વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.266.269

1.266
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતસ્તુ સપ્તમે પ્રાપ્તે દિવસે યુદ્ધદુર્મદૌ ॥
સમીયતુર્મહાત્માનૌ શૈલૂષભરતાવુભૌ

તતસ્તુ ભરતઃ પ્રાહ શૈલૂષં યુદ્ધદુર્મદમ્ ॥
આવયોઃ પ્રસ્તુતં સૈન્યં કિમેતૈસ્સૈનિકૈર્મૃતૈઃ

નિવારયસ્વ સૈન્યં સ્વં વારયિષ્યામ્યહં સ્વકમ્ ॥
આવયોર્દ્વૈરથં યુદ્ધં પશ્યન્તુ વસુધાધિપાઃ

ત્વદીયાઃ સૈનિકા યે ચ સુરનાથાઃ સહામરૈઃ ॥
હતે મયિ મદીયન્ત સૈન્યં કામં પ્રયુધ્યતામ્

સંગ્રામં વા કરોત્વાજૌ ત્વદીયન્તુ હતે ત્વયિ ॥
એવમુક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા વારયામાસ સૈનિકાન્

ગન્ધર્વરાટ્ સ શૈલૂષો ભરતોઽપિ તથા સ્વકાન્ ॥
તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં તયોર્દેવાસુરોપમમ્

પશ્યતાં સર્વ સૈન્યાનાં દેવાનામપિ પશ્યતામ્ ॥
શરજાલેન મહતા છાદિતાર્કકરે રણે

તતક્ષતુસ્તાવન્યોઽન્યં શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥
પરસ્પરશરાઘાત વિસરચ્છોણિતોક્ષિતૌ

વિરેજતુસ્તૌ રાજેન્દ્ર પુષ્પિતાવિવ કિંશુકૌ ॥
ઉભૌ મહારથૌ વીરૌ ચોભૌ વિશ્રુતપૌરુષૌ

તથોભૌ વરધાનુષ્કૌ ચોભૌ સમરદુર્મદૌ ॥
કાઞ્ચનાઙ્ગરથસ્થૌ તૌ ચોભૌ સદ્ધ્વજશોભિતૌ

વીજ્યમાનૌ તથૈવોભૌ યોધાભ્યાં વરચામરૈઃ ॥
છત્રયોસ્તૌ તદાધસ્તાચ્છુશુભાતે મહારથૌ

ઉભાવસ્ત્રપ્રતાપેન ચક્રતુસ્તુમુલં રણમ્ ॥
અસ્ત્રયુદ્ધં ચિરં કૃત્વા શરયુદ્ધં પ્રચક્રતુઃ

શરયુદ્ધે વ્યતિક્રાન્તે અસ્ત્રયુદ્ધં પુનઃપુનઃ ॥
એવં તૌ દિવસં કૃત્વા યુદ્ધં સંશ્રાન્તવાહનૌ

રોપયન્તૌ શ્રમં રાજન્સમરેષુ જિતશ્રમૌ ॥
તતો ગન્ધર્વરાજસ્તુ લમ્બમાને દિવાકરે

ચકાર તામસીં માયાં યયાન્ધમભવજ્જગત્ ॥
અન્ધકારે તતો જાતે વાચોઽશ્રૂયન્ત દારુણાઃ ॥

ભરતો હન્યતાં શીઘ્રં ભક્ષ્યતાં પાત્યતાં તથા ॥
અભ્યવર્તન્ત ભરતં સર્પવૃશ્ચિકકર્કટાઃ

મર્કટા વાનરા ઘોરાઃ સૃગાલા દ્વીપિનસ્તથા ॥
સિંહવ્યાઘ્રવરાહાશ્ચ ક્રવ્યાદા યે ચ જાતયઃ

અર્દ્યમાનઃ સ ધર્માત્મા ભરતસ્તૈઃ સુદુર્મુખૈઃ ॥
સૌરેણાસ્ત્રેણ તાં માયાં બભઞ્જ પરવીરહા

