વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.1.5

2.1
શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
વજ્ર ઉવાચ ॥
આદૌ ભગવતા પ્રોક્તો વિજયો ભરતસ્ય મે ॥
યચ્છ્રુત્વા વેદ્મિ ચાત્માનં બ્રહ્મન્વિગતકલ્મષમ્

સુખશ્રાવ્યશ્ચ હૃદ્યશ્ચ કથાસારસ્તુ ભાર્ગવ ॥
કથાશ્ચ વિવિધાઃ પ્રોક્તાસ્તત્પ્રસઙ્ગાત્ત્વયાનઘ

રસવત્યશ્ચ ધર્મજ્ઞ સર્વપાપક્ષયઙ્કરાઃ ॥
યાસ્તા બ્રહ્મન્પ્રસઙ્ગેન મયાપહૃતચેતસા

પ્રસ્તુતાસ્તાઃ કથાસ્ત્યક્તાસ્તા એવ કથસ્વ મે ॥
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ પ્રત્યક્ષામલદર્થન ॥
કથાનાં તુ પ્રસઙ્ગેન પ્રસ્તુતા યાઃ કથાઃ પુરા

સુદૂરમન્તરીભૂત્વા રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ ॥
તા એવ શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો ભૃગુકુલોદ્વહ

લોકં વારુણમાસાદ્ય રામો ભૃગુકુલોદ્વહઃ ॥
શ્રુતવાન્દેવદેવેશાન્કિન્નુ ભૂયઃ પ્રચેતસઃ

એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ તત્ર મે સંશયો મહાન્ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
કાલસ્ય સંખ્યાં તાં શ્રુત્વા રામપ્રોક્તાં પ્રચેતસા

પપ્રચ્છ વરુણં દેવં રાજધર્માનતઃ પરમ્ ॥
પૃષ્ટસ્તુ જામદગ્ન્યેન રામં પ્રાહ જલેશ્વરઃ

રાજધર્માઞ્છૃણુષ્વાર્ય પુષ્કરાત્તનયાન્મમ ॥
રાજધર્માઃ શ્રુતાસ્તેન દેવાદ્દશશતેક્ષણાન્

સ યથાવદ્વિજાનાતિ રાજધર્માન્દ્વિજોત્તમ ॥
એવમુક્ત્વા તદા રામમાનાય્ય ચ તથા સુતમ્

ઉવાચ ભાર્ગવસ્યાસ્ય ધર્માન્કથય પુત્રક ॥
યત્રયત્રાસ્ય સન્દેહો ભવિષ્યતિ મહાત્મનઃ

તદુપાનુદ ભદ્રન્તે મમ વાક્યેન પુત્રક ॥
એવમુક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા ગૃહાન્નિન્યે ભૃગૂત્તમમ્ ॥
તત્રાસ્ય કથયામાસ રાજધર્માન્મહોદયાન્

રામેણ પૃષ્ટો વરુણસ્ય પુત્રો જગાદ ધર્માન્નૃપસત્તમાનામ્ ॥
દ્રવ્યાન્મહાર્થાન્ભુવિ પાલનાય લોકસ્ય સર્વસ્ય નરેન્દ્રચન્દ્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામસ્ય પુષ્કરગૃહગમનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

2.2
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
સુખાસીનો નરશ્રેષ્ઠઃ પુષ્કરસ્ય નિવેશને ॥
પપ્રચ્છ પુષ્કરં રામો ધર્મનિત્યો જિતેન્દ્રિયઃ

રામ ઉવાચ ॥
રાષ્ટ્રસ્ય કિં કૃત્યતમં તન્માચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ ॥
આદાવેવ મહાભાગ યાદોગણનૃપાત્મજ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
રાષ્ટ્રસ્ય કૃત્યં ધર્મજ્ઞ રાજ્ઞ એવાભિષેચનમ્ ॥
અનિન્દ્રમબલં રાષ્ટ્રં દસ્યવોઽભિભવન્ત્યુત

અરાજકેષુ રાષ્ટ્રેષુ ધર્માવસ્થા ન વિદ્યતે ॥
વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ વ્યવસ્થાનં ચ ભાર્ગવ ॥ ૪ ।
અરાજકેષુ રાષ્ટ્રેષુ નૈવ કન્યા પ્રદીયતે ॥
વિદ્યતે મમ તા નૈવ તથા વિત્તેષુ કસ્યચિત્

