષ્કારણં ન ગચ્છેદ્યઃ સ દાપ્યોઽષ્ટશતં દમમ્

પ્રતિશ્રુત્યાપ્રદાતારં સુવર્ણં દણ્ડયેન્નૃપઃ ॥

ભૃતોઽનાર્તો ન કુર્યાદ્યો દર્પાત્કર્મ યથોદિતમ્ ॥
સ દણ્ડ્યઃ કૃષ્ણલાન્યષ્ટૌ ન દેયં ચાસ્ય વેતનમ્

અકાલે યસ્ત્યજેદ્ભૃત્યં દણ્ડ્યઃ સ્યાત્તાવદેવ તુ ॥
યો ગ્રામદેશસંઘાનાં કૃત્વા સત્યેન સંવિદમ્ ॥
વિસંવદેન્નરો લોભાત્તં રાષ્ટ્રાદ્વિપ્રવાસયેત્

ક્રીત્વા વિક્રીય વા કિઞ્ચિદ્યસ્યેહાનુશયો ભવેત્ ॥
સોન્તર્દશાહાત્તત્સામ્યાદ્દદ્યાશ્ચૈવાદદીત ચ

પરેણ તુ દશાહસ્ય ન દદ્યાન્નૈવ દાપયેત્ ॥
આદદદ્વિદદચ્ચૈવ રાજ્ઞા દણ્ડ્યઃ શતાનિ ષટ્

યસ્તુ દોષવતીં કન્યાં ત્વનાખ્યાય પ્રયચ્છતિ ॥
તસ્ય કુર્યાન્નૃપો દણ્ડં સ્વયં ષણ્ણવતિં પણાન્

અકન્યેતિ તુ યઃ કન્યાં બ્રૂયાદ્દ્વેષેણ માનવઃ ॥
સ શતં પ્રાપ્નુયાદ્દણ્ડં કન્યાદોષમદર્શયન્

યસ્ત્વન્યાં દર્શયિત્વાન્યાં વોઢુઃ કન્યાં પ્રયચ્છતિ ॥
ઉત્તમં તસ્ય કુર્વીત રાજા દણ્ડં તુ સાહસમ્

વરો દોષાનભિખ્યાપ્ય યઃ કન્યાં વરયેદિહ ॥
દત્તાપ્યદત્તા સા તસ્ય રાજ્ઞા દણ્ડ્યઃ શતદ્વયમ્

પ્રદાય કન્યાં યોઽન્યસ્મૈ પુનસ્તાં સમ્પ્રયચ્છતિ ॥
દણ્ડઃ કાર્યો નરેન્દ્રેણ તસ્યાપ્યુત્તમસાહસઃ

સત્યંકારેણ વાચા ચ યુક્તં પર્યાસમં શયમ્ ॥
લુબ્ધોઽન્યત્ર તુ વિક્રેતા ષટ્શતં દણ્ડમર્હતિ

વહેચ્છુલ્કં તુ વિક્રેતા સત્યંકારં તુ સંત્યજેત્ ॥
દ્વિગુણં દણ્ડયેદેનમિતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ

મૂલ્યૈકદેશં દત્ત્વા તુ યદિ ક્રેતા ધનં ત્યજેત્ ॥
દણ્ડયઃ સ મધ્યમં દણ્ડં તસ્ય દણ્ડસ્ય મોક્ષણાત્

દ્રુહ્યાદ્ભૃતસ્તુ યઃ પાલં ગૃહીત્વા ભક્તવેતનમ્ ॥
સ તુ દણ્ડ્યઃ શતં રાજ્ઞા સુવર્ણં સ્વામ્યરક્ષિણા ॥

દણ્ડં દત્ત્વા ન વિરમેત્સ્વામિભિઃ કૃતલક્ષણઃ ॥
બદ્ધઃ કૃત્વાયસૈઃ પાશૈસ્તસ્ય કર્મકરો ભવેત્

ધનુશ્ચતુઃપરીમાણં ગ્રામસ્ય તુ સમન્તતઃ ॥
દ્વિગુણં ત્રિગુણં વાપિ નગરસ્ય તુ કલ્પયેત્

વૃતિં તત્ર પ્રકુર્વીત યામુષ્ટ્રો નાવલોકયેત્ ॥
છિદ્રં નિવારયેત્સર્વં શ્વસૂકરમુખાનુગમ્

તત્રાપરધૃતં ધાન્યં મહિષ્યઃ પશવો યદિ ॥
ન તત્ર કારયેદ્દણ્ડં નૃપતિઃ પશુરક્ષિણામ્

અનિર્દશાહાં ગાં સૂતાં વૃષાન્દેવપશૂંસ્તથા ॥
સપાલાન્વા વિપાલાન્વા ન દણ્ડ્યાન્મનુરબ્રવીત્

અતોઽન્યથા વિનષ્ટસ્ય દશાંશં દણ્ડમર્હતિ

પાલસ્ત્વપાલકી સ્વામી વિનાશે ક્ષત્ત્રિયસ્ય તુ ॥
ભક્ષયિત્વોપવિષ્ટાસુ દ્વિગુણં દણ્ડમર્હતિ

વૈરાદ્દશગુણં દણ્ડં વિનાશાત્ક્ષત્ત્રિયસ્ય તુ ॥
ગૃહં તડાગમારામં ક્ષેત્રં બુદ્ધ્વા હ્યપાહરન્ ॥
શતાનિ પઞ્ચ દણ્ડ્યઃ સ્યાદજ્ઞાનાદ્દ્વિશતો દમઃ

સીમાબન્ધનકાલે તુ સીમાબન્ધનકારિણામ્ ॥
તેષાં સંજ્ઞાં દધાનસ્તુ જિહ્વાચ્છેદનમાપ્નુયાત્

અર્થેનાપિ ચ યો વિદ્યાત્સંવિદં વાપિ ગચ્છતિ ॥
ઉત્તમં સાહસં દણ્ડ્ય ઇતિ સ્વાયંભુવો ઽબ્રવીત્

સ્થાપિતાં ચાપિ મર્યાદાં યે ભિન્દ્યુઃ પાપકારિણઃ

સર્વે પૃથક્પૃથગ્દણ્ડ્યા રાજ્ઞા પ્રથમસાહસમ્ ॥
શતં બ્રાહ્મણમાક્રુશ્ય ક્ષત્ત્રિયો દણ્ડમર્હતિ

વૈશ્યશ્ચ દ્વિશતં રામ શૂદ્રશ્ચ વધમર્હતિ ॥
પઞ્ચાશદ્બ્રાહ્મણો દણ્ડ્યઃ ક્ષત્ત્રિયસ્યાપિ શાસને

વૈશ્યે ચાપ્યર્ધપઞ્ચાશચ્છૂદ્રો દ્વાદશકોઽધમઃ ॥
ક્ષત્ત્રિયસ્યાપ્નુયાદ્વૈશ્યઃ સાહસં પૂર્વમેવ તુ

શૂદ્રઃ ક્ષત્રિયમાત્રસ્ય જિહ્વાચ્છેદનમાપ્નુયાત્ ॥
પઞ્ચાશત્ક્ષત્રિયો દણ્ડ્યસ્તથા વૈશ્યાભિશાસને

શૂદ્રે ચૈવાર્ધપઞ્ચાશત્તથા ધર્મો ન હીયતે ॥
વૈશ્યસ્યાક્રોશને દણ્ડ્યઃ શૂદ્રશ્ચોત્તમ સાહસમ્

શૂદ્રાક્રોશે તથા વૈશ્યઃ શતાર્ધં દણ્ડમર્હતિ ॥
સવર્ણાક્રોશને દણ્ડસ્તથા દ્વાદશિકઃ સ્મૃતઃ

વાદેષુ વચનીયેષુ તદેવ દ્વિગુણં ભવેત ॥
એકજાતિર્દ્વિજાતિં તુ વાચા દારુણયા ક્ષિપન્ ॥
જિહ્વાયાઃ પ્રાપ્નુયાચ્છેદં જઘન્યપ્રભવો હિ સઃ

નામજાતિગ્રહં તેષામભિદ્રોહેણ કુર્વતઃ ॥
નિખન્યોઽયોમયઃ શઙ્કુર્જ્વલન્નાસ્યે દશાઙ્ગુલઃ

ધર્મોપદેશધર્મેણ દ્વિજાનામસ્ય કુર્વતઃ ॥
તપ્તમાસિઞ્ચયેત્તૈલં વક્ત્રે શ્રોત્રે ચ પાર્થિવઃ

શૃતં દેશં ચ જાતિં ચ કર્મ શારીરમેવ ચ ॥
વિતથં તુ બ્રુવન્દણ્ડ્યો રાજ્ઞા દ્વિગુણસાહસમ્

યસ્તુ પાતકસંયુક્તૈઃ ક્ષિપેદ્વર્ણાન્તરૌ વિશઃ ॥
ઉત્તમં સાહસં તસ્મિન્દણ્ડઃ પાત્યો યથાક્રમમ્

રાજ્ઞો નિવેશ્ય નિયમં પ્રથમં યાન્તિ યે મિથઃ

સર્વે દ્વિગુણદણ્ડ્યાસ્તે વિપ્રલમ્ભાન્નૃપસ્ય તુ ॥
પ્રીત્યા મયાસ્યાભિહિતં પ્રમાદેનાથવા વદેત્ ॥
ભૂયો ન ચૈવં વક્ષ્યામિ સ તુ દણ્ડાર્ધભાગ્ભવેત્

કાણં વાપ્યથવા ખઞ્જમન્ધં વાપિ તથાવિધમ્ ॥
તથ્યેનાપિ બ્રુવન્દાપ્યો દણ્ડઃ કાર્ષાપણાવરમ્

માતરં પિતરં જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરં શ્વશુરં ગુરુમ્ ॥
આક્ષારયચ્છતં દણ્ડ્યઃ પન્થાનં ચાદદદ્ગુરોઃ

ગુરુવર્જ્યં તુ માર્ગાર્હે યો માર્ગં ન પ્રયચ્છતિ ॥
સ રાજ્ઞા કૃષ્ણલં દણ્ડ્યસ્તસ્ય પાપસ્ય શાન્તયે

એકજાતિર્દ્વિજાતિન્તુ યેનાઙ્ગેનાપરાધ્નુયાત્ ॥
તદેવ ચ્છેદયેત્તસ્ય ક્ષિપ્રમેવાવિચારયન્

અવનિષ્ઠીવતો દર્પાદ્દ્વાવોષ્ઠૌ છેદયેન્નૃપઃ ॥
અવસેચયતો મેઢ્રમવશબ્દયતો ગુદમ્

મહાસનમભિપ્રેપ્સુરુત્કૃષ્ટસ્યાવકૃષ્ટજઃ

કૃતાઙ્કઃ સ વિનિર્વાસ્યો હ્યઙ્ગં વાસ્ય વિકર્તયેત્ ॥
કેશેષુ ગૃહ્ણતો હસ્તૌ છેદયેદવિચારયન્ ॥
પાદયોર્દણ્ડિકાયાં તુ ગ્રીવાયાં વૃષણેષુ વા

ત્વગ્ભેદકઃ શતં દણ્ડ્યો લોહિતસ્ય ચ દર્શકઃ

અસ્થિભેત્તા ચ ષણ્ણિષ્કાન્પ્રમાપ્યશ્ચ પ્રમાપકઃ ॥
અઙ્ગભઙ્ગકરસ્યાંગં તદેવાપહરેન્નૃપઃ

દણ્ડપારુષ્યકૃદ્દદ્યાત્સમુત્થાનવ્યયં તથા ॥
અર્ધપાદકરાઃ કાર્યા ગોગજાશ્વોષ્ટ્રઘાતકાઃ

પશુક્ષુદ્રમૃગાણાં ચ હિંસાયાં દ્વિગુણો દમઃ ॥
પઞ્ચાશત્તુ ભવેદ્દણ્ડસ્તથૈવ મૃગપક્ષિષુ

કૃમિકીટેષુ દણ્ડઃ સ્યાદ્રજતસ્ય તુ માષકમ્ ॥
તસ્યાનુરૂપં મૂલ્યં ચ પ્રદદ્યાત્સ્વામિને તથા

સસ્વામિકાનાં મરકે શેષાણાં દણ્ડમેવ તુ ॥
વૃક્ષં તુ સફલં છિત્ત્વા સુવર્ણં દણ્ડમર્હતિ

દ્વિગુણં દણ્ડયેચ્ચૈત્યે પથિ સીમ્નિ જલાશયે ॥
છેદનાદફલસ્યાપિ મધ્યમઃ સાહસઃ સ્મૃતઃ

ગુલ્મવલ્લીલતાનાં તુ સુવર્ણસ્ય ચ માષકમ્ ॥
વૃથા છેદે તૃણસ્યાપિ દણ્ડઃ કાર્ષાપણં ભવેત્

ત્રિભાગં કૃષ્ણલાન્દણ્ડયઃ પ્રાણિનસ્તાડને તથા ॥
દેશકાલાનુરૂપેણ મૂલ્યં રામ! દ્રુમાદિષુ

તત્સ્વામિનિ તથા દદ્યાદ્દણ્ડમુક્તં ચ પાર્થિવે ॥
યત્રાતિવર્તતે યુગ્યં વૈગુણ્યાદ્રજકસ્ય તુ

તત્ર સ્વામી ભવેદ્દણ્ડ્યો નાપ્તશ્ચેદ્વ્યાજકો ભવેત્ ॥
પ્રાણકશ્ચ ભવેદાપ્તઃ પ્રાજકો દણ્ડમર્હતિ