તતસ્તુ મહતીં માયાં સ ચકાર મહાભુજઃ ॥
ઉત્તસ્થૌ સુમહાન્મેઘશ્છાદયિત્વા નભસ્તલમ્

પ્રવવર્ષ ચ ઘોરાણિ શસ્ત્રજાલાન્યનેકશઃ ॥
નારાચાનર્ધનારાચાઁસ્તથૈવ ચષકાનનાન્

વત્સદન્તાઁસ્તથા વલ્લાન્કર્ણિનાલીકગોમુખાન્ ॥
ક્ષુરપ્રાનર્ધચન્દ્રાંશ્ચ વરાહવદનાંસ્તથા

ગદાભુશુણ્ડીઃ પ્રાસાંશ્ચ ભિણ્ડિપાલાન્પરશ્વધાન્ ॥
હુડાન્ગુડાન્સલગુડાઁશ્ચક્રખડ્ગાંસ્તથા પરાન્ ।

એતાનન્યાંશ્ચ વિવિધાન્વવર્ષ પરમાયુધાન્॥
પતદ્ભિરાયુધૈર્ઘોરૈર્વાધ્યમાનઃ સ રાઘવઃ

વાયવ્યાસ્ત્રેણ તાં માયાં નાશયામાસ શત્રુહા ॥
તતો બભૂવ રાજેન્દ્ર ગન્ધર્વઃ પર્વતો મહાન્

ક્ષરત્પ્રસ્રવણો ઘોરઃ શિખરૈશ્ચ સમુચ્છ્રિતૈઃ ॥
માયાં તાં પાર્વતીં શ્રીમાન્વજ્રાસ્ત્રેણ રઘૂદ્વહઃ

નાશયામાસ રાજેન્દ્ર સર્વસૈન્યસ્ય પશ્યતઃ ॥
હન્યમાનાસુ માયાસુ રૂપાઁશ્ચક્રે સુદારુણાન્

યક્ષાણાં રાક્ષસાનાં ચ પિશાચાનાં પતત્ત્રિણામ્ ॥
સિંહવ્યાઘ્રતરક્ષૂણાં કુઞ્જરાણાં તથૈવ ચ

બભઞ્જ તસ્ય માયાસ્તા દિવ્યાસ્ત્રૈર્ભરતો રુષા ॥
હન્યમાનાસુ માયાસુ લાઘવાદ્ભરતં રણે

મોહયામાસ રાજેન્દ્ર શૈલૂષો રણદર્પિતઃ ॥
ભરતોઽપિ ધનુષ્કોટ્યાં શરાગ્રે ચ નિલીયતે

ધ્વજાગ્રે ચ રથાગ્રે ચ તુરગાગ્રે પુનઃ પુનઃ ॥
સાયકાન્ભારતાઞ્શૈઘ્ર્યાદ્ધ્વંસયામાસ યાદવ

રાઘવાસ્તુતુષુસ્તસ્ય દેવદૈત્યાશ્ચ સંઘશઃ ॥
અસુરા મુમુચુર્ઘોરમટ્ટહાસં સુદારુણમ

દૈત્યાનામટ્ટહાસેન ભરતઃ કુપિતો ભૃશમ્ ॥
નારાયણાસ્ત્રં સંયોજ્ય શરેણાનતપર્વણા

ઇયેષ હન્તું તં ક્રોધાદ્ગન્ધર્વં રણગર્વિતમ્ ॥
અસ્ત્રં તત્સંહૃતં જ્ઞાત્વા જગામ સ્વં રથં ત્વરન્

ઇયેષ હન્તું તં ચાસ્ત્રં રુદ્રાસ્ત્રેણ તુ દારુણમ્॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ મુમોચ ભરતઃ શરમ્

કાલાનલસમપ્રખ્યં સપુઙ્ખં સફલં તથા ॥
રાજિતં વૈનતેયસ્ય પક્ષૈઃ શત્રુવિનાશનમ્

હત્વા રુદ્રાસ્ત્રવેગન્તુ રથસ્થસ્ય મહીપતેઃ ॥
બિભેદ હૃદયં રાજન્વર્મ ભિત્ત્વાથ કાઞ્ચનમ્

