વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.181.183

2.181
પુષ્કર ઉવાચ ॥
જિતહસ્તો જિતમતિર્જિતદૃગ્લક્ષ્યસાધક ॥
નિયતાં સિદ્ધિમાસાદ્ય તતો વાહનમારુહેત્

એષ તત્રૈવ ચ વિધિઃ કાર્ત્સ્યેન પરિકીર્તિતઃ ॥
અધિકં ભ્રમતસ્તસ્ય ભાગે ગ્રહણમેવ ચ

એતેષાં ચૈવ યોગાનાં વિધિર્યસ્ત્ર્યૈષુકસ્ય ચ ॥
વાહાશ્રિતસ્ય વક્ષ્યામિ સવિશેષેણ લક્ષણમ્

પાશાસિયષ્ટિદણ્ડાનાં વિધિર્યઃ પરિનિષ્ઠિતઃ ॥
ક્ષેપ એવ યથાન્યાયં તસ્ય વક્ષ્યામિ યા ક્રિયા

દશહસ્તો ભવેત્પાશો વૃતઃ કરમુખસ્તથા ॥
શણકાર્પાસપુઞ્જાનાં ભગ્ન સ્નાય્વસ્થિચર્મણામ્

અન્યેષાં સુદૃઢાનાં ચ સુકૃતં પરિવેષ્ટિતમ્ ॥
ત્રયસ્ત્રિંશત્સમં ચાપં બુધઃ કુર્યાત્સુવર્તિતમ્

કર્તવ્યા શિબિકૈસ્તસ્ય સ્થાનં કક્ષ્યાસુ વૈ તદા ॥
વામહસ્તેન સંગૃહ્ય દક્ષિણેનોદ્ધરેત્તુ સઃ

કુણ્ડલસ્યાકૃતિં કૃત્વા ગ્રામૈકં મસ્તકોપરિ ॥
ક્ષિપેત્તૃણમયે તૂર્ણં પુરુષે ચર્મવેષ્ટિતે

ચલિતે ચ પ્લુતં ચૈવ તથા પ્રજવિતેષુ ચ ॥
સમાયોગવિધિં જ્ઞાત્વા પ્રયુઞ્જીત સુશિક્ષિતઃ

વિજિત્ય તુ યથાન્યાયં તતો બન્ધં સમાચરેત્ ॥
કટ્યાં બદ્ધ્વા તતઃ ખડ્ગં વામપાર્શ્વાવલમ્બિનમ્

દૃઢં વિગૃહ્ય વામેન વિકર્મે દક્ષિણેન તુ ॥
ષડઙ્ગુલપરીણાહં સમહસ્તં સમુચ્છ્રિતમ્

અયોમયશલાકાશ્ચ ચર્માણિ વિવિધાનિ ચ ॥
અપહસ્તં સમં ચૈવ તિર્યગૂર્દ્ધ્વહતં તથા

શોધયેદ્વિધિના યેન તથા મે ગદતઃ શૃણુ ॥
તાર્ણં ચર્માવનદ્ધાઙ્ગં સ્થાપયિત્વા નરં દૃઢમ્

કરેણાદાય લગુડં દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠકાન્નરઃ ॥
ઉદ્યમ્ય ઘાતયેદ્યસ્ય નામ્નસ્તં શિરસો દૃઢમ્ ॥
ઉભાભ્યામપિ હસ્તાભ્યાં કુર્યાત્તસ્ય નિપાતનમ્

બિમ્બોયં વિધિ સહિતો હિતઃ સુમુક્તિઃ શિષ્યાણાં હિતમતિકુર્વતા મયા તે ॥
વાહાનાં શ્રમરણપ્રધારણાર્થં યોગ્યાર્હં પ્રથમતરં બુધેન વધ્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધમોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ધનુર્વેદવિદ્યાકથનો નામૈકાશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.182
પુષ્કર ઉવાચ ॥
ભ્રાન્તમુદ્ભ્રાન્તમાવિદ્ધમાપ્લુતં નિઃસૃતં સૃતમ્ ॥
સંપાતં સમુદીર્ણં ચ સેનાપાતમનાકુલમ્

