Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.6

// vajra uvāca //
bhūmaṇḍalasya kṛtsnasya saṃsthānena ca bhārgava //
vada pramāṇaṃ kṛtsnaṃ tattatra me saṃśayo mahān

mārkaṇḍeya uvāca //
bhūmaṇḍalasya rājendra madhye merurmahāgiriḥ //
yojanānāṃ sahasrāṇi tasya madhye samantataḥ

jambūdvīpastu pañcāśatpramāṇena prakīrtitaḥ //
yojanānāṃ tu niyutaṃ tasya pāraṃ mahīpate

lavaṇena samudreṇa tenāsau pariveṣṭitaḥ //
lavaṇadviguṇenāpi śākadvīpena lāvaṇaḥ

veṣṭitaśca mahārāja śākadvīpo na saṃśayaḥ //
kṣīrodena svatulyena kṣīrodo'pi ca veṣṭitaḥ

kṣīrodadviguṇenāpi kuśadvīpena yojanaiḥ //
ājyodena kuśadvīpaḥ svatulyena ca veṣṭitaḥ

krauñcadvīpena cājyodo dviguṇena ca veṣṭitaḥ //
krauñcadvīpaḥ svatulyena dadhimaṇḍodakena ca

dvīpena śālmalenātha dviguṇena ca veṣṭitaḥ //
surodo dviguṇenātha gomedena ca veṣṭitaḥ

puṣkaradvīpamadhye tu dvīpasaṃsthānamaṇḍapaḥ //
parvataḥ sumahām̐lloke vikhyāto mānasottaraḥ

niyutārdhaṃ yojanānāṃ pramāṇena prakīrtitaḥ //
nānāprakāraśikharastāvadeva samucchritaḥ

merostu pūrvadigbhāge mānasottaramūrdhani //
purī śakrasya vikhyātā nāmatastvamarāvatī

pūrvadakṣiṇadigbhāge tathā vahneḥ prabhāvatī //
yamasya dakṣiṇe bhāge nāmnā saṃyamanī purī

virūpākṣasya vikrāntā bhāge dakṣiṇapaścime //
paścime ca tathā bhāge varuṇasya sukhaprabhā

śivā nāma purī vāyorbhāge vai paścimottare //
vibhāvarī somapurī uttareṇa prakīrtitā

śarmadā ca purī śaivī bhāge pūrvottare smṛtā //
puṣkaraśca svatulyena vṛtaḥ svādūdakena ca

svādūdakātparaṃ kṣoṇī kārtasvaramayī śubhā //
yojanānāṃ pramāṇena sahasrāṇi tu viṃśatiḥ

daśa cānyāni rājendra pañca pañca prakīrtitā //
samantatastvekaśilā devodyāne mahī śubhā

sthitastāṃ parivāryorvīṃ lokāloko mahīdharaḥ //
ayutaṃ yojanānāṃ tu vistareṇocchrayeṇa ca

lokāloke mahīpāla lokapālāstvamī smṛtāḥ //
prācyādiṣu mahāvīryāḥ kalpasthāyina eva te

sudāmā śeṣapādaśca ketumānsumahābalaḥ //
hiraṇyaromā ca tathā vijñeyāśca digīśvarāḥ

arvāktasya mahīdhrasya candrārka grahatārakāḥ //
prapatanti mahārāja na tu pāre kadācana

darbhodakasamudrastu lokālokaṃ samantataḥ //
parivārya sthito rājannandhakāre mahārṇava

ekaṣaṣṭipramāṇena niyutāni samantataḥ //
tasya pāre tato rājanbrahmāṇḍastu samantataḥ

ūrddhvenādhaśca viṣkambho yāvānaṇḍasya kīrtitaḥ //
tāvadeva pramāṇena tiryakṣu parivāritaḥ

merumadhyātsamudrasya pāraṃ garbhodakasya tu //
koṭitrayaṃ yojanānāṃ niyutāni tathā daśa

pañcānyāni ca rājendra pramāṇaṃ parikīrtitam //
tasya rāja... brahmāṇḍastu samantataḥ

....tadadyardhaṃ dvitīyasya mahīpate / //
etadeva tu nirdiṣṭaṃ pramāṇaṃ tattvacintakaiḥ

merostu pūrvadigbhāge madhye tu lavaṇodadheḥ //
viṣṇuloko mahānproktaḥ salilāntara saṃsthitam

svabhāsayātra devasya satataṃ nṛpa rājitam //
tatra svapiti gharmānte devadevo janārdanaḥ

lakṣyīsahāyaḥ satataṃ śeṣaparyaṅkamāśritaḥ //
ekādaśyāmāṣāḍhasya śuklapakṣe janārdanam

devāśca ṛṣayaścaiva gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ //
abhiṣṭuvanti te gatvā satataṃ dinapañcakam

utsavaṃ caiva kurvanti gītanṛtyasamākulam//
tatastu caturo māsānyoganidrāmupāsate