રાજ્ઞશ્ચ હદયં ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા ચ વસુધાતલમ્ ॥
સ્નાત્વા રસાતલામ્ભઃસુ તૂણં પુનરુપાગમત્

ગન્ધર્વરાજોઽભિહતઃ શરેણા નતપર્વણા ॥
રથનીડે ધનુસ્ત્યક્ત્વા મમાર પરવીરહા

પિતરં નિહતં દૃષ્ટ્વા શૈલૂષતનયા રણે ॥
ક્રોધદુઃખપરીતાન્તે ભરતં રણકર્કશમ્ ॥

વિવ્યધુર્ભૂપતિશ્રેષ્ઠ બાણૈરાશીવિષોપમૈઃ ॥
આયુધૈર્વિવિધાકારૈસ્તદા તે વૈ રણાજિરે

માયાશ્ચ વિવિધાશ્ચક્રુર્ભરતસ્ય વિપત્તયે ॥
અન્તરિક્ષં ચ તૈર્વ્યાપ્તં નાનાહેતિપ્રવર્ષિભિઃ

અસ્ત્રૈશ્ચ કેચિદ્ભરતં પ્રવવર્ષુર્મહારથાઃ ॥
ભૂરિભાવાત્સ યોધાનાં મહાસ્ત્રાણાં મહાબલાત્

પ્રતાપાદસ્ત્રજાલાનાં સંશયં પરમં ગતાઃ ॥
કાલાસ્ત્રમથ સાંવર્તં મુમોચ ભરતસ્તદા

તસ્માદસ્ત્રાત્સહસ્રાણિ શસ્ત્રાણાં નિર્યયુસ્તદા ॥
ગન્ધર્વસૈન્યં સકલમસ્ત્રૈસ્તૈઃ પ્રત્યહન્યત

શસ્ત્રૈઃ કેચિદ્વિશિરસઃ કૃત્વા ગન્ધર્વસત્તમાઃ ॥
વિવાહાશ્ચ કૃતાઃ કૈચિત્કેચિદ્રાજન્દ્વિધા કૃતાઃ

કેચિદ્વિવાહવશ્ચૈવ કેચિદ્વ્યઙ્ગાશ્ચ યાદવ ॥
ગન્ધર્વાણાં ચ તાઃ કોટ્યસ્તિસ્રઃ સંગ્રામશાલિનામ્

ક્ષણેનાસ્ત્રપ્રપાતેન ભરતેન નિપા તિતાઃ ॥
ગન્ધર્વસૈન્યે નિહતે પ્રવવુર્મારુતાઃ શિવાઃ

પુષ્પવર્ષં પપાતાથ ભરતસ્ય તુ મૂર્ધનિ ॥
દિશશ્ચ નિર્મલીભૂતા દેવાનાં વિગતં ભયમ્

તતો દેવઃ સહસ્રાક્ષઃ સર્વૈઃ સુરગણૈઃ સમમ્ ॥
વિમાનસ્થો બભાષેદં ભરતં ધર્મવત્સલમ્

ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
પિતામહવરોદ્રેકાદવધ્યં દેવતાગણૈઃ ॥
હતવાનસિ શૈલૂષં દેવબ્રાહ્મણકણ્ટકમ્

યસ્માત્તસ્માદ્વરં મત્તો ગૃહાણ રઘુનન્દન ॥
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
શતક્રતોર્નિશમ્યૈતદ્ભરતો વાક્યમબ્રવીત્

॥ ભરત ઉવાચ ॥ ॥
ત્વમીશઃ સર્વદેવાનાં તવેદં સકલં જગત્ ॥
અચિરેણૈવ મરણં ત્વદાજ્ઞાભઙ્ગકારણામ