નાસ્તિ દણ્ડં ચ તસ્યાપિ તથા ત્રાહીતિ જલ્પતઃ

દ્રવ્યાણિ યો હરેદ્યસ્ય જાનતોઽજાનતોઽપિ વા ॥
સ તસ્યોત્પાદયેત્તુષ્ટિં રાજ્ઞો દદ્યાત્તતો દમમ્

યસ્તુ રજ્જું ઘટં કૂપાદ્ધરેદ્ભિન્દ્યાચ્ચ તાં પ્રપામ્ ॥
સ દણ્ડં પ્રાપ્નુયાન્માષં તચ્ચ સંપ્રતિપાદયેત્

ધાન્યં દશભ્યઃ કુમ્ભેભ્યો હરતોઽભ્યધિકં બુધઃ ॥
શેષેઽપ્યેકાદશગુણં દણ્ડં તસ્ય પ્રકલ્પયેત્

સુવર્ણરજતાદીનાં ચોત્તમાનાં ચ વાસસામ્ ॥
પુરુષાણાં કુલીનાનાં નારીણાં ચ વિશેષતઃ ॥
મુખ્યાનાં ચૈવ રત્નાનાં હરણે વધમર્હતિ

મહાપશૂનાં હરણે વસ્ત્રાણામૌષધસ્ય ચ ॥
કાલમાસાદ્ય કાર્યં ચ રાજા દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્

ગોષુ બ્રાહ્મણસંસ્થાસુ સ્થૂલકાર્યાવિભેદને ॥
અશ્વાપહારકશ્ચૈવ સદ્યઃ કાર્યોર્ધપાદિકઃ

સૂત્રકાર્પાસકિલ્વાનાં ગોમયસ્ય ગુડસ્ય ચ ॥
દધ્નઃ ક્ષીરસ્ય તક્રસ્ય પાનીયસ્ય ફલસ્ય ચ ॥ ૮૮. ॥
વેણુવૈદલભાણ્ડાનાં લવણાનાં તથૈવ ચ ॥
મૃણ્મયાનાં ચ સર્વેષાં મૃદો ભસ્મન એવ ચ

મદ્યાનાં પક્ષિણાં ચૈવ તૈલસ્ય ચ ઘૃતસ્ય ચ ॥
માંસસ્ય મધુનશ્ચૈવ યચ્ચાન્યત્પશુસમ્ભવમ્

અન્યેષામેવમાદીનાં મત્સ્યાનામોદનસ્ય ચ ॥
પક્વાન્નાનાં ચ સર્વેષાં તન્મૂલ્યાદ્દ્વિગુણો દમઃ

પુષ્પેષુ હરિતે ધાન્યે ગુલ્મવલ્લીલતાસુ ચ ॥।
અલ્પેષુ પરિપૂર્ણેષુ દણ્ડઃ સ્યાત્પઞ્ચમાષકઃ

પરિપૂર્ણેષુ ધાન્યેષુ શાકમૂલફલેષુ ચ ॥
નિરન્વયે શતં દણ્ડ્યઃ સાન્વયે ચ શતં દમઃ

યેનયેન યથાઙ્ગેન સ્તેનો નૃષુ વિચેષ્ટતે ॥
તત્તદેવ હરેદસ્ય પ્રત્યાદેશાય પાર્થિવઃ

દ્વિજોઽધ્વગઃ ક્ષીણવૃત્તિર્દ્વાવિક્ષુ દ્વે ચ મૂલકે ॥
ત્રપુસોર્વારુકૌ દ્વૌદ્વૌ તાવન્માનં ફલેષુ ચ

તથા ચ સર્વધાન્યાનાં મુષ્ટિગ્રાહેણ ભાર્ગવ ॥
શાકં શાકપ્રમાણેન ગૃહ્યમાણો ન દુષ્યતિ

વાનસ્પત્યં મૂલફલં દાર્વગ્ન્યર્થં તથૈવ ચ ॥
તૃણં ચ ગોભ્યો દાનાર્થમસ્તેયં મનુરબ્રવીત્

અદેવવાટજં પુષ્પં દેવતાર્થં તથૈવ ચ ॥
આદદાનઃ પરક્ષેત્રાન્ન દણ્ડં દાતુમર્હતિ

શૃઙ્ગિણં નખિનં ચાપિ દંષ્ટ્રિણં વા વધોદ્યતમ્ ॥
યો હન્યાન્ન સ પાપેન લિપ્યતે મનુજઃ ક્વચિત્

ગુરું વા બાલવૃદ્ધૌ વા બ્રાહ્મણં વા બહુશ્રુતમ્ ॥
આતતાયિનમાયાન્તં હન્યાદેવાવિચારયન્

નાતતાયિવધે દોષઃ કર્તુર્ભવતિ કશ્ચન ॥
પ્રકાશં વાઽપ્રકાશં વા મન્યુસ્તં મન્યુમર્હતિ

ગૃહક્ષેત્રાભિહર્તારં તથા પત્ન્યભિગામિનમ્ ॥
અગ્નિદં ગરદં ચૈવ તથા હસ્તોદ્યતાયુધમ્

અભિચારં ચ કુર્વાણં રાજગામિ ચ પૈશુનમ્ ॥
એતે હિ કથિતા લોકે ધર્મજ્ઞૈરાતતાયિનઃ

પરસ્ત્રિયં ન સંભાષેત્તીર્થેઽરણ્યે ગૃહેઽપિ વા ॥
નદીનાં ચૈવ સંભેદે સંગ્રહણમવાપ્નુયાત્

ન સંભાષં સહ સ્ત્રીભિઃ પ્રતિષિદ્ધં સમાચરેત્ ॥
પ્રતિષિદ્ધસ્તુ સંભાષઃ સુવર્ણં દણ્ડમર્હતિ

નૈષ ચારેણદારેષુ વિધિર્નાત્મોપજીવિષુ ॥
સજ્જયન્તિ મનુષ્યૈસ્તે નિગૂઢં વિચરન્ત્યુત

કિઞ્ચિદેવ તુ સખ્યં સ્યાત્સંભાષેતાભિચારયન્ ॥
પ્રેષ્યાસુ ચૈવ સર્વાભિરહઃ પ્રવ્રજિતાસુ ચ

યોઽકામાં દૂષયેત્કન્યાં સ સદ્યો વધમર્હતિ ॥
સકામાં દૂષયાણસ્તુ પ્રાપ્યઃ પ્રથમસાહસમ્

ભિક્ષુકોઽપ્યથવા નારી યોઽપિ ચ સ્યાત્કુશીલવઃ ॥
પ્રવિશેત્પ્રતિષિદ્ધસ્તુ પ્રાપ્નુયાદ્દ્વિશતં દમમ્

યશ્ચ સંચારકસ્તત્ર પુરુષઃ સ તથા ભવેત્ ॥
પારદારિકવદ્દણ્ડ્યો યશ્ચ સ્યાદવકાશદઃ

બલાત્સંદૂષયન્યસ્તુ પરભાર્યાં નરઃ ક્વચિત્ ॥
વધદણ્ડો ભવેત્તસ્ય નાપરાધો ભવેત્સ્ત્રિયાઃ

રજસ્તૃતીયં યા કન્યા સ્વગૃહે પ્રતિપદ્યતે ॥
અદણ્ડ્યા સા ભવેદ્રાજ્ઞા વરયન્તી પતિં સ્વયમ્

સ્વદેશે કન્યકાં દત્ત્વા તામાદાય તથા વ્રજન્ ॥
પરદેશે ભવેદ્વધ્યઃ સ્ત્રીચૌરઃ સ તથા ભવેત્

અદ્રવ્યાં મૃતપત્નીં તુ સંગૃહ્ણન્નાપરાધ્યતિ ॥
સાર્થાં વૈ તાં ચ ગૃહ્ણાનો દણ્ડમુત્તમમર્હતિ

ઉત્કૃષ્ટં યા ભજેત્કન્યા દેયા તસ્યૈવ સા ભવેત્ ॥
જઘન્યં સેવમાનાં ચ સંયતાં વાસયેદ્ગૃહે

ઉત્તમાં સેવમાનસ્તુ જઘન્યો વધમર્હતિ ॥
જઘન્યમુત્તમા નારી સેવમાના તથૈવ ચ

ભર્તારં લઙ્ઘયેદ્યા તુ સ્ત્રી જ્ઞાતિબલદર્પિતા ॥
તાં શ્વભિઃ ખાદયેદ્રાજા સંસ્થાને બહુસંસ્થિતે

હૃતાધિકારાં મલિનાં પિણ્ડમાત્રોપજીવિનીમ્ ॥
વાસયેત્સ્વૈરિણીં નિત્યં સવર્ણેનાભિદૂષિતામ્

જ્યાયસા દૂષિતા નારી મુણ્ડનં સમવાપ્નુયાત્ ॥
માસં ચ મલિના નિત્યં સા ગ્રાસાન્પ્રાપ્નુયાદ્દશ

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્ત્રિયો વૈશ્યઃ ક્ષત્ત્રવિટ્શૂદ્રયોનયઃ ॥।
વ્રજન્દાપ્યો ભવેદ્રામ દણ્ડ ઉત્તમસાહસમ્

વૈશ્યાગમે તુ વિપ્રસ્ય ક્ષત્ત્રિયસ્યન્ત્યજાગમે ॥
મધ્યમં પ્રથમં વૈશ્યો દણ્ડ્યઃ શદ્રાગમે ભવેત્

શૂદ્રઃ સવર્ણાઽગમને શતં દણ્ડ્યો મહીભુજા ॥
વૈશ્યશ્ચ દ્વિગુણં રામ ક્ષત્ત્રિયસ્ત્રિગુણં તથા

બ્રાહ્મણશ્ચ ભવેદ્દણ્ડ્યસ્તથા રામ ચતુર્ગુણમ્ ॥
ગુપ્તાસ્વેવ ભવેદ્દણ્ડમગુપ્તાસ્વપિ તત્સ્મૃતમ્

માતા માતૃષ્વસા શ્વશ્રૂર્માતુલાની પિતૃષ્વસા ॥
પિતૃવ્યસખિશિષ્યસ્ત્રી ભગિની તત્સખી તથા

ભાગિનેયી તથા ચૈવ રાજપત્ની તથૈવ ચ ॥
ઇત્યગમ્યાસ્તુ નિર્દિષ્ટાસ્તાસાં તુ ગમને નરઃ

।
શિશ્નસ્યોત્કર્તનં કૃત્વા તતસ્તુ વધમર્હતિ ॥
ભ્રાતૃભાર્યાગમે પૂર્વાદ્દણ્ડસ્તુ વધમર્હતિ

ચણ્ડાલીં વા શ્વપાકીં વા ગચ્છન્વધમવાપ્નુયાત્ ॥
તિર્યગ્યોનૌ તુ ગોવર્જ્યં મૈથુનં યો નિષેવતે

સ પણં પ્રાપ્નુયાદ્દણ્ડં તસ્યાશ્ચ યવસોદકમ્ ॥
સુવર્ણં ચ ભવેદ્દણ્ડ્યો ગાં વ્રજન્મનુજોત્તમ

વેશ્યાગામી ભવેદ્દણ્ડ્યો વેશ્યાશુલ્કસમં પણમ્ ॥
ગૃહીત્વા વેતનં વેશ્યા લોભાદન્યત્ર ગચ્છતિ

વેતનં દ્વિગુણં દદ્યાદ્દણ્ડં ચ ત્રિગુણં તથા ॥
અન્યમુદ્દિશ્ય વેશ્યાં યો નયેદન્યસ્ય કારણાત્

તસ્ય દણ્ડં ભવેદ્રામ સુવર્ણસ્ય ચ માષકમ્ ॥
નીત્વા ભોગં ન યો દદ્યાદ્દાપ્યો દ્વિગુણવેતનમ્

રાજ્ઞા ચ દ્વિગુણં દણ્ડ્યસ્તથા ધર્મો ન હીયતે ॥
બહૂનાં વ્રજતામેકાં સર્વે તદ્દ્વિગુણં દમમ્

સર્વે પૃથક્પૃથગ્રામ દણ્ડં ચ દ્વિગુણં પણાત્ ॥
ન માતા ન પિતા ન સ્ત્રી ઋત્વિગ્યાજ્યસ્ય સૂનવઃ

અન્યોન્યાઃ પતિતાસ્ત્યાજ્યાસ્ત્યાગે દણ્ડ્યઃ શતાનિ ષટ્ ॥
પતિતા ગુરવસ્ત્યાજ્યા ન તુ માતા કદાચન

ગર્ભધારણપોષાભ્યાં તેન માતા ગરીયસી ॥
સંદંશહીનૌ કર્તવ્યૌ કૂટાક્ષોપધિદેવિનૌ

અધીયાનમનધ્યાયે દણ્ડઃ કર્ષાપણત્રયમ્ ॥
અધ્યાપકશ્ચ દ્વિગુણં તથાચારસ્ય લઙ્ઘને

અન્તં સસ્યભવે દણ્ડઃ સુવર્ણસ્ય ચ કૃષ્ણલમ્ ॥
ભાર્યા પુત્રશ્ચ દાસશ્ચ શિષ્યો ભ્રાતા ચ સોદરઃ

પ્રાપ્તાપરાધાસ્તે દણ્ડ્યા રજ્વા વેણુદલેન વા ॥
પૃષ્ઠતસ્તુ શરીરસ્ય નોત્તમાઙ્ગે કથંચન

અતોન્યથા યત્પ્રહરેત્પ્રાપ્તઃ સ્યાચ્ચૌરકિલ્બિષમ્ ॥
દ્યૂતં સમાહ્વયં ચૈવ યો નિષિદ્ધં સમાચરેત્

પ્રચ્છન્નં વા પ્રકાશં વા સ દણ્ડ્યઃ પાર્થિવેચ્છયા ॥
વાસાંસિ ફલકે શ્લક્ષ્ણે નેનિજ્યાદ્રજકઃ શનૈઃ