ઉદ્ઘાતમવધૃતં ચ સવ્યદક્ષિણમેવ ચ ॥
અનાલક્ષિરવિસ્ફોટો કરાલેન્દ્રમહામુખૌ

વિકરાલવિપાતૌ ચ વિભીષણભયઙ્કરૌ ॥
સમગ્રાં વા તૃતીયાં વા પાદપાદાવજારિજાઃ

પ્રત્યાલીઢમનાલીઢં વરાહલુલિતં તથા ॥
ઇતિ દ્વાત્રિંશધા જ્ઞેયા ખડ્ગાશ્ચર્મવિધારણાઃ

ઋજ્વાયતવિશાલં ચ તિર્યઙ્નમિતમેવ ચ ॥
પઞ્ચકર્મ વિનિર્દિષ્ટં વ્યસ્ત્રે પ્રાસં મહાત્મભિઃ

છેદનં તર્જનં પાતો ભ્રમણં ભ્રામણં તથા ॥
વિકર્તનં કર્તનં ચ ચક્રભ્રમણમેવ ચ

આસ્ફોટક્ષ્વેડનં ભેદસ્ત્રાસોલ્લાસિતકૌ તથા ॥
શૂલકર્માણિ જાનીહિ ષષ્ઠમાઘ્રાતસંજ્ઞકમ્

દૃષ્ટિઘાતં ભુજાઘાતં પાર્શ્વઘાતં ચ ભાર્ગવ ॥
ઋજ્વાવક્ષોપમાઘાતં તોમરસ્ય પ્રકીર્તિતમ્

સંહતાવિતતં વામં ગોમૂત્રં કમલાવિલમ્ ॥
તતોઽર્ધભાગનમિતં વામદક્ષિણમેવ ચ

વ્યાવૃત્તં ચ પરાવૃત્તં પાદોદ્ધૂતમવિપ્લુતમ્ ॥
હંસમાર્ગવિમાર્ગે ચ ગદાકર્મ પ્રકીર્તિતમ્

કરાલમઠપાતં ચ દશોપપ્લવમેવ ચ ॥
ક્ષિપ્તં હસ્તસ્થિતં શૂન્યં પરશોસ્તુ વિનિર્દિશેત્

તાડનં છેદનં રામ તથા ચૂર્ણનમેવ ચ ॥
મુદ્ગરસ્ય તુ કર્માણિ લગુડસ્ય ચ તાન્યપિ

અન્ત્યમધ્યં પરાવૃત્તં નિદેશાર્દ્ધં તથૈવ ચ ॥
વજ્રસ્યૈતાનિ કર્માણિ પટ્ટિશસ્ય તથૈવ હિ

