વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.6

॥ વજ્ર ઉવાચ ॥
ભૂમણ્ડલસ્ય કૃત્સ્નસ્ય સંસ્થાનેન ચ ભાર્ગવ ॥
વદ પ્રમાણં કૃત્સ્નં તત્તત્ર મે સંશયો મહાન્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ભૂમણ્ડલસ્ય રાજેન્દ્ર મધ્યે મેરુર્મહાગિરિઃ ॥
યોજનાનાં સહસ્રાણિ તસ્ય મધ્યે સમન્તતઃ

જમ્બૂદ્વીપસ્તુ પઞ્ચાશત્પ્રમાણેન પ્રકીર્તિતઃ ॥
યોજનાનાં તુ નિયુતં તસ્ય પારં મહીપતે

લવણેન સમુદ્રેણ તેનાસૌ પરિવેષ્ટિતઃ ॥
લવણદ્વિગુણેનાપિ શાકદ્વીપેન લાવણઃ

વેષ્ટિતશ્ચ મહારાજ શાકદ્વીપો ન સંશયઃ ॥
ક્ષીરોદેન સ્વતુલ્યેન ક્ષીરોદોઽપિ ચ વેષ્ટિતઃ

ક્ષીરોદદ્વિગુણેનાપિ કુશદ્વીપેન યોજનૈઃ ॥
આજ્યોદેન કુશદ્વીપઃ સ્વતુલ્યેન ચ વેષ્ટિતઃ

ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન ચાજ્યોદો દ્વિગુણેન ચ વેષ્ટિતઃ ॥
ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સ્વતુલ્યેન દધિમણ્ડોદકેન ચ

દ્વીપેન શાલ્મલેનાથ દ્વિગુણેન ચ વેષ્ટિતઃ ॥
સુરોદો દ્વિગુણેનાથ ગોમેદેન ચ વેષ્ટિતઃ

પુષ્કરદ્વીપમધ્યે તુ દ્વીપસંસ્થાનમણ્ડપઃ ॥
પર્વતઃ સુમહાઁલ્લોકે વિખ્યાતો માનસોત્તરઃ

નિયુતાર્ધં યોજનાનાં પ્રમાણેન પ્રકીર્તિતઃ ॥
નાનાપ્રકારશિખરસ્તાવદેવ સમુચ્છ્રિતઃ

મેરોસ્તુ પૂર્વદિગ્ભાગે માનસોત્તરમૂર્ધનિ ॥
પુરી શક્રસ્ય વિખ્યાતા નામતસ્ત્વમરાવતી

પૂર્વદક્ષિણદિગ્ભાગે તથા વહ્નેઃ પ્રભાવતી ॥
યમસ્ય દક્ષિણે ભાગે નામ્ના સંયમની પુરી

વિરૂપાક્ષસ્ય વિક્રાન્તા ભાગે દક્ષિણપશ્ચિમે ॥
પશ્ચિમે ચ તથા ભાગે વરુણસ્ય સુખપ્રભા

શિવા નામ પુરી વાયોર્ભાગે વૈ પશ્ચિમોત્તરે ॥
વિભાવરી સોમપુરી ઉત્તરેણ પ્રકીર્તિતા

શર્મદા ચ પુરી શૈવી ભાગે પૂર્વોત્તરે સ્મૃતા ॥
પુષ્કરશ્ચ સ્વતુલ્યેન વૃતઃ સ્વાદૂદકેન ચ

સ્વાદૂદકાત્પરં ક્ષોણી કાર્તસ્વરમયી શુભા ॥
યોજનાનાં પ્રમાણેન સહસ્રાણિ તુ વિંશતિઃ

દશ ચાન્યાનિ રાજેન્દ્ર પઞ્ચ પઞ્ચ પ્રકીર્તિતા ॥
સમન્તતસ્ત્વેકશિલા દેવોદ્યાને મહી શુભા

સ્થિતસ્તાં પરિવાર્યોર્વીં લોકાલોકો મહીધરઃ ॥
અયુતં યોજનાનાં તુ વિસ્તરેણોચ્છ્રયેણ ચ

લોકાલોકે મહીપાલ લોકપાલાસ્ત્વમી સ્મૃતાઃ ॥
પ્રાચ્યાદિષુ મહાવીર્યાઃ કલ્પસ્થાયિન એવ તે