ભવંતીહ સદા લોકે નિમિત્તં મદ્વિધો જનઃ ॥
પ્રજાપતિકૃતં ભેદં કો મોક્તું જગતિ ક્ષમઃ

વરશ્ચ યદિ મે દેયસ્ત્વયા દેવ પ્રદીયતામ ॥
સિન્ધોરુભયકૂલેષુ કરિષ્યામિ પુરદ્વયમ્

ગંધર્વરક્ષિતે દેશે પુત્રયોરુભયોઃ કૃતે ॥
નિર્વેશં તદવાપ્નોતુ પ્રસાદેન શતક્રતો

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
એવમસ્ત્વિત્યથોક્ત્વૈવ સ્વર્લોકં વાસવો યયૌ ॥
વાસવે તુ ગતે નાકં રાજા ચિત્રરથસ્તતઃ

ગંધર્વાણાં મહાતેજા ભરતં વાક્યમબ્રવીત્ ॥
॥ ચિત્રરથ ઉવાચ ॥ ॥
ગંધર્વા નિહતા વીરા મદાજ્ઞાભઙ્ગકારિણઃ

ત્વયા તે ધર્મનિત્યેન દેવબ્રાહ્મણકણ્ટકાઃ ॥
તન્મે સમુદ્ધૃતં શલ્યં દેવાનાઞ્ચ પ્રિયં કૃતમ્

તસ્માત્સભાજયિત્વા ત્વાં યાસ્યામિ ત્રિદિવં પુનઃ ॥
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
ભરતસ્તમુવાચાથ ગન્ધર્વા નિહતા મયા

તત એનં જનં તેષાં સ્ત્રિયશ્ચ પરિપાલય ॥
ગન્ધર્વાઃ પરિપાલ્યાસ્તે તેષાં ત્વં પરિપાલકઃ

મદીયેનાનુરોધેન વિશેષાત્કર્તુમર્હસિ ॥
સર્વેષાઞ્ચ તથા સ્થાનં પર્વતે ગન્ધમાદને

પ્રયાતાસ્તવ તત્રસ્થાઃ પાલયિષ્યન્તિ શાસનમ્ ॥
એવં કરિષ્ય ઇત્યુક્ત્વા પરિષ્વજ્ય ચ પીડિતમ્

સર્વજ્ઞં ભરતં શ્રીમાન્ગન્ધર્વસ્ત્રિદિવં યયૌ

રઘુપ્રવીરોઽપિ રણે મઘોનઃ શત્રૂન્નિહત્વા વરદાનયુક્તમ ॥
વિરાજમાનો યશસા પરેણ જગામ રાજન્સ્વપુરં પ્રહૃષ્ટઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષવધો નામ ષટ્ષટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.267
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
આદિત્યેઽસ્તમનુપ્રાપ્તે સન્ધ્યાકાલે સુદારુણે ॥
નિવર્તયામાસ રથં યુધાજિદ્ભરતસ્ય ચ

નિવર્તયાનશ્ચ રથં ભરતં વાક્યમબ્રવીત્ ॥
સંગ્રામમેદિનીં પશ્ય સ્વકૃતાં રઘુનન્દન

ગન્ધર્વાઙ્ગસમાકીર્ણાં હતકુઞ્જરભૂષણામ ॥
તુરઙ્ગમગણાકીર્ણાં વરાયુધધરાં ધરામ્

સંપૂર્ણચન્દ્રપ્રતિમૈર્દષ્ટોષ્ઠૈ શ્ચારુકુણ્ડલૈઃ ॥
ભૃકુટીતટદુષ્પ્રેક્ષ્યૈર્મસ્તકૈર્ભાતિ મેદિની