સ્વાત્મ્યો ન્યાયઃ પ્રવર્તેત વિશ્વલોપસ્તથૈવ ચ ॥
લોકે ન કશ્ચિદ્વિદ્યેત ગુરોર્વચનકારકઃ

।
નાધીયીરઁસ્ત્રયીં વિદ્યાં ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ ॥
દેવાનાં યજનં ન સ્યાદનાવૃષ્ટિસ્તતો ભવેત્

નૃલોકસુરલોકૌ ચ સ્યાતાં સંશયિતાવુભૌ ॥।
જનમારી ભવેદ્ઘોરા યદિ રાજા ન પાલયેત્

પ્રજાનાં રક્ષણાર્થાય વિષ્ણુતેજોપબૃંહિતઃ ॥
માનુષ્યે જાયતે રાજા દેવસત્ત્વવપુર્ધરઃ

યસ્મિન્પ્રસન્ને દેવસ્ય પ્રસાદસ્તૂપજાયતે ॥
યસ્મિન્ક્રુદ્ધે જનસ્યાસ્ય ક્રોધઃ સમુપજાયતે

મહદ્ભિઃ પુણ્યસમ્ભારૈઃ પાર્થિવો રામ જાયતે ॥
યસ્યૈકસ્ય જગત્સર્વં વચને રામ તિષ્ઠતિ

ચાતુર્વર્ણ્યં સ્વધર્મસ્થં તેષુ દેશેષુ જાયતે ॥
યેષુ દેશેષુ રાજેન્દ્ર રાજા ભવતિ ધાર્મિકઃ

(મારકં ન ચ દુર્ભિક્ષં નાગ્નિચૌરભયં તથા ॥
ન ચ વ્યાલભયં તેષાં યેષાં ધર્મપરો નૃપઃ)

આદૌ વિન્દેત નૃપતિં તતો ભાર્યાં તતો ધનમ્ ॥
કુરાજનિ જનસ્યાસ્ય કુતો ભાર્યા કુતો ધનમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન રાષ્ટ્રમુખ્યે નરેશ્વરઃ ॥
પરીક્ષ્ય પૂર્વૈઃ કર્તવ્યો ધાર્મિકઃ સત્ય સઙ્ગરઃ

યેષાં હિ રાજા ભુવિ ધર્મનિત્યસ્તેષાં ન લોકે ભયમસ્તિ કિઞ્ચિત્ ॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન નરેન્દ્ર કાર્યો રાષ્ટ્રપ્રધાનૈર્નૃપતિર્વિનીતઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરવાક્યે રાજપ્રશંસા નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

2.3
પુષ્કર ઉવાચ ॥
સર્વલક્ષણલક્ષણ્યો વિનીતઃ પ્રિયદર્શનઃ ॥
અદીર્ઘસૂત્રી ધર્માત્મા જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ

સ્થૂલલક્ષો મહોત્સાહઃ સ્મિતપૂર્વાભિભાષકઃ ॥
સુરૂપઃ કુલસંપન્નઃ ક્ષિપ્રકારી મહાબલઃ

બ્રહ્મણ્યશ્ચાવિસંવાદી દૃઢભક્તિઃ પ્રિયંવદઃ ॥
અલોલુપસ્સંયતવાગ્ગંભીરઃ પ્રિયદર્શનઃ ॥

નાતિદણ્ડો ન નિર્દણ્ડઃ ચારચક્ષુરજિહ્મગઃ ॥
વ્યવહારે સમઃ પ્રાપ્તે પુત્રસ્ય રિપુણા સહ

રથે ગજેઽશ્વે ધનુષિ વ્યાયામે ચ કૃતશ્રમઃ ॥
ઉપવાસતપઃશીલો યજ્ઞયાજી ગુરુપ્રિયઃ

મન્ત્રિસાંવત્સરાધીનઃ સમરેષ્વનિવર્તકઃ ॥
કાલજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ નૃવિશેષજ્ઞ એવ ચ

પૂજ્યં પૂજયિતા નિત્યં દણ્ડ્યં દણ્ડયિતા તથા ॥
ષાડ્ગુણ્યસ્ય પ્રયોક્તા ચ શક્ત્યુપેતસ્તથૈવ ચ ॥

ઉક્તૈરનુક્તૈસ્તુ ગુણૈરનેકૈરલઙ્કૃતો ભૂમિપતિશ્ચ કાર્યઃ ॥
સમ્ભૂય રાષ્ટ્રપ્રવરૈર્યથાવદ્રાષ્ટ્રસ્ય રક્ષાર્થમદીનસત્ત્વઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરવાક્યે રાજલક્ષણં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ

2.4
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
એવં ગુણગણાકીર્ણં વરયેયુર્નરાધિપમ્ ॥
સમ્ભૂય રાષ્ટ્રપ્રવરાઃ ક્ષત્રિયં તુ કુલોદ્ગતમ્

વૃતશ્ચ તૈર્વ્રતં રાજા ગૃહ્ણીયાદ્વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥
પાલયિષ્યામિ વઃ સર્વાન્ધર્મસ્થાન્નાત્ર સંશયઃ

વ્રતં ગૃહીત્વા રાજ્યાર્થી વૃણુયાદ્બ્રાહ્મણોત્તમમ્ ॥
સાંવત્સરં સુખાયાસ્ય સર્વસ્ય જગતો નૃપઃ

સર્વલક્ષણલક્ષણ્યં વિનીતં પ્રિયદર્શનમ્ ॥
સુરૂપં વેશસંપન્નં નિત્યમૂર્જિતદર્શનમ

અદીનવાદિનં ધીરં ધર્મનિત્યં જિતેન્દ્રિયમ્ ॥
અવ્યઙ્ગં નાધિકાઙ્ગં ચ વેદવેદાઙ્ગપારગમ્

ચતુઃષષ્ટ્યઙ્ગતત્ત્વજ્ઞમૂહાપોહવિશારદમ્ ॥
ભૂતભવ્યભવિષ્યજ્ઞં ગણિતજ્ઞં વિશેષતઃ

વિચન્દ્રા શર્વરી યદ્વન્મુકુટં ચ ચ્યુતોપલમ્ ॥
ગણિતેન તથા હીનં જ્યોતિષં નૃપસત્તમ

આસ્તિકં શ્રદ્દધાનં ચ અનુકૂલં મહીપતેઃ ॥
સાંવત્સરં નૃપો ગત્વા વરયેત્પ્રયતઃ શુચિઃ

યેનાભિષિક્તો નૃપતિર્વિનષ્ટસ્તુ નરાધિપ ॥
સાંવત્સરં ન તં વિદ્વાન્વરયેન્નૃપસત્તમ

ન હીનાઙ્ગં ન વાચાલં ન ચ નિષ્પ્રતિભં નૃપઃ ॥
કુવેશમલિનં મુણ્ડં નાસ્તિકં પાપનિશ્ચયમ્

ભિન્નવૃત્તિં ચ વરયેદ્વરયેત્સદ્ગુણં સદા ॥
વરયિત્વા તુ વક્તવ્યાઃ સ્વયમેવ મહીભુજા

યથૈવાગ્નિમુખા દેવાસ્તથા રાજમુખાઃ પ્રજાઃ ॥
યથૈવાગ્નિમુખા મન્ત્રા રાજ્ઞાં સાંવત્સરાસ્તથા

ત્વં મે માતા પિતા ચૈવ દેશિકશ્ચ ગુરુસ્તથા ॥
દૈવં પુરુષકારશ્ચ જ્ઞાતવ્યૌ સતતં ત્વયા

સમધર્મજ્ઞ ભદ્રં તે રાજ્યં સાધારણં હિ નૌ ॥
સમાનેયઃ શુભો દેવસ્ત્વયૈવ મમ સત્તમ

પૌરુષેણ પદં કાર્યં સમરં ચ તથા મયા ॥
સ ચેત્તદભિમન્યેત પાર્થિવસ્ય મહાગુણમ્

અથવા ગુણદોષેણ પ્રજ્ઞયા ચાશુ યો નૃણામ્ ॥
દૈવોપઘાતસમરે વિજ્ઞાનં પૌરુષસ્ય ચ

વાડવં ન ચ પ્રાજ્ઞસ્તુ તસ્યૈવાનુમતે તદા ॥
તેનોદ્દિષ્ટૌ તુ વરયેદ્રાજા મન્ત્રિપુરોહિતૌ

તેનોદ્દિષ્ટાં ચ વરયેન્મહિષીં નૃપસત્તમઃ ॥
તતોઽભિષેકસમ્ભારાઁસ્તસ્ય કુર્યાત્સ દૈવવિત્