અતોઽન્યથા તુ કુર્વીત દણ્ડસ્સ્યાદ્રુક્મકૃષ્ણલમ્ ॥
રક્ષાંસ્યધિકૃતા રામ પ્રજેયં યૈર્વિલિપ્યતે

કાર્યિકેભ્યોઽર્થમાદાય હન્યુઃ કાર્યાણિ કાર્યિણામ્ ॥
તેષાં સર્વસ્વમાદાય રાજા કુર્યાત્પ્રવાસનમ્

યે નિયુક્તાઃ સ્વકાર્યેષુ હન્યુઃ કાર્યાણિ કાર્યિણામ્ ॥
નિર્ઘૃણાઃ ક્રૂરમનસઃ સર્વકાર્યોપરોધિનઃ

ધનોષ્મણા પચ્યમાનાંસ્તાન્નિઃસ્વાન્કારયેન્નૃપઃ ॥
કૂટશાસનકર્તૄંશ્ચ પ્રકૃતીનાં ચ દૂષકાન્

સ્ત્રીબાલબ્રાહ્મણઘ્નાંશ્ચ વધ્યાંશ્ચાસેવિનસ્તથા ॥
અમાત્યઃ પ્રાડ્વિવાકો વા યઃ કુર્યાત્કાર્યમન્યથા

તસ્ય સર્વસ્વમાદાય તં રાજા વિપ્રવાસયેત્ ॥
બ્રહ્મઘ્નશ્ચ સુરાપશ્ચ સ્તેયી ચ ગુરુતલ્પગઃ

એતાન્સર્વાન્પૃથગ્વિદ્યાન્મહાપાતકિનો નરાન્ ॥
મહાપાતકિનો વધ્યા બ્રાહ્મણં તુ વિવાસયેત્

કૃતચિહ્નં સ્વકાદ્દેશાચ્છૃણુ ચિહ્નક્રમં તથા॥
ગુરુતલ્પે ભગઃ કાર્યઃ સુરાપાને સુરાધ્વજઃ

સ્તેયે તુ શ્વપદં વિદ્યાદ્બ્રહ્મહણ્યશિરાઃ પુમાન્ ॥
અસમ્ભાષ્યા હ્યસંલાપ્યા અસમ્પાદ્યા વિશેષતઃ

ત્યક્તવ્યાશ્ચ તથા રામ! જ્ઞાતિસમ્બન્ધિબાન્ધવૈઃ ॥
મહાપાતકિનો વિત્તમાદાય નૃપતિઃ સ્વયમ્

અપ્સુ પ્રવેશયેદ્દણ્ડં વરુણાયોપપાદયેત્ ॥
સહોઢં ન વિના ચૌરં ઘાતયેદ્ધાર્મિકો નૃપઃ

સહોઢં સોપકરણં ઘાતયેદવિચારયન્॥
ગ્રામેષ્વપિ ચ યે કેચિચ્ચૌરાણાં ભક્તદાયકાઃ

ભાણ્ડાવકાશદાશ્ચૈવ સર્વાંસ્તાનપિ ઘાતયેત્ ॥
રાષ્ટ્રેષુ રાષ્ટ્રાધિપતેઃ સમન્તાચ્ચૈવ દૂષકાન્

અભ્યાઘાતેષુ મધ્યસ્થાઃ ક્ષિપ્રં શાસ્યાસ્તુ ચૌરવત્ ॥
દસ્યુપ્રપીડિતાનાં હિ પથિ મોહાદિદર્શને

।
શક્તિતોનાભિધાવન્તો નિર્વાસ્યાઃ સપરિચ્છદાઃ ॥
રાજ્ઞઃ કોષાપહર્તૄંશ્ચ પ્રતિકૂલેષુ ચ સ્થિતાન્

અરીણામુપજપ્તૄઁશ્ચ ઘાતયેદ્વિવિધૈર્વધૈઃ ॥
સન્ધિં ભિત્ત્વા તુ યે ચૌર્યં રાજ્ઞઃ કુર્વંતિ તસ્કરાઃ

તેષાં છિત્ત્વા નૃપો હસ્તૌ તીક્ષ્ણે શૂલે નિવેશયેત્ ॥
તડાકભેદકં હન્યાદપ્સુ શુદ્ધવધેન તુ

યસ્તુ પૂર્વં નિવૃત્તસ્ય તડાકસ્યોદકં હરેત્ ॥
આગમં વાપ્યપાં કુર્યાત્સ દાપ્યઃ પૂર્વસાહસમ્

કોષ્ઠાગારાયુધાગારદેવતાગારભેદકાન્ ॥
પાપાન્પાપસમાચારાન્ઘાતયેચ્છીઘ્રમેવ તાન્

સમુત્સૃજેદ્રાજમાર્ગે યસ્ત્વમેધ્યમનાપદિ ॥
સ હિ કાર્ષાપણં દણ્ડ્યસ્તમમેધ્યં ચ શોધયેત્॥

આપદ્ગતોઽથવા વૃદ્ધો ગર્ભિણી બાલ એવ વા ॥
પરિભાષણમર્હન્તિ તચ્ચ શોધ્યમિતિ સ્થિતિઃ

પ્રથમં સાહસં દણ્ડ્યઃ યશ્ચ મિથ્યાચિકિત્સકઃ ॥
પુરુષે મધ્યમં દણ્ડ્યસ્તૂત્તમે ચ તથોત્તમમ્

સંક્રમધ્વજયષ્ટીનાં પ્રતિમાનાં ચ ભેદકાન્ ॥
પ્રતિકુર્યુશ્ચ તત્સર્વં દદ્યુઃ પઞ્ચશતાનિ ચ

અદૂષિતાનાં દ્રવ્યાણાં દૂષણે ભેદને તથા ॥
મણીનામપિ ભેદસ્ય દણ્ડઃ પ્રથમસાહસઃ

સમૈશ્ચ વિષમં યો વૈ કુરુતે મૂલ્યતોઽપિ વા ॥
સમાપ્નુયાન્નરઃ પૂર્વં સમં વાધમમેવ વા

બન્ધનાનિ ચ સર્વાણિ રાજમાર્ગે નિવેશયેત્ ॥
ક્લિશ્યન્તો યત્ર દૃશ્યન્તે વિકૃતાઃ પાપચારિણઃ

પ્રાકારસ્ય તુ ભેત્તારં પરિખાનાં ચ ભેદકમ્ ॥
દ્વારાણાં ચૈવ ભેત્તારં ક્ષિપ્રં નિર્વાસયેત્પુરાત્

મૂલકર્માભિચારેષુ કર્તવ્યો દ્વિગુણો દમઃ ॥
અબીજવિક્રયી દૈવબીજોત્કૃષ્ટસ્તથૈવ ચ

મર્યાદાભેદકશ્ચૈવ વિકૃતં વધમાપ્નુયાત્ ॥
સર્વસઙ્કરપાપિષ્ઠં હેમકારં નરાધિપઃ

અન્યાયે વર્તમાનં તુ લવશશ્છેદયેચ્છરૈઃ ॥
દ્રવ્યમાદાય વણિજામનર્ઘેણાવરુન્ધતામ્

રાજા પૃથક્પૃથક્કુર્યાદ્દણ્ડમુત્તમસાહસમ્ ॥
દ્વ્યાવદૂષકો યશ્ચ પ્રતિચ્છન્દકવિક્રયી

મધ્યમં પ્રાપ્નુયાદ્દણ્ડં કૂટકર્તા તથોત્તમમ્ ॥
શાસ્ત્રાણાં યજ્ઞતપસાં દેશાનાં ક્ષેપકો નરઃ

દેવતાનાં સતીનાં વૈ તૂત્તમં દણ્ડમર્હતિ ॥
એકસ્ય દણ્ડપારુષ્યે બહૂનાં દ્વિગુણો દમઃ

કલહાપહૃતં દેયં દણ્ડશ્ચ દ્વિગુણસ્તતઃ ॥
મધ્યમં બ્રાહ્મણં રાજા વિષયાદ્વિપ્રવાસયેત્

લશુનં ચ પલાણ્ડું ચ સૂકરં ગ્રામકુક્કુટમ્ ॥
તથા પઞ્ચનખં સર્વં ભક્ષ્યાદન્યત્ર ભક્ષિણમ્

વિવાસયેત્ક્ષિપ્રમેવ બ્રાહ્મણં વિષયાત્સ્વકાત્ ॥
અભક્ષ્યભક્ષણે દણ્ડ્યઃ શૂદ્રો ભવતિ કૃષ્ણલમ્

બ્રાહ્મણક્ષત્ત્રિયવિશાં ચતુસ્ત્રિદ્વિગુણં હિતમ્ ॥
યઃ સાહસં કારયતિ સ દદ્યાદ્દ્વિગુણ દમમ્

યશ્ચેદમુક્ત્વાહં દાતા કારયેત્સ ચતુર્ગુણમ્ ॥
સંદિષ્ટસ્યાપ્રદાતારં સમુદ્રગૃહભેદકમ્

પઞ્ચાશત્પણિકો દંડસ્તયોઃ કાર્યો મહીક્ષિતા ॥
અસ્પૃશ્યેષુ શતાર્ધન્તુ મધ્યોઽધો યોગકર્મકૃત્

પુંસ્ત્વહર્તા પશૂનાં ચ દાસીગર્ભવિનાશકૃત્ ॥
શૂદ્રપ્રવ્રજિતાનાં ચ દૈવે પિત્ર્યે ચ ભોજકઃ

અવ્રજન્બાઢમુક્ત્વા ચ તથૈવ ચ નિમન્ત્રણાત્ ॥
એતે કાર્ષાપણશતં સર્વે દણ્ડ્યા મહીક્ષિતા

દુઃખોત્પાદિ ગૃહે દ્રવ્યં ક્ષિપન્દણ્ડ્યસ્તુ કૃષ્ણલમ્ ॥
પિતાપુત્રવિરોધે તુ સાક્ષિણાં દ્વિશતો દમઃ

તુલાશાસનમાનાનાં કૂટકૃન્નાણકસ્ય ચ ॥
એભિશ્ચ વ્યવહર્તા યઃ સ દાપ્યો દણ્ડમુત્તમમ્

વિષાગ્નિદાં પતિગુરુનિજાપત્યપ્રમાપણીમ્ ॥
વિકર્ણકરનાસૌષ્ઠીં કૃત્વા ગોભિઃ પ્રમાપયેત્

ક્ષેત્રવેશ્મગ્રામવનનિવીતખલદાહકાઃ ॥
રાજપત્ન્યભિગામી ચ દગ્ધવ્યાશ્ચ કટાગ્નિના

ઊનં વાપ્યધિકં વાપિ લિખેદ્યો રાજશાસનમ્ ॥
પારદારિકચૌરૌ ચ મુઞ્ચતો દણ્ડમુત્તમમ્

અભક્ષ્યેણ દ્વિજં દૂષ્ય દણ્ડમુત્તમસાહસમ્ ॥
ક્ષત્રિયો મધ્યમં વૈશ્યઃ પ્રથમં શૂદ્રમર્ધિકમ્

મૃતાઙ્ગલગ્નવિક્રેતુર્ગુરોસ્તાડયિતુસ્તથા॥
રાજયાનાસનારોઢુર્દણ્ડ ઉત્તમસાહસઃ ॥

યો મન્યેતાજિતોઽસ્મીતિ ન્યાયેનાપિ પરાજિતઃ ॥।
તમાયાતં પુનર્જિત્વા દણ્ડદ્યેદ્દ્વિગુણં દમમ્

આહ્વાનકારી વધ્યઃ સ્યાદનાહૂતમથાહ્વયન્॥
દણ્ડિકસ્ય યો હસ્તાદભિયુક્તઃ પલાયતે

હીનઃ પુરુષકારેણ તદ્દદ્યાદ્દાણ્ડિકો ધનમ્॥
પ્રેષ્યાપરાધાત્પ્રેષ્યસ્ય સ દણ્ડં દાતુમર્હતિ

દણ્ડાર્થં નિયમાર્થં ચ નીયમાનસ્તુ બન્ધનમ્ ॥
પથિ કશ્ચિત્પલાયેત દણ્ડમષ્ટગુણં ભવેત્ ॥ ૧૯૨ ।
અનિષ્ઠિતવિવાદે તુ નખરોમાવતારણમ્ ॥
કારયેદ્યઃ સ પુરુષો મધ્યમં દણ્ડમર્હતિ

બન્ધનં વાથવા વધ્યં બલાન્મોચયતો ભવેત્ ॥
વધ્યે વિમોચિતે વધ્યો દણ્ડ્યે દ્વિગુણદણ્ડભાક્

દુર્મૃષ્ટવ્યવહારાણાં સભ્યાનાં દ્વિગુણો દમઃ ॥
જ્ઞાત્વા ત્રિંશદ્ગુણં દણ્ડં પ્રક્ષેપ્યમુદકે ભવેત્॥

અલ્પે દણ્ડેધિકં કૃત્વા વિપુલે ચાલ્પમેવ ચ ॥
ઊનાધિકં તુ તદ્દણ્ડં સદ્યો દદ્યાત્સ્વકાદ્ગૃહાત્

યાવદ્વધ્યઃ સ વધ્યેત તાવદ્વધ્યસ્ય મોક્ષણાત્ ॥
ન જાતુ બ્રાહ્મણં હન્યાત્સર્વપાપેષ્વવસ્થિતમ્

વધ્યે વિવાસયેદ્રાષ્ટ્રાત્સમગ્રધનમક્ષતમ્ ॥
ન જાતુ બ્રાહ્મણવધાત્પાપમપ્યધિકં ક્વચિત્