પઞ્ચશીર્ષોરગાકારૈર્વરાઙ્ગદવિભૂષણૈઃ ॥
બાહુભિર્ભાતિ શૂરાણાં વસુધા વસુધાધિપ

પદ્મપત્રદલાકારૈર્ગેન્ધર્વાણાં તથા કરૈઃ ॥
ભાતિ સાયકવિચ્છિન્નૈઃ સપદ્મેવ વસુન્ધરા

હસ્તિહસ્તસમાકારૈર્ગન્ધર્વાણાં તથા કરૈઃ ॥
વિભાતિ વસુધાકીર્ણા વરચન્દનભૂષિતૈઃ

ત્વદેકશરનિર્ભિન્નૈર્ગણ્ડશૈલોપમૈર્ગજૈઃ ॥
ઉદ્ભ્રાન્તજીવિતૈઃ પશ્ય વિનિકીર્ણધરાતલમ્

આવિષ્કૃતરદૈશ્ચાશ્વૈર્વિવૃતાક્ષૈસ્તથૈવ ચ ॥
પતિતૈરાવૃતા પશ્ય તુરઙ્ગૈર્મેદિની રણે

આતપત્રેઃ શશાઙ્કાભૈશ્ચામરૈશ્ચ વિરાજિતામ્॥
યોક્ત્રૈઃ ખલીનૈઃ પલ્યાણૈઃ કુથાભિઃ કમ્બુભિસ્તથા

કેશૈર્દણ્ડૈસ્તથા ચાપૈઃ પ્રાસૈઃ ખડગૈઃ પરશ્વધૈઃ ॥
શરૈર્નાનાપ્રકારૈશ્ચ નાનાનામાઙ્કિતૈઃ શુભૈઃ

મુકુટૈરઙ્ગદૈર્હારૈઃ કુણ્ડલૈરપિ શોભિતામ્ ॥
રઘુનાથ ભુવં પશ્ય કારુણ્યેઽપિ મનોહરામ્

ગન્ધર્વાન્ભક્ષ્યમાણાંશ્ચ ક્રવ્યાદ્ભિર્મૃગપક્ષિભિઃ ॥
પશ્ય ત્વં ચારુસર્વાઙ્ગં સર્વાભરણભૂષિતમ

આકૃષ્યમાણં નિમ્નેષુ ક્રવ્યાદ્ભિઃ કુણવદ્રણે ॥
ગાત્રૈશ્ચલદ્ભિર્દૃશ્યન્તે જીવન્તૈરિવ પાર્થિવ

સન્નિધાનં તુ યોધાનાં વિદ્રુતં કરપઙ્કજમ્ ॥
ધનુર્ગ્રાહાજ્જાતકિણં ભક્ષિતેન પતત્રિભિઃ

અર્ધસમ્ભક્ષિતૈર્વક્ત્રૈસ્તથા સમ્પૂર્ણભક્ષિતૈઃ ॥
દુર્વૃત્તાન્પશ્ય ગન્ધર્વાઞ્શાપાદિવ મહીક્ષિતામ

અનાગસાં નરેન્દ્રાણાં ગન્ધર્વૈર્યત્પુરા કૃતમ્ ॥
ભૂયસ્તદેવ સમરે ગન્ધર્વાણાં ત્વયા કૃતમ્ ॥
રણાજિરે પિશાચાનાં ગન્ધર્વાન્પશ્ય રાઘવ

યક્ષાણાં રાક્ષસાનાં ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
ગન્ધર્વમાંસલુબ્ધાનાં સતતં ક્ષતજાશિનામ્

સમુદ્રદારાઃ સમ્પ્રાપ્તાઃ ક્રવ્યાદાઃ ક્ષુધિતા ભૃશમ્ ॥
ત્વયૈતેષાં પરા તૃપ્તિઃ કૃતાદ્ય રણમૂર્ધનિ

નાનાવિધાનિ રૂપાણિ પશ્ય ક્રવ્યભુજાં રણે ॥
કેચિત્સ્થૂલાઃ કૃશાઃ કેચિત્પ્રાંશવો લઘવોઽપરે ॥।

લમ્બભ્રૂજઠરાઃ કેચિત્તથા ચિપિટનાસિકાઃ ॥
વૃત્તાક્ષાઃ કેકરાક્ષાશ્ચ દન્તુરાઃ સુવિભીષણાઃ

તથા ચૈવોર્ધ્વરોમાણો મહાદંષ્ટ્રા મહામુખાઃ ॥
પુરસ્તાત્પાર્શ્વયોર્ઘોરાઃ પશ્ચાદઙ્ગદયોઃ પરે