સુદામા શેષપાદશ્ચ કેતુમાન્સુમહાબલઃ ॥
હિરણ્યરોમા ચ તથા વિજ્ઞેયાશ્ચ દિગીશ્વરાઃ

અર્વાક્તસ્ય મહીધ્રસ્ય ચન્દ્રાર્ક ગ્રહતારકાઃ ॥
પ્રપતન્તિ મહારાજ ન તુ પારે કદાચન

દર્ભોદકસમુદ્રસ્તુ લોકાલોકં સમન્તતઃ ॥
પરિવાર્ય સ્થિતો રાજન્નન્ધકારે મહાર્ણવ

એકષષ્ટિપ્રમાણેન નિયુતાનિ સમન્તતઃ ॥
તસ્ય પારે તતો રાજન્બ્રહ્માણ્ડસ્તુ સમન્તતઃ

ઊર્દ્ધ્વેનાધશ્ચ વિષ્કમ્ભો યાવાનણ્ડસ્ય કીર્તિતઃ ॥
તાવદેવ પ્રમાણેન તિર્યક્ષુ પરિવારિતઃ

મેરુમધ્યાત્સમુદ્રસ્ય પારં ગર્ભોદકસ્ય તુ ॥
કોટિત્રયં યોજનાનાં નિયુતાનિ તથા દશ

પઞ્ચાન્યાનિ ચ રાજેન્દ્ર પ્રમાણં પરિકીર્તિતમ્ ॥
તસ્ય રાજ... બ્રહ્માણ્ડસ્તુ સમન્તતઃ

....તદદ્યર્ધં દ્વિતીયસ્ય મહીપતે । ॥
એતદેવ તુ નિર્દિષ્ટં પ્રમાણં તત્ત્વચિન્તકૈઃ

મેરોસ્તુ પૂર્વદિગ્ભાગે મધ્યે તુ લવણોદધેઃ ॥
વિષ્ણુલોકો મહાન્પ્રોક્તઃ સલિલાન્તર સંસ્થિતમ્

સ્વભાસયાત્ર દેવસ્ય સતતં નૃપ રાજિતમ્ ॥
તત્ર સ્વપિતિ ઘર્માન્તે દેવદેવો જનાર્દનઃ

લક્ષ્યીસહાયઃ સતતં શેષપર્યઙ્કમાશ્રિતઃ ॥
એકાદશ્યામાષાઢસ્ય શુક્લપક્ષે જનાર્દનમ્

દેવાશ્ચ ઋષયશ્ચૈવ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ ॥
અભિષ્ટુવન્તિ તે ગત્વા સતતં દિનપઞ્ચકમ્

ઉત્સવં ચૈવ કુર્વન્તિ ગીતનૃત્યસમાકુલમ્॥
તતસ્તુ ચતુરો માસાન્યોગનિદ્રામુપાસતે

સુપ્તં ચ તમુપાસંતે ઋષયો બ્રહ્મસમ્મતાઃ ॥
સશરીરાણિ શાસ્ત્રાણિ ભક્તાસ્તં દેવમાનવાઃ

કાર્તિકસ્ય સિતે પક્ષે તદેવ દિનપઞ્ચકમ્ ॥
વિબોધયન્તિ દેવેશં ગત્વા સેન્દ્રા દિવૌકસઃ

દેવાસ્તથૈવ કુર્વન્તિ તદાપિ ચ મહોત્સવમ્॥
મેરોસ્તુ પૂર્વદિગ્ભાગે મધ્યે ક્ષીરાર્ણવસ્ય તુ

ક્ષીરામ્બુમધ્યગા શુભ્રા દેવસ્યાન્યા તથા પુરી ॥
લક્ષ્મી સહાયસ્તત્રાસ્તે શેષાસનગતઃ પ્રભુઃ

તત્રાપિ ચતુરો માસાન્ સુપ્તસ્તિષ્ઠતિ વાર્ષિકાન્ ॥
અસ્ત્રૈઃ સ કેવલૈસ્તત્ર દૃશ્યતે શાશ્વતઃ પ્રભુઃ

તસ્મિંસ્તથૈવ દિગ્ભાગે મધ્યે ક્ષીરાર્ણવસ્ય તુ ॥
યોજનાનાં સહસ્રાણિ મણ્ડલઃ પઞ્ચવિંશતિઃ

શ્વેતદીપસ્તુ વિખ્યાતો દ્વીપઃ પરમશોભનઃ ॥
નરાઃ સૂર્યપ્રભાસ્તત્ર શીતાંશુસમદર્શનાઃ

તેજસા દુર્નિરીક્ષ્યાશ્ચ દેવાનામપિ યાદવ ॥
પઞ્ચકાલવિધાનજ્ઞાઃ પૂજયન્તિ જનાર્દનમ્

પૂજાં તુ તેષાં શિરસા સ તુ દેવઃ પ્રયચ્છતિ ॥
ઇહસ્થૈશ્ચ કૃતાં પૂજાં પાદતશ્ચ પ્રયચ્છતિ