યસ્માત્તસ્માત્પ્રયત્નેન બ્રહ્મહત્યાં વિવર્જયેત્ ॥
અદણ્ડ્યાન્દણ્ડયન્રાજા દણ્ડ્યાંશ્ચૈવાપ્યદણ્ડયન્ ॥
અયશોમહદાપ્નોતિ નરકં ચૈવ ગચ્છતિ

જ્ઞાત્વાપરાધં પુરુષં ચ રાજા કાલં તથા ચાનુમતે દ્વિજાનામ્ ॥
દણ્ડ્યેષુ દણ્ડં પરિકલ્પયેત પાપસ્ય યે તચ્છમનં ન કુર્યુઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ પરશુરામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાનેષુ દણ્ડપ્રણયનન્નામ દ્વિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

2.73
રામ ઉવાચ ॥
કુર્યાદ્દણ્ડપ્રણયનં પ્રાયશ્ચિત્તમકુર્વતામ્ ॥
નૃણાં રાજા તતો બ્રૂહિ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિં મમ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
અકામતઃ કૃતે પાપે પ્રાયશ્ચિત્તં વિદુર્બુધાઃ ॥
કામચારકૃતેઽપ્યેતન્મતં મે શ્રુતિદર્શનાત્

પ્રાયશ્ચિત્તૈઃ શમં યાતિ પાપં કૃતમસંશયમ્ ॥
રાજદણ્ડાચ્છમં યાતિ પ્રાયશ્ચિત્તમકુર્વતામ્

પ્રાયશ્ચિત્તવિહીના યે રાજભિશ્ચાપ્યવાસિતાઃ ॥
નરકં પ્રતિપદ્યન્તે તિર્યગ્યોનિં તથૈવ ચ

માનુષ્યમપિ ચાસાદ્ય ભવન્તીહ તથાંકિતાઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તમતઃ કાર્યં કલ્મષસ્યાપનુત્તયે

રાજક્રુદ્ધાતુરાન્નં ચ ન ભુઞ્જીત કદાચન ॥
તથૈવાહ્વાયકસ્યાન્નં પદા સ્પૃષ્ટં ચ કામતઃ

।
મહાપાતકિના સ્પૃષ્ટમવલીઢં પતત્રિણા ॥
ત્ર્યૃબીમપક્વં યશ્ચાપિ સ્પૃષ્ટં યચ્ચાપ્યુદક્યયા

ગણાન્નં ગણિકાન્નં ચ વિદ્વિષાં યજ્જુગુપ્સિતમ ॥
સ્તેનસ્ય ચૈવ તીક્ષ્ણસ્ય વાર્ધુષેર્ગાયનસ્ય ચ

દીક્ષિતસ્ય કદર્યસ્ય બદ્ધસ્ય નિગડૈરપિ ॥
અભિશસ્તસ્ય ષણ્ઢસ્ય પુંશ્ચલ્યા દાંભિકસ્ય ચ

ચિકિત્સકસ્ય મૃગયોઃ ક્રૂરસ્યોચ્છિષ્ટભોજિનઃ ॥
અનર્ચિતં વૃથા માંસમવીરાયાશ્ચ યોષિતઃ

દ્વિષદન્નં ચ દાસાન્નમુગ્રાન્નં ચાપ્યચાક્ષુષમ્ ॥
પિશુનાનૃતિનોશ્ચાન્નમસ્ત્રવિક્રયિણસ્તથા

રજકસ્ય નૃશંસસ્ય યસ્ય ચોપપતિર્ગૃહે ॥
શૈલૂષતુન્નવાયાન્નં કૃતઘ્નસ્યાન્નમેવ ચ

પરિવિત્તેશ્ચ દુષ્ટસ્ય બન્દિનઃ કિતવસ્ય ચ ॥
કુણ્ડગોલકયોશ્ચૈવ સ્ત્રીજિતસ્ય તથૈવ ચ

કર્મારસ્ય નિષાદસ્ય રઙ્ગાવતરકસ્ય ચ ॥
સુવર્ણકર્તુવેનસ્ય ચૈલનિર્ણેજકસ્ય ચ

મિથ્યાપ્રવ્રજિતસ્યાન્નં તૈલિકસ્ય તથૈવ ચ ॥
તથૈવ વૃષલસ્યાન્નં બ્રાહ્મણેનાનિમન્ત્રિતમ્

એષામન્યતમસ્યાન્નમમત્યાત્ત્વા ત્ર્યહં ક્ષિપેત ॥
મત્યા ભુક્ત્વા ચરેત્કૃચ્છ્રં રેતોવિણ્મૂત્રમેવ ચ

મહાપાતકયુક્તસ્ય સૂતિકસ્ય તથૈવ ચ ॥
ભુક્ત્વાન્નં ચર્મકારસ્ય મત્યા કૃચ્છ્રં ચરેદ્દ્વિજઃ

ચણ્ડાલશ્વપચાન્નં ચ ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત॥
અન્તશ્ચતુર્થિપ્રેતાન્નં ગવાઘ્રાતં તથૈવ ચ

શૂદ્રોચ્છિષ્ટં લઘૂચ્છિષ્ટં સૂતિકાન્નં તથૈવ ચ ॥
તપ્તકૃચ્છ્રં તુ કુર્વીત તસ્ય પાપસ્ય શાન્તયે

ભુક્ત્વા તુ બ્રાહ્મણાશૌચે ચરેત્સાન્તપનં દ્વિજઃ ॥
ભુક્ત્વા તુ ક્ષત્રિયાશૌચે તથા કૃચ્છ્રં વિધીયતે

વૈશ્યાશૌચે તથા ભુક્ત્વા તપ્તકૃચ્છ્રં સમાચરેત્ ॥
શૂદ્રાશૌચે દ્વિજો ભુક્ત્વા તથા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્

અશૌચે યસ્ય યો ભુક્ત્વા સોઽપ્યશુદ્ધસ્તથા ભવેત્॥
તાવદ્યાવદશૌચં તુ તસ્ય રામ પ્રકીર્તિતમ્

તસ્યાશૌચવ્યપગમે પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચરેત્ ॥
ભુક્ત્વોત્તમસ્ય ચાશૌચે ક્ષપેત દિવસં તથા

મૃતપઞ્ચનખાત્કૂપાદમેધ્યેન સકૃદ્યુતાત્ ॥
અપઃ પીત્વા ત્ર્યહં તિષ્ઠેત્સોપવાસો દ્વિજોત્તમઃ

દ્વિદિનં ક્ષત્ત્રિયસ્તિષ્ઠેદેકાહં વૈશ્ય એવ ચ ॥
નક્તાશી ચ તથા શૂદ્રઃ પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ

ભુક્ત્વાપ્યથ કષાયાંશ્ચ પીત્વામેધ્યાન્યપિ દ્વિજઃ ॥
તાવદ્ભવત્યપ્રયતો યાવદન્નં વ્રજત્યધઃ

વિડ્વરાહખરોષ્ટ્રાણાં ગોમાયુકપિકાહ્વયોઃ ॥
પ્રાશ્ય મૂત્રપુરીષાણિ દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્

શુષ્કાણિ જગ્ધ્વા માંસાનિ ભૌમાનિ કવકાનિ ચ ॥
અજ્ઞાતં ચૈવ સૂનાસ્થં ચૈતદેવ વ્રતં ચરેત્

ક્રવ્યાદસૂકરોષ્ટ્રાણાં ગોમાયોઃ કપિકાકયોઃ॥
ગોનરાશ્વખરોષ્ટ્રાણાં ભોક્તા પઞ્ચનખાશ્ચ યે

માંસં ચ કૌઞ્જરં ભુક્ત્વા તપ્તકૃચ્છ્રેણ શુદ્ધ્યતિ॥
ગ્રામકુક્કુટચ્છત્રાકૌ ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્

કેશકીટાવપન્નેઽપિ પિબેદ્બ્રહ્મસુવર્ચલામ્॥
આમશ્રાદ્ધે તથા ભુક્ત્વા તપ્તકૃચ્છ્રેણ શુદ્ધ્યતિ

સંકલ્પિતે તથા ભુક્ત્વા ત્રિરાત્રોપોષણં ભવેત્ ॥
વ્રતચારી તથા ભુક્ત્વા મધુમાંસં ચ ભાર્ગવ

લશુનં ગૃઞ્જનં ચૈવ પાલણ્ડું મદ્યમેવ ચ॥
લશુનાદિસમં યચ્ચ ગન્ધેન મનુજોત્તમ

ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં કુર્યાન્માસં ક્રવ્યભુજસ્તથા ॥
લોહિતાન્વૃક્ષનિર્યાસાન્કુસ્થાનપ્રભવાંસ્તથા

શેલું ગવ્યં ચ પેયૂષં વિષં શ્લેષ્માતકં મૃદમ્ ॥
વૃથા કૃસરસંયાવપાયસાપૂપશષ્કુલીઃ

ગવાં ચ મહિષીણાં ચ વર્જયિત્વા તથાપ્યજામ ॥
સર્વક્ષીરાણિ વર્જ્યાનિ તેષાં ચૈવાપ્યનિર્દશમ્

સ્યંદનેઽમેધ્યભક્ષાયા વિવત્સાયાશ્ચ વર્જયેત્ ॥
દધિવર્જ્યં ચ શુક્તાનિ સર્વાણ્યેવ વિવર્જયેત્

શુભૈઃ પુષ્પફલૈર્યાનિ ભક્તૈરભિયુતાનિ ચ ॥
વિષ્કિરાઞ્જાલપાદાંશ્ચ રક્તપાદાંસ્તથૈવ ચ

સર્વશુષ્કાંશ્ચ ચૂડાલાન્પ્રતોદાંશ્ચ વિવર્જયેત્ ॥
વર્તિકો વર્તિકા ચેતિ તિત્તિરશ્ચ કપિઞ્જલઃ

ભક્ષ્યો મયૂરશ્ચ તથા પક્ષિણાં યે વિવર્જિતાઃ ॥
શશકઃ શલ્લકો ગોધા ખડ્ગઃ કૂર્મસ્તથૈવ ચ

ભક્ષ્યાઃ પઞ્ચનખાઃ પ્રોક્તાઃ પરિવેષાશ્ચ વર્જિતાઃ ॥
પાઠીનાન્રોહિતાન્મત્સ્યાઁલ્લોહતુણ્ડાંશ્ચ ભક્ષયેત્

રાજીવાંશ્ચ સશલ્કાંશ્ચ ભક્ષ્યાનાહુર્મનીષિણઃ ॥
અતોઽન્યાન્વર્જયેત્સર્વાંસ્તથા વૈ જલચારિણઃ

એતેષાં ભક્ષણાદ્રામ ત્રિરાત્રૌ ક્ષપણં ભવેત્ ॥
ચક્રવાકં પ્લવં હંસં ટિટ્ટિભં મદ્ગુમેવ ચ

કાકોલં ચ શુકં ભાસં દાત્યૂહં સારિકાં તથા ॥
બકશ્યેનબલાકાંશ્ચ ભુક્ત્વા ષડ્રાત્ર માચરેત્

ઉપવાસસ્તથા કાર્યઃ સૂનામાંસાશને ભવેત્ ॥
અજાવિકાનુરોહાંશ્ચ પૃષતાન્માહિષાંસ્તથા

રઙ્કુન્યંકૂંસ્તથૈણાંશ્ચ ગવયાંશ્ચૈવ ભક્ષયેત્ ॥
ભુક્ત્વા માંસં તતોઽન્યસ્ય ત્ર્યહં તિષ્ઠેદ્બુભુક્ષિતઃ ।૪૬॥
યવગોધૂમજં સર્વં પયસશ્ચૈવ વિક્રિયાઃ ॥
રાગષાડવચુક્રાદીન્સસ્નેહં યચ્ચ કિઞ્ચન ॥।

એતદ્વિના પર્યુષિતં ભુક્ત્વા ચોપવસેદ્દિનમ્ ॥
મદ્યભાણ્ડગતા મોહાત્પીત્વા વાપો દ્વિજોત્તમઃ

શઙ્ખપુષ્પાશ્રિતં ક્ષીરં પિબેત્તુ દિવસત્રયમ્ ॥।
સુરાભાણ્ડગતા પીત્વા સપ્તરાત્રં તથા પિબેત્

શૂદ્રોચ્છિષ્ટાત્તથા પીત્વા પઞ્ચરાત્રં તથા પિબેત્॥
સ્વપ્ને સિક્ત્વા બ્રહ્મચારી દ્વિજઃ શુક્રમકામતઃ

।
સ્નાત્વાઽર્કમર્ચયિત્વા ત્રિઃ પુનર્મામિત્યૃચં જપેત્ ॥
અગ્નિહોત્રાપવિદ્ધાગ્નિર્બ્રાહ્મણઃ કામચારતઃ

ચાન્દ્રાયણં ચરેન્માસં વીરમપ્યાસનં હિતમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વઙ્ગનાગમઃ

મહાન્તિ પાતકાન્યાહુઃ સંયોગશ્ચૈવ તૈઃ સહ ॥
અનૃતં ચ સમુત્કર્ષે રાજગામિ ચ પૈશુનમ્

ગુરોશ્ચાલીકનિર્બન્ધઃ સમાનિ બ્રહ્મહત્યયા ॥
બ્રહ્મોજ્ઝતા વેદનિન્દા કૌટસાક્ષ્યં સુહૃદ્વધઃ