નાનાવિધાનાં સત્ત્વાનાં સદૃશૈશ્ચ તથાનનૈઃ ॥
નાનાવેશધરા રૌદ્રા નાનાવિકૃતદર્શનાઃ

સિંહચર્મામ્બરધરા વ્યાઘ્રચર્મામ્બરાસ્તથા ॥
આહૂયન્તે દશન્ત્યન્યે હરન્ત્યન્યેઽસૃગુત્તમમ્

અન્યે સ્કન્દં સમારોપ્ય માંસં રક્તં તદાગમન્ ॥
રક્તાપગાસુ ક્રીડન્તિ ત્વત્કૃતાસુ યથાસુખમ્

સ્નપયન્તિ રુધિરૈશ્ચાન્યે પાયયન્તિ પરેઽ સૃજમ્ ॥
રક્તં કૃત્વા કપાલેષુ કૃત્વોત્સઙ્ગે પુનઃપુનઃ

ભાર્યાભિશ્ચ સહૈવાન્યે પિબન્તિ રુધિરં રણે ॥
પાયયન્તિ તથૈવાન્યે રામા રામાનુજઃ સ્વયમ્

ભાર્યાકરધૃતેષ્વન્યે કપાલેષુ પિબન્ત્યસૃક્ ॥
કૌઞ્જરેષુ કપાલેષુ પિબન્ત્યન્યેઽસૃગુલ્બણાઃ

શિશૂન્સ્કન્ધગતાન્કૃત્વા તૃપ્તા નૃત્યન્તિ ચાપરે ॥
હસ્તમાદાય પત્નીનાં નૃત્યન્ત્યન્યે તથૈવ ચ

નૃત્યન્ત્યન્યે હસન્ત્યન્યે વિકૃતૈશ્ચ તથા સ્વરૈઃ ॥
ગાયન્ત્યન્યે સ્વપન્ત્યન્યે કલહાયન્તિ ચાપરે

કુણપાઁશ્ચ તથૈવાન્યે ત્યજન્ત્યન્યે મહીતલે ॥
અન્યાંશ્ચાદાતુમિચ્છન્તિ ગૃહ્ણન્તિ ચ તથાપરાન્

કુર્વન્તિ કલહાઁશ્ચાન્યે કુણપાર્થાય કુત્સિતાઃ ॥
ઉત્કૃત્ય માંસાન્યશ્નન્તિ કેચિદ્ગાત્રૈર્વિભૂષિતાઃ

ભુક્ત્વા ચાસ્થીનિ મજ્જાશ્ચ કેચિદશ્નન્તિ રાઘવ ॥
ભરતસ્ય પ્રસાદેન તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ ચાપરે

પરસ્પરઞ્ચ ભાષન્તે પરં હર્ષમુપાગતાઃ ॥
નિત્યં ભવતુ રાજ્ઞાઞ્ચ યુદ્ધં વૈરં નૃશંસતા ॥

બલં સહાયાઃ પુષ્ટિશ્ચ યેન તૃપ્યામહે વયમ્ ॥
એવમેતે વદન્તશ્ચ સ્વરૈશ્ચ વિવિધૈર્જગુઃ

રથં તથાન્યે વીક્ષન્તે સસ્નેહા ભૃશદુર્દૃશાઃ ॥
એવં સ ભરતઃ શ્રીમાન્માતુલેન પ્રદર્શિતમ્

પશ્યન્રણાજિરં પ્રાયાદ્યેન રાજગૃહં પુનઃ ॥
સોઽપશ્યન્નગરાભ્યાશે વાયવ્યાસ્ત્રવિમોહિતમ્

સૈન્યં તત્પાર્થિવેન્દ્રાણાં વ્રજન્તં સમરાદિમમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા તે ભરતં સર્વે રણરેણુસમુક્ષિતમ

સંગ્રામે જયિનં વીરમભ્યનન્દન્ત પાર્થિવાઃ ॥
સ સમેત્ય મહાભાગૈઃ પરિષ્વજ્ય ચ પાર્થિવાન્ ॥
સાન્ત્વયિત્વા ચ ધર્માત્મા શિબિરાણિ વ્યસર્જયત્