કુઞ્જરં તુરગં કુર્યાત્તસ્ય રાજ્ઞઃ પરીક્ષિતૌ ॥
ભદ્રાસનં ચ ચ્છત્રં ચ વાલવ્યજનમેવ ચ

ખડ્ગરત્નં તથા ચાપં રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
રાજ્ઞો મૃતસ્ય યે ત્વાસન્સર્વાણિ તુ નરાધિપ

તે ન કાર્યા નરેન્દ્રસ્ય તેન દૈવવિદા તથા ॥
કામં સંવત્સરં કાર્યા અલાભેઽન્યસ્ય ભૂભુજા

ગુણાધિકસ્ય નો કાર્યા યેઽન્યત્રાભિહિતા મયા

ન તત્ર નાગાઃ સુભૃતા ન યોધા રાજ્ઞો ન માતા ન પિતા ન બન્ધુઃ ॥
યત્રાસ્ય સાધ્યં ભવતીહ વિદ્વાન્સાંવત્સરો ધર્મવિદઃ પ્રમત્તઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરકથાસુ સાંવત્સરિક લક્ષણં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ

2.5
રામ ઉવાચ ॥
રાજ્ઞા પુરોહિતઃ કાર્યસ્તથા મન્ત્રી ચ કીદૃશઃ ॥
મહિષી ચ તથા જ્યેષ્ઠા તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ ॥

પુષ્કર ઉવાચ ॥
અવ્યઙ્ગં લક્ષણોપેતમનુકૂલં પ્રિયંવદમ્ ॥
અથર્વવેદવિદ્વાંસં યજુર્વેદવિશારદમ્

દ્વિવેદં બ્રાહ્મણં રાજા પુરોહિતમથર્વણમ્ ॥
પઞ્ચકલ્પવિધાનજ્ઞં વરયેત સુદર્શનમ્

નક્ષત્રકલ્પો વૈતાનસ્તૃતીયઃ સંહિતાવિધિઃ ॥
ચતુર્થોઙ્ગિરસાં કલ્પઃ શાન્તિકલ્પસ્તુ પઞ્ચમઃ

પઞ્ચકલ્પવિધાનજ્ઞમાચાર્યં પ્રાપ્ય ભૂપતિઃ ॥
સર્વોત્પાતપ્રશાન્તાત્મા ભુનક્તિ વસુધાં ચિરમ્

સ ચ રાજ્ઞસ્તથા કુર્યાન્નિત્યં કર્મ સદૈવ તુ ॥
નૈમિત્તિકં તથા કામ્યં દૈવજ્ઞવચને રતઃ

ન ત્યાજ્યસ્તુ ભવેદ્રાજા દૈવજ્ઞેન પુરોધસા ॥
પતિતસ્તુ ભવેત્ત્યાજ્યો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

તથૈવ પતિતૌ રામ ન ત્યાજ્યૌ તૌ મહીભુજા ॥
તયોસ્ત્યાગેન રાજેન્દ્ર રાજ્યભ્રંશો વિનિર્દિશેત

દુર્ગતિઃ પરલોકે ચ બહુકાલમસંશયમ્ ॥
સાંવત્સરવિરુદ્ધસ્તુ ત્યાજ્યો રાજ્ઞા પુરોહિતઃ ॥
પુરોહિતોઽન્યથા રાજ્ઞો યથા માતા યથા પિતા ॥
અનિષ્ટમસ્ય વ્યસનં હન્યાદ્દૈવોપઘાતજમ્

બ્રાહ્મણો નિષ્કૃતિસ્તસ્ય કુત્ર શક્યા મહીભુજા ॥
યાવન્ન રાજ્ઞા વિદ્વાંસૌ સાંવત્સરપુરોહિતૌ

વૃત્તિચ્છેદે તયો રાજ્ઞઃ કુલં ત્રિપુરુષં વ્રજેત્ ॥
નરકં વર્જયેત્તસ્માદ્વૃતચ્છેદં તયોઃ સદા

સ્થાવરેણ વિભાગશ્ચ તયોઃ કાર્યો વિશેષતઃ ॥
અનુરૂપેણ ધર્મજ્ઞ સાંવત્સરપુરોહિતૌ

ભાવ્યં સદા ભાર્ગવવંશચન્દ્ર પુરોહિતસ્યાત્મસમસ્ય રાજ્ઞા ॥
રાજ્ઞો યથાપિ સ્વજનેન ભાવ્યો વિદ્વાન્પ્રભુઃ સ્યાન્નૃપતેઃ પુરોધાઃ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પુરોહિતલક્ષણં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