વર્જિતાન્નાદ્યયોર્જગ્ધિઃ સુરાપાનસમાનિ ષટ્॥
નિક્ષેપસ્યાપહરણં નરાઽશ્વરજતસ્ય ચ

ભૂમિવજ્રમણીનાં ચ રુક્મસ્તેયસમં સ્મૃતમ્॥
રેતઃસેકસ્સ્વયોનીષુ કુમારીષ્વન્ત્યજાસુ ચ

સખ્યુઃ પુત્રસ્ય ચ સ્ત્રીષુ ગુરુતલ્પસમં વિદુઃ ॥
ગોવધોઽયાજ્યસંયાજ્યપારદાર્યાત્મવિક્રયઃ

ગુરુમાતૃપિતૃત્યાગઃ સ્વાધ્યાયાગ્ન્યોઃ સુતસ્ય ચ ॥
પરિવર્તિતાનુજેન પરિવેદનમેવ ચ

તયોર્માનં ચ કન્યાયાસ્તયોરેવ ચ યાજનમ્ ॥
કન્યાયા દૂષણં ચૈવ વાર્ધુષ્યં વ્રતલોપનમ્

તડાગારામદારાણામપત્યસ્ય ચ વિક્રયઃ ॥
વ્રાત્યતા બાન્ધવત્યાગો ભૃતાધ્યાપનમેવ ચ

ભૃતાદધ્યયનાદાનમવિક્રેયસ્ય વિક્રયમ્ ॥
સર્વાકરેષ્વધીકારો મહાયન્ત્ર પ્રવર્તનમ્

હિંસ્રૌષધિસ્ત્રિયાજીવી ક્રિયા યાચનકર્મ ચ ॥
ઇન્ધનાર્થમશુષ્કાણાં દ્રુમાણાં ચૈવ પાતનમ્

આત્માર્થં ચ ક્રિયારમ્ભો નિન્દિતાન્નાદનં તથા ॥
અનાહિતાગ્નિતા સ્તેયમગમ્યાસ્ત્રીનિષેવણમ્

સ્ત્રીશૂદ્રવિટ્ક્ષત્ત્રિવધો નાસ્તિક્યઞ્ચોપપાતકમ્ ॥
બ્રાહ્મણસ્ય રુજા કૃત્યં ઘ્રાતિરઘ્રેયમદ્યયોઃ

જૈહ્મં ચ પુંસિ મૈથુન્યં જાતિભ્રંશકરં સ્મૃતમ્ ॥
શ્વખરોષ્ટ્રમૃગેભાનામજાવ્યોશ્ચૈવ મારણમ્

સંકીર્ણકરણં જ્ઞેયં મીનાહિનકુલસ્ય ચ ॥
નિન્દિતેભ્યો ધનાદાનં વાણિજ્યં શૂદ્રસેવનમ્

અપાત્રીકરણં જ્ઞેયમસત્યસ્ય ચ ભાષણમ્ ॥
કૃમિ કીટવયોહત્યામન્યાનુગતભોજનમ્

ફલૈધકુસુમસ્તેયમધૈર્યં ચપલાત્મતા ॥
એતાન્યેનાંસિ સર્વાણિ યથોક્તાનિ પૃથક્પૃથક્

યૈર્યૈર્વ્રતૈરપોહેત તાનિ સમ્યઙ્નિબોધત ॥
બ્રહ્મહા દ્વાદશાબ્દાનિ કુટિં કૃત્વા વને વસેત્

ભિક્ષેતાથ વિશુદ્ધ્યર્થમુપાસીનો વૃષધ્વજમ્ ॥
લક્ષં શસ્ત્રભૃતાં વા સ્યાદ્વિદ્વિષામિચ્છયાત્મનઃ

પ્રાશ્યેદાત્માનમગ્નૌ વા સમિદ્ધે ત્રિરવાક્છિરાઃ ॥
યજેત વાશ્વમેધેન સ્વર્જિતાગોસવેન ચ ॥

અભિજિદ્વિશ્વજિદ્ભ્યાં વા ત્રિવૃતાગ્નિષ્ટુતાપિ વા ॥
જપન્વાન્યતમં વેદં યોજનાનાં શતં વ્રજેત્

બ્રહ્મહત્યાપનુત્ત્વર્થં મિતભુઙ્ નિયતેન્દ્રિયઃ ॥
સર્વસ્વં વા વેદવિદે બ્રાહ્મણાયોપપાદયેત્

ધનં વા જીવનાયાલં ગૃહં વા સપરિચ્છદમ્ ॥
વ્રતૈરેતૈરપોહેત મહાપાતકિતાન્દ્વિજ

ઉપપાતકસંયુક્તો ગોઘ્નો માસં યવાનદેત્ ॥
કૃતપાપો વા નિવસેચ્ચર્મણા તેન સંવૃતઃ

ચતુર્થકાલમશ્નીયાદક્ષારલવણ મિતમ્ ॥
ગોમૂત્રેણાચરેત્સ્નાનં દ્વૌ માસૌ નિયતેન્દ્રિયઃ

દિવાઽનુગચ્છેત્તા ગાશ્ચ તિષ્ઠન્નૂર્ધ્વમપઃ પિબેત્ ॥
શુશ્રૂષિત્વા નમસ્કૃત્ય રાત્રૌ વીરાસનં ચરેત્

તિષ્ઠંતીષ્વનુતિષ્ઠેત્તુ વ્રજન્તીષ્વપ્યનુવ્રજેત્ ॥
આસીનાસુ તથાસીનો નિયતો વીતમત્સરઃ

આતુરામભિષિક્તાં ચ ચૌરવ્યાઘ્રાદિભિર્ભયૈઃ ॥
પતિત ઙ્કલીનાં વા સર્વપ્રાણૈર્વિમોક્ષયેત્

ઉષ્ણૈર્વર્ષાતિશીતૈર્વા મારુતે વાતિ વા ભૃશમ્ ॥
ન કુર્વીતાત્મનસ્ત્રાણં ગોરકૃત્વા તુ શક્તિતઃ

આત્મનો યદિ વાઽન્યેષાં ગૃહે ક્ષેત્રેઽથ વા ખલે ॥
ખાદમાનાં ન શંસેત પિબન્તં ચૈવ વત્સકમ્

વૃષભૈકાદશા ગાસ્તુ દધ્યાદ્ધિ ચરિતવ્રતઃ ॥
અવિદ્યમાને સર્વસ્વં વેદવિદ્ભ્યો નિવેદયેત્

બન્ધને રોધને વાપિ યોજને ચ ગવાં રુજા ॥
ભવેદ્વા મરણં યત્ર નિમિત્તે તત્ર લિપ્યતે

પાદમેકં ચરેદ્ગોષ્ઠે દ્વૌ પાદૌ બન્ધને ચરેત્ ॥ ।
યોજને પાદહીનં સ્યાચ્ચરેત્સર્વં નિપાતને

કાન્તારેષ્વથ દુર્ગેષુ વિષમેષુ ગુહાસુ ચ ॥
યદિ તત્ર વિપત્તિઃ સ્યાદેકઃ પાદો વિધીયતે

બાધામરણદોષેષુ તથૈવાર્ધં વિનિર્દિશેત્ ॥
દમને વાહને રોધે શકટસ્ય ચ યોક્ત્રણે

નદ્યાં શકલપાશેષુ મૃતે પાદૌ સમાચરેત્ ॥
વ્યાપન્નાનાં બહૂનાં તુ બન્ધને રોધનેઽપિ વા

ભિષઙ્ મિથ્યાચરંશ્ચેહ દ્વિગુણં ગોવ્રતં ચરેત્ ॥
શૃઙ્ગભઙ્ગેઽસ્થિભઙ્ગે વા લાંગૂલચ્છેદનેઽથવા

યાવકં તુ પિબેત્તાવદ્યાવત્સ્વસ્થા તુ ગૌર્ભવેત્ ॥
એકા ચેદ્બહુભિર્દૈવાદ્યત્ર વ્યાપાદિતા ભવેત્

પાદંપાદં તુ હત્યાયાં ચરેયુસ્તે પૃથક્પૃથક્ ॥
યન્ત્રેણ ગોશ્ચિકિત્સાર્થે મૂઢગર્ભવિમોક્ષણે

યદિ તત્ર વિપત્તિઃ સ્યાદ્દોષસ્તત્ર ન વિદ્યતે ॥
ઔષધં સ્નેહમાહારં દદ્યાચ્ચ બ્રાહ્મણાદિષુ

દીયમાને વિપત્તિઃ સ્યાદ્દાતુર્દોષો ન વિદ્યતે ॥
એતદેવ વ્રતં કુર્યુરુપપાતકિનસ્તથા

અવકીર્ણી વિશુદ્ધ્યર્થં ચાન્દ્રાયણમથાપિ વા ॥
અવકીર્ણી તુ કાલેન સપ્તમેન ચતુષ્પથે

પાકયજ્ઞવિધાનેન યજતે નિભૃતં નિશિ ॥
હુત્વાગ્નૌ વિધિવદ્ધોમાંસ્તતસ્તુ સમિતિત્યૃચમ્

વાતેન્દ્રગુરુવહ્નીનાં જુહુયાત્સર્પિષાહુતીઃ ॥
કામતો રેતસઃ સેકે વ્રતસ્થસ્ય દ્વિજન્મનઃ

આક્રમં ચ વ્રતસ્યાહુર્ધર્મજ્ઞાઃ સત્યવાદિનઃ ॥
એતસ્મિન્નેવ સિદ્ધાર્થે વસિત્વા ગર્દભાજિનમ્

સપ્તાગારં ચરેદ્ભૈક્ષ્યં સ્વકર્મપરિદેવયન્ ॥
તેભ્યો લબ્ધેન ભૈક્ષ્યેણ વર્તયન્નેવ કાલિકમ્

ઉપ સ્પૃશંસ્ત્રિષવણમબ્દેન સ વિશુધ્યતિ ॥
હત્વા ગર્ભમવિજ્ઞાતં બ્રહ્મહત્યાવ્રતં ચરેત્

રાજન્યવૈશ્યૌ ચેજાના આત્રેયીમેવ ચ સ્ત્રિયમ્ ॥
ઉક્ત્વા ચૈવાનૃતં સાક્ષ્યે પ્રતિવદ્ય ગુરૂઁસ્તથા

અપહૃત્ય ચ નિક્ષેપં કૃત્વા ચ સ્ત્રીસુહૃદ્વધમ્ ॥
સુરાં પીત્વા દ્વિજો મોહાદગ્નિવર્ણાં સુરાં પિબેત્

તયા સકાયે નિર્દગ્ધે મુચ્યતે કિલ્બિષાત્તતઃ ॥
ગોમૂત્રમગ્નિવર્ણં વા પિબેદુદકમેવ

પયો ઘૃતં વા મરણાદ્ગોશકૃદ્રસમેવ વા॥
કણાન્વા ભક્ષયેદબ્દં પિણ્યાકં વા સકૃન્નિશિ

સુરાપાનાપનુત્ત્યર્થં ચીરવાસા જટી ધ્વજી॥
સુરા વૈ મલન્નાનાં પાપ્મા ચ મલમુચ્યતે

તસ્માદ્બ્રાહ્મણરાજન્યૌ વૈશ્યશ્ચ ન સુરાં પિબેત્ ॥
ગૌડી પૈષ્ટી ચ માધ્વી ચ વિજ્ઞેયા ત્રિવિધા સુરા

યથૈવૈકા તથા સર્વા ન પાતવ્યા દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
યક્ષરક્ષઃપિશાચાનાં મદ્યં માંસં સુરાશનમ્

તદ્બ્રાહ્મણેન નાત્તવ્યં દેવાનામશ્નતા હવિઃ ॥
માધ્વીકમૈક્ષવં ટાકં કૌલં ખાર્જૂરપાનસમ્

મૃદ્વીકારસમાર્દ્વીકે મેરેયં નારિકેલજમ્ ॥
અસેવ્યાનિ દશૈતાનિ મદ્યાનિ બ્રાહ્મણસ્ય ચ

યસ્ય કામગતં બ્રહ્મ મદ્યેનાપ્લાવ્યતે સકૃત્ ॥
તસ્ય વ્યપૈતિ બ્રાહ્મણ્યં શૂદ્રત્વં ચ સ ગચ્છતિ

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સુવર્ણસ્તેયનિર્ણયમ્ ॥
સુવર્ણસ્તેયકૃદ્વિપ્રો રાજાનમભિશસ્ય તુ

સ્વકર્મ ખ્યાપન્બ્રૂયાન્માં ભવાનપિ શાસ્ત્વિતિ ॥
ગૃહીત્વા મુસલં રાજા સકૃદ્દદ્યાત્તુ તં સ્વયમ્

વધેન શુધ્યતે સ્તેનો બ્રાહ્મણસ્તપસૈવ વા ॥
તપસા ત્વપનુત્સુસ્તુ સુવર્ણસ્તેયજં મલમ્

ચીરવાસા દ્વિજોઽરણ્યે ચરેદ્બ્રહ્મહણો વ્રતમ્ ॥
ગુરુતલ્પોઽભિભાષ્યૈનં તલ્પે સ્વપ્યાદયોમયે

સૂર્મીં જ્વલંતીમાશ્લિષ્ય મૃત્યુના તુ વિશુધ્યતિ ॥
સ્વયં વા શિશ્નવૃષણાવુત્કૃત્યાધાય સ્વાઞ્જલૌ

નૈરૃતીં દિશમાતિષ્ઠેદાનિપાતાદજિહ્મગઃ ॥
ખટ્વાઙ્ગી ચીરવાસા વા શ્મશ્રુલો વિજને વને

પ્રાજાપત્યં ચરેત્કૃચ્છ્રં ત્વબ્દમેકં સમાહિતઃ ॥
ચાન્દ્રાયણં તુ ત્રીન્માસાનભ્યસેન્નિયતેન્દ્રિયઃ