suptaṃ ca tamupāsaṃte ṛṣayo brahmasammatāḥ //
saśarīrāṇi śāstrāṇi bhaktāstaṃ devamānavāḥ

kārtikasya site pakṣe tadeva dinapañcakam //
vibodhayanti deveśaṃ gatvā sendrā divaukasaḥ

devāstathaiva kurvanti tadāpi ca mahotsavam//
merostu pūrvadigbhāge madhye kṣīrārṇavasya tu

kṣīrāmbumadhyagā śubhrā devasyānyā tathā purī //
lakṣmī sahāyastatrāste śeṣāsanagataḥ prabhuḥ

tatrāpi caturo māsān suptastiṣṭhati vārṣikān //
astraiḥ sa kevalaistatra dṛśyate śāśvataḥ prabhuḥ

tasmiṃstathaiva digbhāge madhye kṣīrārṇavasya tu //
yojanānāṃ sahasrāṇi maṇḍalaḥ pañcaviṃśatiḥ

śvetadīpastu vikhyāto dvīpaḥ paramaśobhanaḥ //
narāḥ sūryaprabhāstatra śītāṃśusamadarśanāḥ

tejasā durnirīkṣyāśca devānāmapi yādava //
pañcakālavidhānajñāḥ pūjayanti janārdanam

pūjāṃ tu teṣāṃ śirasā sa tu devaḥ prayacchati //
ihasthaiśca kṛtāṃ pūjāṃ pādataśca prayacchati

ekāntabhāvopagatāstatra yānti hariṃ narāḥ //
tatra gatvā na śocanti nivarttante na cāpyatha

pūjayitvā ciraṃ kālaṃ devadevaṃ janārdanam//
ādityamaṇḍalaṃ bhittvā brahmāṇaṃ praviśanti te

tato'niruddhaṃ deveśaṃ pradyumnaṃ cāpyanantaram //
tataḥ saṃkarṣaṇaṃ devaṃ vāsudevaṃ tataḥ param

vāsudevaṃ ca saṃprāpya mucyante sarvavarttanaiḥ //
śvetadvīpagatāstasmānna nivartanti karhicit

pūrvottare tu digbhāge madhye kṣīrārṇavasya tu //
vaijayanta iti khyātaḥ parvataḥ sarvakāñcanaḥ

yojanānāṃ sahasrāṇi pramāṇena daśa smṛtaḥ //
āyāmavistarocchrāyaiḥ pramāṇaṃ tasya kīrtitam

yojanānāṃ sahasrāṇi pañca tasya guhā smṛtā//
ucchritā yojanaśataṃ tāvadeva ca vistṛtā

timireṇāvṛtā dvāri yojanānāṃ tathā śatam //
svaprabhābharaṇā divyā tataḥ parataraṃ hi sā

nāmnā ca loke vikhyātā ṛṣibhistimirāvatī //
tasyāṃ devavaro viṣṇuḥ svapannāste janārdanaḥ

tatrainamupatiṣṭhanti devyastisro mahīpate / //
nidrā ca kālarātriśca lakṣmīśca varavarṇinī

upāsate ca taṃ devaṃ bhṛgvādyā paramarṣayaḥ //
śarīradhāribhiścāstraistathā tatra ca sevyate

tasya suptasya vadanānniśvāsocchvāsataḥ kramāt //
prajānāṃ paṅktayo hyuccairnipatanti patanti ca

tasyocchvāsaśca jantūnāṃ sambhavaḥ kathito nṛpa //
niḥśvāsakāle ca tathā jantūnāṃ maraṇaṃ smṛtam

madhye dhṛtasamudrasya meroḥ paścimatastathā //
yojanānāṃ tu niyutaṃ dvīpastu parimaṇḍalaḥ

tatra govardhanasyoktā vasatiḥ sumahātmanaḥ //
divyānāṃ tatra dhenūnāṃ vasatiśca tathā smṛtā

satataṃ kāmarūpeṇa bhābhiḥ sa ramate hariḥ //
madhye dadhisamudrasya dvīpastāvatpramāṇataḥ

hemarūpadharo yatra nityaṃ vasati keśavaḥ //
tatrasthamenaṃ paśyanti ṛṣayo bhūritejasaḥ

surāsamudramadhye tu dvīpaḥ paramavistṛtaḥ //
tatra saṃkarṣaṇo devo vibhurāste surā'surāḥ

upatiṣṭhanti tatrainaṃ divyastisro manoramāḥ //
kāntiśca madirā caiva tathā devī karīṣiṇī

tatrasthamenaṃ paśyanti prajānāṃ patayaḥ sadā//
kṣmāmaṇḍalaṃ kṛtsnamidaṃ tavoktaṃ kṣmāpālavṛndāmbarapūrṇacandra //
samāsato vyāsagirāmaśakyaṃ vaktuṃ mahendropi na varṣapūgaiḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dvīpavibhāgavarṇano nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