હરણં છેદનં ઘાતો ભેદનં રક્ષણં તથા ॥
કૃપાણીકર્મ નિર્દિષ્ટં પાતનં સ્ફોટનં તથા

ત્રાસનં રક્ષણં ઘાતં તલોદ્ધરણમાયતમ્ ॥
ક્ષેપણીકર્મ નિર્દિષ્ટં યન્ત્રકર્મૈતદેવ તુ

સન્ત્યાગમઙ્ગમર્દઞ્ચ વરાહોદ્ધૂતકં તથા ॥
હસ્તાર્ધહસ્તપાલીનમેકહસ્તાર્ધહસ્તકમ્

દ્વિહસ્તબાહુપાશે ચ કોટિરેચિતકોદ્ધતે ॥
ઉરો લલાટઘાતે ચ ભુજાદિવસનં તથા

કરોદ્ધતવિમાર્ગં ચ પાદાહતિ વિપાદકમ્ ॥
ગાત્રસંશ્લેષણં કાન્તં તથા ગોવિધિપર્યયમ્

ઊર્ધ્વપ્રહારં ઘાતં ચ ગોમૂત્રં સવ્યદક્ષિણમ્ ॥
પાદસઞ્ચારકં ગણ્ડં કબરીબન્ધભાકુલમ્

તિર્યગ્ગતમપામાર્ગં ભીમવેગં સુદર્શનમ્ ॥
સિંહક્રાન્તં ગજક્રાતં વૃષભાક્રાન્તમેવ વ

ગદાકર્મ વિજાનીયાદ્ધનુર્વેદવિશારદઃ ॥
આકર્ષણં વિકર્ષં ચ બાહુનામનમેવ ચ

ગ્રીવાવિપરિવર્તં ચ પૃષ્ઠભઙ્ગં સુદારુણમ્ ॥
પર્ણાસનં વિપર્યાસઃ પશુપારમજાવિકમ્

પાદપ્રહારમાસ્ફોટં કવિરેચિતકં તથા ॥
ગાત્રશ્લેષં કણ્ઠગતં મહીત્યાજનમેવ ચ

ઉરોલલાટઘાતં ચ વિસ્પષ્ટકરણં તથા ॥
ઉદ્ધૂતમવધૂતં ચ તિર્યગ્માર્ગગતં તથા

ગજસ્કન્ધમવક્ષેપમવાઙ્મુખકમેવ ચ ॥
દેવમાર્ગમધોમાર્ગમમાર્ગગમનાકુલમ

મુષ્ટિવાતમવક્ષેપો વસુધાદારણં તથા ॥
જાનુબન્ધં ભુજાબન્ધં ઊરુબન્ધં સુદારુણમ્

સંસૃષ્ટં સોદરં શુભ્રં ભુજાવેલ્લિતમેવ ચ ॥
નિયુદ્ધકર્મ જાનીયાન્નિયુદ્ધકુશલો જનઃ

પ્રધાનકર્માણિ તવેરિતાનિ ન્યસ્તપ્રધાને પુરુષપ્રવીર ॥
નામાનિ રૂપાણિ ભવન્તિ તાનિ જ્ઞેયાનિ સર્વાણિ યથાનુરૂપમ્ ।

ઇતિ શ્રીવિર્પ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ધનુર્વેદવિદ્યાવર્ણનો નામ દ્વ્યશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.183
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
સન્નદ્ધૈશ્ચર્મિભિર્ભાવ્યં તથા બદ્ધકૃપાણિભિઃ ॥
ચર્માણિ તત્ર વૈયાઘ્રમાહિષાણ્યૃષભાણિ ચ

ખેટકાદ્યથ વા રામ ચર્માણિ પ્રભવન્તિ તુ ॥
તથા વરણમુખ્યાનિ ખડ્ગાનિ વિવિધાનિ ચ

બદ્ધાદિભિઃ સતૂણીરૈસ્તથા રામ સતોમરૈઃ ॥
બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણૈર્બદ્ધાદર્શૈર્વિભીષણૈઃ

તથા પરશ્વધોપેતૈ રામ સ્વાસનયોધિભિઃ

ગદાધરાસ્તથૈવાત્ર સકૃત્પાણિપરિચ્છદાઃ ॥
સુસંનદ્ધા સુમનસો ભવેયુર્વિપુલૌજસઃ

યત્ર યસ્ય વિશેષેણ શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્વાતકૌશલમ્ ॥
તદેવ તસ્ય નિર્દિષ્ટં યથાવન્મનુજોત્તમ

સખલીનાઃ સપર્યાણાસ્તથા સાસ્તરણા હયાઃ ॥
કાર્યાઃ સકવચા યુદ્ધે ચામરાપીડધારિણઃ

અશ્વી ભવેત્સુસન્નદ્ધો રશ્મિપ્રગ્રહકોવિદઃ ॥
તથા સાવરણો રામ સકૃપાણી પરિચ્છદઃ

બદ્ધાસિર્બદ્ધજીવશ્ચ તુરગારૂઢપિણ્ડકઃ ॥
સસુપ્રાસો ભવેદ્રામ નાનાયુધધરસ્તથા

રથઃ કાર્યસ્તથા યુક્તઃ ઈષાદણ્ડકબન્ધુરૈઃ ॥
સુચક્રોપસ્કરયુતઃ સર્વરૂપઃ પતાકરાટ્

ત્રિવેણુસંતતશ્ચૈવ વૈયાઘ્રપરિવારણઃ ॥
કિંકિણીજાલનિર્ઘોષસ્તથા વૈ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ

ઉપાસઙ્ગૈર્નિષઙ્ગૈશ્ચ તૂણીરૈર્વરકાર્મુકૈઃ ॥
સર્વાયુધૈરુપેતશ્ચ તથા વૃક્ષાદનીયુતઃ

તોયજીરકપિણ્ડીભિર્યુક્તઃ શૃઙ્ગૈસ્તથૈવ ચ ॥
સન્નદ્ધઃ સારથિસ્તત્ર ભવેદ્રામ પ્રતોદવાન્