હવિષ્યેણ યવાગ્વા ચ ગુરુતલ્પાપનુત્તયે ॥
જાતિભ્રંશકરં કર્મ કૃત્વાન્યતરમિચ્છયા ॥

ચરેત્સાન્તપનં કૃચ્છ્રં પ્રાજાપત્યમનિચ્છયા ॥
શંકરાયાત્ર કૃત્યાસુ ચાસંશોધનમૈન્દવમ્

મલિનીકરણીયેષુ તપ્તઃ સ્યાદ્યાવકં ત્ર્યહમ્ ॥
તુરીયં બ્રહ્મહત્યાયાઃ ક્ષત્રિયસ્ય વધે સ્મૃતમ્

વૈશ્યેઽષ્ટમેંશો હ્યન્યત્તુ શૂદ્રે જ્ઞેયસ્તુ ષોડશ ॥
અકામતસ્તુ રાજન્યં વિનિપાત્ય દ્વિજોત્તમઃ

વૃષભૈકસહસ્રં ગા દદ્યાચ્છુદ્ધ્યર્થમાત્મનઃ ॥
ત્ર્યબ્દં ચરેદ્વા નિયતો જટી બ્રહ્મહણો વ્રતમ્

વસેદ્દૂરતરે ગ્રામાદ્વૃક્ષમૂલનિકેતનમ્ ॥
એતદેવાચરેદબ્દં પ્રાયશ્ચિત્તં દ્વિજોત્તમઃ

પ્રમાપ્ય વૈશ્યં વૃત્તસ્થં દદ્યાચ્ચૈકશતં ગવામ્ ॥
એતદેવ વ્રતં કૃત્સ્નં ષણ્માસાઞ્છૂદ્રહા ચરેત્

વૃષભૈકાદશા વાપિ દદ્યાદ્વિપ્રાય ગાઃ સિતાઃ ॥
માર્જારનકુલૌ હત્વા ચાષં મણ્ડૂકમેવ વા

શ્વગોધોલૂક કાકાંશ્ચ શૂદ્રહત્યાવ્રતં ચરેત્ ॥
પયઃ પિબેત્ત્રિરાત્રં વા યોજનં વાધ્વનો વ્રજેત્

ઉપસ્પૃશેત્સ્રવન્ત્યાં વા સૂક્તં વા ત્રિવૃતં જપેત્ ॥
અભ્રીં કાલાયસીં દદ્યાત્સર્પં હત્વા દ્વિજોત્તમઃ

પલાલભારકં ષણ્ઢં સોમકં ચૈવ માષકમ્ ॥
ઘૃતકુમ્ભં વરાહે તુ તિલદ્રોણં તુ તિત્તિરે ॥

શુકે દ્વિહાયનં વત્સં ક્રૌઞ્ચં હત્વા દ્વિહાયનમ્ ॥
હત્વા હંસં બલાકાં ચ વકં બર્હિણમેવ ચ

વાનરં શ્યેનભાસૌ વા સ્પર્શયેદ્બ્રાહ્મણાય ગામ્ ॥
વાસો દદ્યાદ્ધયં હત્વા પઞ્ચનીલાન્વૃષાન્ગજમ્

અજં મેષમનડ્વાહં ખરં હત્વૈકહાયનમ્ ॥
ક્રવ્યાદાં હરિણીં હત્વા ધેનું દદ્યાત્પયસ્વિનીમ્

અક્રવ્યાદં વત્સતરીમુષ્ટ્રં હત્વા તુ કૃષ્ણલમ્ ॥
જીવકાર્મુકવત્સાદીન્પૃથગ્દદ્યાદ્વિશુદ્ધયે

ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં નારીં હત્વા ન રાગતઃ ॥
વર્ણાનામાનુપૂર્વ્યેણ ત્રયાણામવિશેષતઃ

પ્રમાપ્ય ચાપ્રમાપ્ય સ્ત્રીં શૂદ્રહત્યાવ્રતં ચરેત ॥
ધનેન વધનિર્ણેકં સર્પાદીનામશક્નુવન્

એકૈકશશ્ચરેત્કૃચ્છ્રં દ્વિજઃ પાપાપનુત્તયે ॥
ફલદાનાં તુ વૃક્ષાણાં છેદને જપ્યમૃક્શતમ્

ગુલ્મવલ્લીલતાનાં ચ પુષ્પિતાનાં ચ વીરુધામ્ ॥
અસ્થન્વતાં તુ સત્ત્વાનાં સહસ્રસ્ય પ્રમાપણે

પૂર્ણે વા તદનસ્થ્નાં તુ શૂદ્રહત્યાવ્રતં ચરેત્ ॥
કિઞ્ચિદેવ તુ વિપ્રાય દદ્યાદસ્થિમતાં વધે

અનસ્થ્નાં ચૈવ હિંસાયાં પ્રાણાયામેન શુધ્યતિ ॥
અન્નાદ્યજાનાં સત્ત્વાનાં રસજાનાં ચ સર્વશઃ

ફલપુષ્પોદ્ભવાનાં ચ ઘૃતપ્રાશો વિશોધનમ્ ॥
કૃષ્ણજાનામૌષધીનાં જાતાનાં ચ સ્વયં વને

વૃથારમ્ભેણ ગચ્છેદ્ગાં દિનમેકં પયોવ્રતઃ ॥
એતૈર્વ્રતૈરપોહ્યં સ્યાદેનો હિંસાસમુદ્ભવમ્

સ્તેયદોષાપહર્તૄણાં વ્રતાનાં શ્રૂયતાં વિધિઃ ॥
ધાન્યાનિ ધનચૌર્યાણિ કૃત્વા કામાદ્દ્વિજોત્તમઃ

સ્વજાતીયગૃહાદેવ કૃચ્છ્રાબ્દેન વિશુધ્યતિ ॥
મનુષ્યાણાં તુ હરણે સ્ત્રીણાં ક્ષેત્રગૃહસ્ય ચ

કૂપવાપીજલાનાં તુ શુદ્ધિશ્ચાન્દ્રાયણં સ્મૃતમ્ ॥
દ્રવ્યાણામલ્પસારાણાં સ્તેયં કૃત્વાઽન્યવેશ્મતઃ

ચરેત્સાન્તપનં કૃચ્છ્રં તં નિર્યાત્યાત્મશુદ્ધયે ॥
ભક્ષ્યભોજ્યાપહરણે યાનશય્યાસનસ્ય ચ

પુષ્પમૂલફલાનાં ચ પઞ્ચગવ્યં વિશોધનમ્ ॥
તૃણકાષ્ઠદ્રુમાણાં તુ શુષ્કાન્નસ્ય ગુડસ્ય ચ

ચૈલચર્માઽમિષાણાં ચ ત્રિરાત્રં સ્યાદભોજનમ્ ॥
મણિમુક્તાપ્રવાલાનાં તામ્રસ્ય રજતસ્ય ચ

અયસ્કાંસ્યોપલાનાં ચ દ્વાદશાહં કણાન્નભુક્ ॥
કાર્પાસકીટકોર્ણાનાં દ્વિશફૈકશફસ્ય ચ

પક્ષિગન્ધૌષધીનાં ચ રજ્વાશ્ચૈવ ત્ર્યહં પયઃ ॥
એતૈર્વ્રતૈરપોહેત પાપં સ્તેયકૃતં દ્વિજઃ

અગમ્યગમનીયેન વ્રતૈરેભિરપાનુદેત્ ॥
ગુરુતલ્પવ્રતં કુર્યાદ્રેતઃ સિક્ત્વાન્યયોનિષુ

સખ્યુઃ પુત્રસ્ય ચ સ્ત્રીષુ કુમારીષ્વન્ત્યજાસુ ચ ॥
પૈતૃષ્વસેયીં ભગિનીં સ્વસ્રીયાં માતુરેવ ચ

માતુશ્ચ ભ્રાતુસ્તનયાં ગત્વા ચાદ્રાયણં ચરેત્ ॥
એતાસ્તિસ્રસ્તુ ભાર્યાર્થે નોપયચ્છેત બુદ્ધિમાન્

જ્ઞાતયો નોપયમનાઃ પિતુશ્ચ હ્યુપયન્નધઃ ॥
અમાનુષીષુ પુરુષ ઉદક્યાં વામયોનિષુ

રેતઃ સિક્ત્વા જલે ચૈવ કૃચ્છ્રં સાન્તપનં ચરેત્ ॥
મૈથુનં તુ સમાસેવ્ય પુંસિ યોષિતિ વા દ્વિજઃ

ગોયાનેષુ દિવા ચૈવ સવાસાઃ સ્નાનમાચરેત્ ॥
ચણ્ડાલાન્ત્યજસ્ત્રીયોગાદ્ભુક્ત્વા ચ પ્રતિગૃહ્ય ચ

પતત્યજ્ઞાનતો વિપ્રો જ્ઞાનાત્સામ્યં ચ ગચ્છતિ ॥
વિપ્રદુષ્ટાં સ્ત્રિયં ભર્તા નિરુન્ધ્યાદેકવેશ્મનિ

યત્પુંસઃ પરદારેષુ તચ્ચૈનાં ચારયેદ્વ્રતમ્ ॥
સા ચેત્પુનઃ પ્રદુષ્યેત સદૃશેનોપમન્ત્રિતા

કૃચ્છ્રં ચાન્દ્રાયણં ચૈવ તદસ્યાઃ પાવનં સ્મૃતમ્ ॥
યત્કરોત્યેકરાત્રેણ વૃષલીસેવનાદ્દ્વિજઃ

તદ્ભૈક્ષ્યભુગ્જપન્નિત્યં ત્રિભિર્વર્ષૈર્વ્યપોહતિ ॥
એષા પાપકૃતામુક્તા ચતુર્ણામપિ નિષ્કૃતિઃ

પતિતૈઃ સંપ્રયુક્તાનામિમાઃ શૃણુત નિષ્કૃતીઃ ॥
સંવત્સરેણ પતતિ પતિતેન સહાચરન્

યાજનાધ્યાપનાદ્દાનાદુક્તિપાનાશનાસનાત્ ॥
યો યેન પતિતેનૈષાં સંસર્ગં યાતિ માનવઃ

સ તસ્યૈવ વ્રતં કુર્યાત્તત્સંસર્ગસ્ય શુદ્ધયે ॥
પતિતસ્યોદકં કાર્યં સપિણ્ડૈર્બાન્ધવૈઃ સહ

નિન્દિતેઽહનિ સાયાહ્ને જ્ઞાત્યૃત્વિગ્ગુરુસન્નિધૌ ॥
દાસીઘટમપાં પૂર્ણં પર્યસ્યેત્પ્રેતવત્સદા

અહોરાત્રમુપાસીરન્ન શૌચં બાન્ધવૈઃ સહ ॥
નિવર્તયેરન્તસ્માત્તુ સંભાષણસહાસને

દાયાદસ્ય પ્રદાનં ચ યાત્રામેવ ચ લૌકિકીમ્ ॥
જ્યેષ્ઠભાગં નિવર્તેત જ્યેષ્ઠાવાપ્તં ચ યદ્વસુ

જ્યેષ્ઠાંશં પ્રાપ્નુયાચ્ચાપિ યવીયાન્ગુણતોઽધિકઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તે તુ ચરિતે પૂર્ણં કુમ્ભમપાં નવમ્

તેનૈવ સાર્ધં પ્રાપ્યેયુઃ સ્નાત્વા પુણ્યે જલાશયે ॥
સત્સ્વપ્સુ તં ઘટં પ્રાપ્ય પ્રવિશ્ય ભવનં સ્વકમ્

સર્વાણિ જ્ઞાતિકાર્યાણિ યથાપૂર્વં સમાચરેત્ ॥
એનમેવ વિધિં કુર્યાદ્યોષિત્સુ પતિતાસ્વપિ

વસ્ત્રાન્નપાનં દેયં તુ વસેયુશ્ચ ગૃહાન્તિકે ॥
એનસ્વિભિરનિર્ણિક્તૈર્નાર્થં કિઞ્ચિત્સમાચરેત્

કૃતનિર્ણેજનાંશ્ચૈતાન્ન જુગુપ્સેત કર્હિચિત્ ॥
બાલઘ્નાંશ્ચ કૃતઘ્નાંશ્ચ વિશુદ્ધાનપિ ધર્મતઃ

શરણાગતહંતૄશ્ચ સ્ત્રીહંતૄશ્ચ ન સંવસેત્ ॥
યેષાં દ્વિજાનાં સાવિત્રી નાનુચ્યેત યથાવિધિ

તાંશ્ચારયિત્વા ત્રીન્કૃચ્છ્રાન્યથાવિધ્યુપનાયયેત્ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં ચિકીર્ષન્તિ વિકર્મસ્થાસ્તુ યે દ્વિજાઃ

બ્રાહ્મણાશ્ચ પરિત્યક્તા યેષાં મધ્યે તદાદિશેત્ ॥
યદ્ગર્હિતેનાર્જયન્તિ બ્રાહ્મણાઃ કર્મણા ધનમ । 2.73.૧૭૦ ॥
તસ્યોત્સર્ગેણ શુધ્યન્તિ જપ્યેન તપસૈવ ચ ॥
જપિત્વા ત્રીણિ સાવિત્ર્યાઃ સહસ્રાણિ સમાહિતઃ

માસં ગોષ્ઠે પયઃ પીત્વા મુચ્યતેઽસત્પ્રતિગ્રહાત્ ॥
ઉપવાસકૃશં તં તુ ગોવ્રજાત્પુનરાગતમ્