એકાન્તભાવોપગતાસ્તત્ર યાન્તિ હરિં નરાઃ ॥
તત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ નિવર્ત્તન્તે ન ચાપ્યથ

પૂજયિત્વા ચિરં કાલં દેવદેવં જનાર્દનમ્॥
આદિત્યમણ્ડલં ભિત્ત્વા બ્રહ્માણં પ્રવિશન્તિ તે

તતોઽનિરુદ્ધં દેવેશં પ્રદ્યુમ્નં ચાપ્યનન્તરમ્ ॥
તતઃ સંકર્ષણં દેવં વાસુદેવં તતઃ પરમ્

વાસુદેવં ચ સંપ્રાપ્ય મુચ્યન્તે સર્વવર્ત્તનૈઃ ॥
શ્વેતદ્વીપગતાસ્તસ્માન્ન નિવર્તન્તિ કર્હિચિત્

પૂર્વોત્તરે તુ દિગ્ભાગે મધ્યે ક્ષીરાર્ણવસ્ય તુ ॥
વૈજયન્ત ઇતિ ખ્યાતઃ પર્વતઃ સર્વકાઞ્ચનઃ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ પ્રમાણેન દશ સ્મૃતઃ ॥
આયામવિસ્તરોચ્છ્રાયૈઃ પ્રમાણં તસ્ય કીર્તિતમ્

યોજનાનાં સહસ્રાણિ પઞ્ચ તસ્ય ગુહા સ્મૃતા॥
ઉચ્છ્રિતા યોજનશતં તાવદેવ ચ વિસ્તૃતા

તિમિરેણાવૃતા દ્વારિ યોજનાનાં તથા શતમ્ ॥
સ્વપ્રભાભરણા દિવ્યા તતઃ પરતરં હિ સા

નામ્ના ચ લોકે વિખ્યાતા ઋષિભિસ્તિમિરાવતી ॥
તસ્યાં દેવવરો વિષ્ણુઃ સ્વપન્નાસ્તે જનાર્દનઃ

તત્રૈનમુપતિષ્ઠન્તિ દેવ્યસ્તિસ્રો મહીપતે । ॥
નિદ્રા ચ કાલરાત્રિશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચ વરવર્ણિની

ઉપાસતે ચ તં દેવં ભૃગ્વાદ્યા પરમર્ષયઃ ॥
શરીરધારિભિશ્ચાસ્ત્રૈસ્તથા તત્ર ચ સેવ્યતે

તસ્ય સુપ્તસ્ય વદનાન્નિશ્વાસોચ્છ્વાસતઃ ક્રમાત્ ॥
પ્રજાનાં પઙ્ક્તયો હ્યુચ્ચૈર્નિપતન્તિ પતન્તિ ચ

તસ્યોચ્છ્વાસશ્ચ જન્તૂનાં સમ્ભવઃ કથિતો નૃપ ॥
નિઃશ્વાસકાલે ચ તથા જન્તૂનાં મરણં સ્મૃતમ્

મધ્યે ધૃતસમુદ્રસ્ય મેરોઃ પશ્ચિમતસ્તથા ॥
યોજનાનાં તુ નિયુતં દ્વીપસ્તુ પરિમણ્ડલઃ

તત્ર ગોવર્ધનસ્યોક્તા વસતિઃ સુમહાત્મનઃ ॥
દિવ્યાનાં તત્ર ધેનૂનાં વસતિશ્ચ તથા સ્મૃતા

સતતં કામરૂપેણ ભાભિઃ સ રમતે હરિઃ ॥
મધ્યે દધિસમુદ્રસ્ય દ્વીપસ્તાવત્પ્રમાણતઃ

હેમરૂપધરો યત્ર નિત્યં વસતિ કેશવઃ ॥
તત્રસ્થમેનં પશ્યન્તિ ઋષયો ભૂરિતેજસઃ

સુરાસમુદ્રમધ્યે તુ દ્વીપઃ પરમવિસ્તૃતઃ ॥
તત્ર સંકર્ષણો દેવો વિભુરાસ્તે સુરાઽસુરાઃ

ઉપતિષ્ઠન્તિ તત્રૈનં દિવ્યસ્તિસ્રો મનોરમાઃ ॥
કાન્તિશ્ચ મદિરા ચૈવ તથા દેવી કરીષિણી

તત્રસ્થમેનં પશ્યન્તિ પ્રજાનાં પતયઃ સદા॥
ક્ષ્મામણ્ડલં કૃત્સ્નમિદં તવોક્તં ક્ષ્માપાલવૃન્દામ્બરપૂર્ણચન્દ્ર ॥
સમાસતો વ્યાસગિરામશક્યં વક્તું મહેન્દ્રોપિ ન વર્ષપૂગૈઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે દ્વીપવિભાગવર્ણનો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