રશ્મિગ્રહણવિચ્ચાપિ તથા મણ્ડલકોવિદઃ ॥
તથાશ્વહૃદયજ્ઞશ્ચ દૂરદૃષ્ટિઃ સુયન્ત્રિતઃ

સ્વાસનઃ કાલવિચ્ચૈવ બદ્ધાસિઃ પાશસંયુતઃ ॥
પાર્ષ્ણિઃ સ્યાદાયુધજ્ઞસ્ય તથૈવાયુધકોવિદઃ

ચિરેણ મૂલે યસ્ય સ્યાદવસ્થાનં મહાભુજઃ ॥
પતાકાવરણં યસ્ય આયુધાનાં સમર્પણમ્

સમાયાન્તં મહાભાગં તથા સારથિરક્ષણમ ॥
સ્યાતાં ધનુર્ધરૌ તત્ર તથા ચ રથિનાવુભૌ

યોધૌ ધનુર્ભૃતાં શ્રેષ્ઠ સર્વાયુધવિશારદૌ ॥
તુરગાશ્ચ સુસંનદ્ધા દાન્તાઃ કાર્યાસ્તથા રથે ॥

તુલ્યવેગબલાશ્ચૈવ તથા લઘુપરિચ્છદાઃ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તવ નાગેન્દ્રકલ્પનમ્

કુઞ્જરઃ સ્યાત્સુસન્નદ્ધઃ સપર્યાણઃ કુથા વૃતઃ ॥
સર્વાયુધધરશ્ચૈવ તથા યોધા વરાયુધાઃ

પરશ્વધકરાશ્ચૈવ તોયજીરકસંયુતાઃ ॥
સમ્યગ્વિભાજ્યાશ્ચ તથા શૃઙ્ખલાવતતાસ્તથા

પતાકા ચ તથા કાર્યા કુઞ્જરસ્ય સુશોભના ॥
વરાઙ્કુશધરૌ તત્ર સ્યાતાં મનુજપુઙ્ગવૌ

એકઃ પૃષ્ઠસ્થિતસ્તત્ર દ્વિતીયઃ સ્કન્ધગો ભવેત્ ॥
યોધૌ દ્વૌ વરધાનુષ્કૌ દ્વૌ ચ ખડ્ગધરૌ દરૌ

તયોરનુભવેતાં વૈ તથા રક્ષાપરાયણૌ ॥
એકઃ પાર્ષ્ણિસ્થિતસ્તત્ર વરશક્તિપતાકધૃક્

પાલયેજ્જઘનં યદ્વત્કુઞ્જરસ્ય મહામતે ॥
એવં પરસ્પરાયત્તા રક્ષા તેષાં યથા ભવેત્

મહામાત્રસ્ય ધર્મજ્ઞ તથા ચ ગજયોધિનઃ ॥
એવમેવ તથા રક્ષ્યો રથિનઃ સ રથી ભવેત્

કુઞ્જરસ્ય તુ રક્ષાર્થં ભવેદ્રથચતુષ્ટયમ્ ॥
રથેરથે ગજે વાપિ તુરગાણાં ત્રયં ભવેત્

ધાનુષ્કાણાં ત્રયં પ્રોક્તં રક્ષાર્થં તુરગસ્ય ચ ॥
ધન્વિનો રક્ષણાર્થાય વર્મિણોઽપિ નિયોજયેત્

કાર્યં સર્વં સુસંબાધં તથા તોરણરક્ષણમ્ ॥
યોજના ચ તથા કાર્યા યથા તુ સ્યાદ્ધૃતિક્રમઃ

સંબાધશ્ચ તથા રામ ન ભવેચ્ચ પરસ્પરમ્

નાગેન્દ્રકલ્પં તવ સર્વયુક્તં સંક્ષેપતો ભાર્ગવવંશ મુખ્ય॥
એતત્તુ કૃત્વાપિ નરઃ સયુદ્ધે જયત્યવશ્યં સમુપાર્જને ચ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયભાગે શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ધનુર્વેદે વાહનસજ્જીકરણો નામ ત્ર્યશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

॥
સમાપ્તોઽયં વિષ્ણુધર્મોત્તરદ્વિતીયખણ્ડઃ ।