પ્રણતં પરિપૃચ્છેયુઃ સૌમ્ય સૌમ્યેચ્છસીતિ કિમ્ ॥
સત્યમુક્ત્વા તુ વિપ્રેભ્યો વિતરેદ્યવસં ગવામ્ ॥! ૧૭૩ ॥
ગોભિઃ પ્રવર્તિતે તીર્થે કુર્યુસ્તસ્ય પરિગ્રહમ ॥
વ્રાત્યાનાં યાજનં કૃત્વા પરેષામંત્યકર્મ ચ ॥૧ ૭૪ ॥
અભિચારમહીનં ચ ત્રિભિઃ કૃચ્છ્રૈર્વિશુધ્યતિ ॥
શરણાગતં પરિત્યજ્ય વેદં વિપ્લાવ્ય ચ દ્વિજઃ

સંવત્સરં યતાહારસ્તત્પાપમપગચ્છતિ॥
શ્વશૃગાલોરગૈર્દષ્ટો ગ્રામ્યૈઃ ક્રવ્યાદ્ભિરેવ ચ

ગવાશ્વોષ્ટ્રવરાહૈશ્ચ પ્રાણાયામેન શુદ્ધ્યતિ॥
ષષ્ઠાન્નકાલમશનં સંહિતાજાપ એવ ચ

હોમશ્ચ શાકલો નિત્યમપઙ્ક્ત્યાનાં વિશોધનમ્॥
ઉષ્ટ્રયાનં સમારુહ્ય ખરયાનં ચ કામતઃ

સ્નાત્વા તુ વિપ્રો દિગ્વાસાઃ પ્રાણાયામેન શુધ્યતિ॥
વિના ભિન્નાપ્સુ ચાદ્યન્તઃ શરીરં સંનિવેશયેત્

સચૈલો બહિરાપ્લુત્ય ગામાલભ્ય વિશુધ્યતિ॥
વેદોદિતાનાં નિત્યાનાં કર્મણાં સમતિક્રમે

સ્નાતકવ્રતલોપે ચ પ્રાયશ્ચિત્તમભોજનમ્॥
હુઙ્કારં બ્રાહ્મણસ્યોક્ત્વા ત્વંકારં તુ ગરીયસઃ

સ્નાત્વાનશ્નન્નહશ્ચૈકમભિવાદ્ય પ્રસાદયેત્॥
તાડયિત્વા તૃણેનાપિ કણ્ઠે બદ્ધ્વાપિ વાસસા

વિવાદેનાપિ નિર્જિત્ય પ્રણિપત્ય પ્રસાદયેત્॥
અવગૂર્ય ત્વબ્દશતં સહસ્રમભિહત્ય ચ

જિઘાંસયા બ્રાહ્મણસ્ય નરકં પ્રતિપદ્યતે॥
શોણિતં યાવતઃ પાંસૂન્સંગૃહ્ણાતિ દ્વિજન્મનઃ

તાવન્ત્યબ્દસહસ્રાણિ તત્કર્તા નરકં વ્રજેત્॥
અવગૂર્ય ચરેત્કૃચ્છ્રમતિકૃચ્છ્રં નિપાતને

કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રં કુર્વીત વિપ્રસ્યોત્પાદ્ય શોણિતમ્॥
ચણ્ડાલાદિરવિજ્ઞાતો યસ્ય તિષ્ઠેત વેશ્મનિ

સમ્યગ્જ્ઞાતસ્તુ કાલેન તસ્ય કુર્વીત શોધનમ્॥
ચાન્દ્રાયણં પરાકં વા દ્વિજાનાં તુ વિશોધનમ્

પ્રાજાપત્યં તુ શૂદ્રાણાં શેષં તદનુસારતઃ॥
ગુડં કુસુમ્ભં લવણં તથા ધાન્યાનિ યાનિ ચ

કૃત્વા ગૃહે તતો દ્વારિ તેષાં દદ્યાદ્ધુતાશનમ્॥
મૃણ્મયાનાં તુ ભાણ્ડાનાં ત્યાગ એવ વિધીયતે

દ્રવ્યાણાં પરિશેષાણાં દ્રવ્યશુદ્ધિર્વિધીયતે॥
યસ્તસ્ય ભુઙ્ક્તે પક્વાન્નં કૃચ્છ્રાર્ધં તસ્ય દાપયેત્

શુષ્કાન્નભોજિનઃ પાદમિત્યાહ ભગવાન્મનુઃ॥
કૂપે તા નવ સંતાર્ય સ્પર્શસંકલ્પદૂષિતાઃ

શુદ્ધેયુરુપવાસેન પઞ્ચગવ્યેન ચાપ્યથ॥
યસ્તુ સંસ્પૃશ્ય ચાણ્ડાલમશ્નીયાદ્વા ત્વકામતઃ

દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં કુર્યાત્તપ્તકૃચ્છ્રમથાપિ વા॥
વર્ણસંકરસંકીર્ણાશ્ચણ્ડાલાદિજુગુપ્સિતાઃ

ભુક્ત્વા પીત્વા તથા તેષાં ષડ્રાત્રેણ વિશુધ્યતિ॥
અન્ત્યાનાં ભુક્તશેષં તુ ભક્ષયિત્વા દ્વિજાતયઃ

વ્રતં ચાન્દ્રાયણં કુર્યુસ્ત્રિરાત્રં શૂદ્ર એવ ચ॥
ચણ્ડાલકૂપભાણ્ડેષુ અજ્ઞાનાદ્યઃ પિબેજ્જલમ્

દ્વિજઃ સાન્તપનં કુર્યાચ્છૂદ્રશ્ચોપવસેદ્દિનમ્ ॥
ઉચ્છિષ્ટો યદિ સંસ્પૃષ્ટઃ શુના શૂદ્રેણ વા દ્વિજઃ

ઉપોષ્ય રજનીમેકાં પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ॥
ઉચ્છિષ્ટેન યદિ સ્પૃષ્ટ ઉચ્છિષ્ટો બ્રાહ્મણોત્તમઃ

ત્રિકાલમાચરેત્સ્નાનં નક્તં ભુંજીત વાગ્યતઃ ॥
ક્ષત્ત્રિયેણ તથા સ્પૃષ્ટઃ સ્નાનં નક્તં સમાચરેત્

સ્પૃષ્ટઃ સવર્ણેનાચામેદમેધ્યં સ્પૃશતે યદિ ॥
અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા પઞ્ચગવ્યેન શુદ્ધ્યતિ

અધ્વાનં પ્રસ્થિતો વિપ્રઃ કાન્તારે યદ્યનૂદકે ॥
પક્વાન્નેન ગૃહીતેન મૂત્રોચ્ચારં કરોતિ વૈ

અનિધાયૈવ તદ્દ્રવ્યં કૃત્વાંગે ઉત્તમે સ્થિતમ્ ॥
શૌચં કૃત્વા યથાન્યાયમુપવિશ્ય યથાવિધિ

અન્નમભ્યુક્ષયેચ્ચાપિ ઉદ્ધૃત્યાર્કસ્ય દર્શયેત્ ॥
અર્કાભાવેઽપ્યથાગ્નેશ્ચ બસ્તસ્યાથ પ્રદર્શયેત્

ત્યક્ત્વા ગ્રાસત્રયં તસ્માચ્છેષં શુદ્ધિમવાપ્નુયાત્ ॥
મ્લેચ્છૈર્હૃતાનાં ચૌરૈર્વા કાન્તારે વા પ્રવાસિનામ્

।
ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિશુદ્ધ્યર્થં તેષાં વક્ષ્યામિ નિષ્કૃતિમ્ ॥
પુનઃ પ્રાપ્ય સ્વદેશં ચ વર્ણાનામનુપૂર્વશઃ

કૃચ્છ્રસ્યાર્ધે બ્રાહ્મણસ્તુ પુનઃ સંસ્કારમર્હતિ ॥
પાદોનાન્તે ક્ષત્રિયસ્તુ અર્ધાર્ધે વૈશ્ય એવ ચ

પાદં કૃત્વા તથા શૂદ્રો દાનં દત્ત્વા વિશુધ્યતિ ॥
ઉદક્યા તુ સવર્ણા યા સ્પૃષ્ટા ચેત્સ્યાદુદક્યયા

અહોરાત્રોષિતા સા ચ શુદ્ધા સ્નાનેન શુધ્યતિ ॥
મૂત્રં કૃત્વા વ્રજેન્માર્ગં સ્મૃતિભ્રંશાજ્જલં પિબેત્

અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ॥
( મૂત્રોચ્ચારં દ્દ્વિજઃ કૃત્વાઽપ્યકૃત્વા શૌચમાત્મનઃ

મોહાદ્ભુક્ત્વા ત્રિરાત્રં તુ યવાન્ પીત્વા વિશુધ્યતિ ॥)
પરિત્યક્તમહાયજ્ઞા પ્રવ્રજ્યાવિચ્યુતાશ્ચ યે

અનાશકનિવૃત્તાશ્ચ તેષાં શુદ્ધિઃ પ્રવક્ષ્યતે ॥
ચારયેત્ત્રીણિ કૃચ્છ્રાણિ ચાન્દ્રાયણમથાપિ વા

જાતકર્માદિસંસ્કારૈઃ સંસ્કુર્યાત્તં તથા પુનઃ ॥
ઉપાનહમમેધ્યં વા ચાસ્ય સંસ્પૃશતે મુખમ્

પુત્રિકાગોમયૌ તસ્ય પઞ્ચગવ્યં વિશોધનમ્ ॥
વાપન વિક્રયં ચૈવ નીલવૃત્ત્યુપજીવનમ્

પતનીયં હિ વિપ્રસ્ય નીલસૂત્રસ્ય ધારણાત્ ॥
( સ્નાનં દાનં તપો હોમઃ સ્વાધ્યાયઃ પિતૃતર્પણમ્

વૃથા તસ્ય મહાયજ્ઞા સૂત્રસૂત્રસ્ય ધારણાત્ ॥)
નીલરક્તં યદા વસ્ત્રં દ્વિજોંગેષુ હિ ધારયેત્

ઉપોષ્ય રજનીમેકાં પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ॥
નીલદારુ યદા ભજ્યેદ્બ્રાહ્મણસ્ય તુ પાદયોઃ

શોણિતં દૃશ્યતે ચાસ્ય દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્॥
વાપિતં યત્ર નીલં તુ તાવદેવાશુચિર્મહી

પ્રમાણં દ્વાદશાબ્દાનિ અત ઊર્ધ્વં શુચિર્ભવેત્ ॥
અન્ત્યજાતિઃ શ્વપાકેન સંસ્પૃષ્ટા સ્ત્રી રજસ્વલા

।
ચતુર્થેઽહનિ શુદ્ધાયાઃ પ્રાયશ્ચિત્તં વિશોધનમ્ ॥
ત્રિરાત્રમુપવાસઃ સ્યાત્પઞ્ચગવ્યં તથૈવ ચ

ઉચ્છિષ્ટેન તુ સંસ્પૃષ્ટા કદાચિત્સ્ત્રી રજસ્વલા ॥।
યાવન્ન શુદ્ધિમાપ્નોતિ નાશ્નીયાત્તાવદેવ તુ

ચણ્ડાલશ્વપચૌ સ્પૃષ્ટ્વા શવધૂમઞ્ચ સૂતિકામ્ ॥
શવં સ્પર્શયિતા શ્વાનં સદ્યઃ સ્નાનેન શુધ્યતિ

ના સ્પૃષ્ટ્વાઽસ્થિ તુ સસ્નેહં સ્નાત્વા વિપ્રો વિશુધ્યતિ॥
આચમ્યૈવ તુ નિઃસ્નેહં ગામાલભ્યાર્કમીક્ષ્ય વા

રથ્યાકર્દમતોયેન નાભિસ્પૃષ્ટો ભવત્યધઃ॥
મૃત્તોયૈશ્ચર્ચયેદઙ્ગં તતઃ શુદ્ધિમવાપ્નુયાત્

વાન્તં વિવિક્તઃ સ્નાત્વા તુ ઘૃતં પીત્વા વિશુધ્યતિ॥
ક્ષુરકર્મ તતઃ કૃત્વા સ્નાનેનૈવ વિશુધ્યતિ

અપાઙ્ક્તેયૈસ્તુ યઃ પઙ્ક્ત્યાં ભુંક્તે કશ્ચિદ્દ્વિજોત્તમઃ॥
અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ

ચન્દ્રાર્કગ્રહણે ભુક્ત્વા દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્॥
બ્રહ્મચારી શુનાદષ્ટસ્ત્ર્યહં સાયં પયઃ પિબેત્

ગૃહસ્થો વા ત્રિરાત્રં તુ ચૈકાહં ત્વગ્નિહોત્રવાન્॥
નાભેરૂર્ધ્વં તુ દષ્ટસ્ય તદેવ દ્વિગુણં ભવેત્

બાહ્વોશ્ચ ત્રિગુણં જ્ઞેયં મૂર્ધનિ સ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્॥
ઉદ્ગ્રન્થમૃતકં પ્રેતં યઃ સ્પૃશેદ્બ્રાહ્મણઃ ક્વચિત્

તસ્ય શુદ્ધિં વિજાનીયાત્તપ્તકૃચ્છ્રેણ નિત્યશઃ॥
આત્માનં ઘાતયેદ્યસ્તુ રજ્જ્વાદિભિરુપક્રમૈઃ

તસ્ય પ્રેતક્રિયાં કૃત્વા તપ્તકૃચ્છ્રેણ શુધ્યતિ॥
ઇન્દ્રિયેષુ પ્રવિષ્ટં સ્યાદમેધ્યં યસ્ય કસ્ય ચિત્

અહોરાત્રોષિતઃ સ્નાત્વા પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ॥
એતૈર્દ્વિજાતયઃ શોધ્યા વ્રતૈરાવિષ્કૃતૈર્મયા

અનાવિષ્કૃતપાપાંશ્ચ મન્ત્રૈર્હોમૈશ્ચ સાધયેત્॥
ખ્યાપનેનાનુતાપેન તપસાઽધ્યયનેન ચ

પાપકૃન્મુચ્યતે પાપાત્તથા દાનેન ચાપરે॥
યથા યથાનરો ધર્મં સ્વયં કૃત્વા ન ભાષતે

તથા તથા ચ યેનૈવ તસ્માત્પાપાત્પ્રમુચ્યતે॥
કૃત્વા પાપં હિ સ્મર્તવ્યં તસ્માત્પાપ્ત્પ્રમુચ્યતે

યથાયથા મનસ્તસ્ય દુષ્કૃતં કર્મ ગર્હતિ॥
તથાતથા શરીરં તત્તેનાધર્મેણ મુચ્યતે

નૈતત્કુર્યાં પુનરિતિ નિવૃત્યાં પ્રયતેન્નરઃ॥
એવં સંચિન્ત્ય મનસા પ્રેત્યકર્મફલોદયમ્

મનોવાક્કર્મભિર્ન્નિત્યં શુભં કર્મ સમાચરેત્॥
અજ્ઞાનાદ્યદિ વા જ્ઞાનાત્કૃત્વા કર્મ વિગર્હિતમ્

તસ્માદ્ધિ મુચ્યતે નિત્યં દ્વિતીયં ન સમાચરેત્॥
યસ્મિન્કર્મણ્યસ્ય કૃતે મનસઃ સ્યાદલાઘવમ્॥
તસ્મિંસ્તાવત્તપઃ કુર્યાદ્યાવત્તુષ્ટિકરં ભવેત્

ગુરુલઘુતાં તુ વિચાર્ય યથાવદ્યેષુ મયાગમનં ચ તવોક્તમ્॥
તેષુ ન ચેત્સહનિશ્ચિતબુદ્ધિર્વિપ્રવરૈઃ કુશલૈઃ સુધિયા વા

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ પ્રાયશ્ચિત્તાધ્યાયો નામ ત્રિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

2.74
પુષ્કર ઉવાચ॥
ઇત્યેતદેનસામુક્તં પ્રાયશ્ચિત્તં યથાવિધિ॥
અત ઊર્ધ્વં રહસ્યાનાં પ્રાયશ્ચિત્તં નિબોધ મે

પૌરુષેણ તુ સૂક્તેન જપ્યહોમૈર્દવિજોત્તમાઃ॥
માસેનૈકેન મુચ્યન્તે પાતકૈઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ

સવ્યાહૃતીકપ્રણવાઃ પ્રાણાયામાસ્તુ ષોડશ॥
અપિ ભ્રૂણહનં માસાત્પુનન્ત્યહરહઃ કૃતાઃ

કૌત્સં જપ્ત્વાપ ઇત્યેતદ્વસિષ્ઠં પ્રતિ ચ ત્ર્યૃચમ્॥
માહેશં શુદ્ધવત્યશ્ચ સુરાપોઽપિ વિશુધ્યતિ

સકૃજ્જપ્ત્વાસ્યવામીયં શિવસંકલ્પમેવ ચ॥
અપહૃત્ય સુવર્ણં તુ ક્ષણાદ્ભવતિ નિર્મલઃ

હવિષ્મતીયમસ્યેતિ તતઃ સંહા ઇતીતિ ચ ॥
જપ્ત્વા ચ પૌરુષં સૂક્તં મુચ્યતે ગુરુતલ્પગઃ

એનસાં સ્થૂલસૂક્ષ્માણાં ચિકીર્ષન્નપનોદનમ્ ॥
અવેત્ર્યૃચં જપેદબ્દં યત્કિઞ્ચિદપિ તાનિ ચેત્

પ્રતિગૃહ્યાપ્રતિગૃહ્યં ભુક્ત્વા ચાન્નં વિગર્હિતમ્ ॥
જપંસ્તરત્સમંદીયં પ્રયતો માનવસ્ત્ર્યહમ્

સોમારૌદ્રં તુ વહ્નીનાં જપન્સત્યસ્ય શુધ્યતિ ॥
સ્રવન્ત્યામાચરેત્સ્નાનં પર્યસ્યમિતિ વા ત્ર્યૃચમ્

અદ્વા રસાનમિત્યેતદેનસ્વી સપ્તકં જપેત્ ॥
અપ્રકાશં તુ કૃત્વેનો માસમાસીત ભૈક્ષ્યભુક્

મન્ત્રૈઃ શાકલહોમીયૈરબ્દં હુત્વા ઘૃતં દ્વિજઃ ॥
સુગુર્વપ્યપહન્ત્યેનો જપ્ત્વા વામન ઇષ્યતે

દ્રુપદા નામ સા દેવી યજુર્વેદે પ્રતિષ્ઠિતા॥।
અન્તર્જલે ત્રિરાવૃત્ય મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ

મહાપાતકસંયુક્તો ન ગચ્છેદ્ગાઃ સમાહિતઃ ॥
સ્વભ્યસ્ય પાવમાનીયં ભૈક્ષ્યાહારો વિશુધ્યતિ ॥

અરણ્યે વા ત્રિરભ્યસ્ય પ્રયતો વેદસંહિતામ્ ॥
મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈઃ પરાકૈઃ શોધિતસ્ત્રિભિઃ

ત્ર્યહં તૂપવસેદ્યુક્તસ્ત્રિરહોઽભ્યુપયન્નપઃ ॥
મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈર્જપ્ત્વા ત્રિરઘમર્ષણમ્

યથાશ્વમેધઃ સુતરાં સર્વપાપાપનોદનઃ ॥
તથાઘમર્ષણં સૂક્તં સર્વપાપાપનોદનમ્

હત્વા લોકાનપીમાંસ્ત્રીનશ્નન્નપિ યતસ્તતઃ ॥
ઋગ્વેદં ધારયન્વિપ્રો નૈનઃ પ્રાપ્નોતિ કિઞ્ચન

ઋક્સંહિતાં સમભ્યસ્ય યજુષાં વા સમાહિતઃ ॥
સામ્નાં વા સરહસ્યાનાં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

યથા મહાહ્રદં પ્રાપ્ય ક્ષિપ્રં લોષ્ઠો વિનશ્યતિ॥
તથા દુશ્ચરિતં સર્વં વેદે ત્રિવૃતિ મજ્જતિ

ઋચો યજૂંષિ ચાદ્યાનિ સામાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
એષ જ્ઞેયસ્ત્રિવૃદ્વેદો યો વૈ વેદ સ વેદવિત્

આદ્યં વૈ ત્ર્યક્ષરં બ્રહ્મ ત્રયી યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતા ॥
સ ગુહ્યોઽન્યસ્ત્રિવૃદ્વેદો યો વેદૈનં સ વેદવિત્

વેદાભ્યાસોઽન્વહં શક્ત્યા મહાયજ્ઞક્રિયાસમઃ॥
નાશયન્ત્યાશુ પાપાનિ મહાપાતકજાન્યપિ

યથૈધાંસિ સમિદ્ધોઽગ્નિર્ભસ્મસાત્કુરુતે ક્ષણાત્॥
તથા જ્ઞાનાગ્નિના પાપં ક્ષિપ્રં દહતિ વેદવિત્

યે વાસુદેવં જગતામધીશં ભક્ત્યા ગતાઃ સર્વજગત્પ્રધાનમ્ ॥
તે પાતકાન્યાશુ વિધૂય લોકે ભવન્તિ ચન્દ્રાર્કસમપ્રભાવાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ પ્રાયશ્ચિત્તો નામ ચતુઃસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

2.75
રામ ઉવાચ ॥
પ્રેતશુદ્ધિં સમાચક્ષ્વ સૂતિકાશુદ્ધિમેવ ચ ॥
દ્રવ્યશુદ્ધિં ચ ભગવંસ્ત્વં હિ વેત્સિ યથાતથા

પુષ્કર ઉવાચ ॥
દશાહં શાવમાશૌચં સપિણ્ડેષુ વિધીયતે ॥
જનને ચ તથાપ્યેવં બ્રાહ્મણાનાં ભૃગૂત્તમ

દ્વાદશાહેન રાજન્યઃ પક્ષાદ્વૈશ્યો વિશુધ્યતિ ॥
માસેન શુદ્ધિમાપ્નોતિ તથા શૂદ્રોઽપિ ભાર્ગવ

આનુલોમ્યેન પત્નીનાં દાસીનાં ચ ભૃગૂત્તમ ॥
સ્વામિતુલ્યં ભવેચ્છૌચં મૃતે સ્વામિનિ યૌતુકમ્

ષડ્ભિસ્ત્રિભિરથૈકેન ક્ષત્રવિટ્શૂદ્રયોનિષુ ॥
બ્રાહ્મણઃ શુદ્ધિમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

વિટ્શૂદ્રયોનૌ શુદ્ધિઃ સ્યાત્ક્ષત્ત્રિયસ્ય તથૈવ ચ ॥
ષડ્રાત્રેણ ત્રિરાત્રેણ ષડ્ભિઃ શૂદ્રસ્તથા વિશઃ

અદન્તજાતબાલે તુ સદ્યઃ શૌચં વિધીયતે ॥
બાલે ત્વકૃતચૂડે ચ વિશુદ્ધિર્નૈશિકી સ્મૃતા

તથા ચાનુપનીતે તુ ત્રિરાત્રાચ્છુદ્ધિરિષ્યતે ॥
તતઃ પરં દશાહેન શુદ્ધેયુસ્તસ્ય બાન્ધવાઃ

ઊનત્રિવાર્ષિકે શુદ્ધે પઞ્ચાહા શુદ્ધિરિષ્યતે ॥
દ્વાદશાહેન શુદ્ધિઃ સ્યાદતીતે વત્સરત્રયે

ગતૈઃ સંવત્સરૈઃ ષડ્ભિઃ શુદ્ધિર્માસેન કીર્તિતા॥
સ્ત્રીણામકૃતચૂડાનાં વિશુદ્ધિર્નૈશિકી સ્મૃતા

તથા હિ કૃતચૂડાનાં ત્ર્યહાચ્છુધ્યન્તિ બાન્ધવાઃ ॥
વિવાહિતાસુ નાશૌચં પિતૃપક્ષે વિધીયતે

પિતૃગૃહે પ્રસૂતાયાં વિશુદ્ધિર્નૈશિકી સ્મૃતા ॥
સૂતિકા દશરાત્રેણ શુદ્ધિમાપ્નોતિ નાન્યથા

।
વિવાહિતાઽપિ ચેત્કન્યા મ્રિયતે પિતૃવેશ્મનિ ॥
તસ્યાસ્ત્રિરાત્રાચ્છુધ્યન્તિ બાન્ધવા નાત્ર સંશયઃ

પિતૃવેશ્મનિ યા કન્યા રજઃ પશ્યત્યસંસ્કૃતા ॥
તસ્યાં મૃતાયાં નાશૌચં કદાચિદપિ શામ્યતિ

સસ્નાનં ખલુ શૌચં ચ પ્રથમેન સમાપયેત્ ॥
અસમાનં દ્વિતીયેન ધર્મરાજવચો યથા

દેશાન્તરસ્થા: શ્રુત્વા તુ કુલ્યાનાં મરણોદ્ભવૌ ॥
યચ્છેષં દશરાત્રસ્ય તાવદેવ શુચિર્ભવેત્

અતીતે દશરાત્રે તુ ત્રિરાત્રમશુચિર્ભવેત્॥
તથા સંવત્સરેઽતીતે સ્નાત એવ ચ શુદ્ધ્યતિ

માતામહે તથાતીતે આચાર્યે ચ તથા મૃતે ॥
અનૌરસેષુ પુત્રેષુ ભાર્યાસ્વન્યગતાસુ ચ

પરપૂર્વાસુ ભાર્યાસુ ત્રિરાત્રાચ્છુદ્ધિરિષ્યતે ॥
નિવાસે રાજનિ પ્રેતે માતુલે શ્વશુરે તથા

આચાર્યપત્નીપુત્રેષુ શિષ્યે સબ્રહ્મચારિણિ ॥
એકરાત્રમશૌચં સ્યાદન્નદાને તથા મૃતે

રાત્રિભિર્માસતુલ્યાભિર્ગર્ભસ્રાવે વિશોધનમ્ ॥
સપિણ્ડે બ્રાહ્મણે વર્ણાઃ સર્વ એવાવિશેષતઃ

દશરાત્રેણ શુદ્ધયન્તિ દ્વાદશાહેન ભૂમિપાઃ ॥
વૈશ્યઃ પઞ્ચદશાહેન શૂદ્રો માસેન ભાર્ગવ

ભૃગ્વગ્ન્યનાશનાંભોભિર્મૃતાનામાત્મઘાતિનામ્ ॥
પતિતાનાં ચ નાશૌચં વિદ્યુચ્છસ્ત્રહતાશ્ચ યે

સતી વ્રતી બ્રહ્મચારી નૃપકારકદીક્ષિતાઃ ॥
નાશૌચભાજઃ કથિતા રાજકાર્યકરાશ્ચ યે

અનુગમ્યેચ્છયા પ્રેતં જ્ઞાતિમજ્ઞાતિમેવ વા ॥
સવાસા જલમાપ્લુત્ય ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુધ્યતિ॥
મૈથુને કટધૂમે ચ સદ્યઃ સ્નાનં વિધીયતે

જનનમરણયોઃ શુચિર્દશાહેન ભવતિ શૌચવિધેર્ન વિપ્રયોજ્યમ્ ॥
ન ચ ભવતિ પ્રતિગ્રહેષુ દોષો દ્વિપદ ચતુષ્પદધાન્યદક્ષિણાસુ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને શૌચવિધિર્નામ પઞ્ચસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