તતઃ સ તાં માતુલરાજધાનીં પ્રહૃષ્ટયોધાર્યજનાભિરામામ્ ॥
વિવેશ રાત્રૌ રઘુવંશનાથઃ સંસ્તૂયમાનઃ સ્તુતિભિર્નૃસિંહૈઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેય વજ્રસંવાદે રણભૂમિવર્ણનો નામ સપ્તષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમૌઽધ્યાયઃ

1.268
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તસ્યાં રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં ગન્ધર્વનગરાજ્જનાઃ ॥
ગન્ધર્વપુત્રદારાશ્ચ રાજપત્ન્યસ્તથૈવ ચ

રણાજિરં તુ સંપ્રાપ્ય રુરુદુર્ભૃશદુઃખિતાઃ ॥
અહો કૃતાન્તો બલવાન્યેન નો બલદર્પિતાઃ

અજેયાઃ સુરસંઘાનાં સંગ્રામે વિનિપાતિતાઃ ॥
નાતિભારોઽસ્તિ દૈવસ્ય નાશક્યં તસ્ય વિદ્યતે

યેન નાગાયુતપ્રાણા ગન્ધર્વતનયા હતાઃ ॥
યે પુરા શયનીયેષુ પરાર્ધ્યેષુ મદોત્કટાઃ

ન નિદ્રામભિગચ્છન્તિ શેરતે તેઽદ્ય ભૂતલે ॥
તાલવૃન્તાનિલૈર્યે ત વરસ્ત્રીભિશ્ચ વીજિતાઃ

વીજ્યન્તે પતિતાસ્તેઽદ્ય ગૃધ્રપત્રૈર્મહીતલે ॥
પરાર્ધ્યચન્દનાક્તાઙ્ગા યે વિરેજુઃ સમાગતાઃ

ન રાજન્તેઽદ્ય તે સર્વે શોણિતાક્તા મહાતલે ॥
આલિંગ્ય સુષુપુઃ પૂર્વં વરોરુજઘનાઃ સ્ત્રિયઃ

યે તેઽદ્યભૂમિમાલિઙ્ગ્ય દુઃખશય્યાસુ શેરતે ॥
હા રાજન્દેવદર્પઘ્ન હા રાજન્ભૃત્યવત્સલ

હા રાજઁશ્ચારુ સર્વાઙ્ગ હા રાજન્સૂતવત્સલ ॥
બાહુચ્છાયામુપાશ્રિત્ય વયં કસ્ય જનેશ્વર

નિર્ભયા દેવદૈત્યાનાં નિવત્સ્યામો યથાસુખમ ॥
સંપૂર્ણચન્દ્રવદનં પુત્ર કોટિભિરાવૃતમ્

વિષમસ્થમિતો દૃષ્ટ્વા યાસ્યામો યમસાદનમ્ ॥
સભાસ્થં ત્વામપશ્યન્તો યાસ્યામો યમસાદનમ

એવં જને તુ શોકાર્તે કરુણં વિલપત્યથ ॥
ગન્ધર્વરાજપુત્રાણાં પત્ન્યસ્તાઃ સુમનોહરાઃ

તતસ્તા દુઃખશોકાર્તાઃ કારુણ્યે મહતિ સ્થિતાઃ ॥
ભર્તારં શિરસા હીનં કાચિદ્બાહુવિનાકૃતમ્

દ્વિધા કૃતં તથૈવાન્યા કાચિત્ક્રવ્યાદભક્ષિતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા રુરોદ દુઃખાર્તા કાચિન્નાસાદયત્યપિ

કુણપેષુ સ્ખલન્ત્યસ્તા બભ્રમુસ્તત્ર દુઃખિતાઃ ॥
ઉરાંસિ પાણિભિર્ઘ્નન્ત્યો લૂનયન્ત્યઃ શિરોરુહાન્

નાવાપ યાસાં ભવને પુરા સૂર્યોઽપિ દર્શનમ્ ॥
દુઃખિતા મુક્તકેશાસ્તા જનઃ સર્વોઽથ પશ્યતિ

પતન્ત્યુપરિ ભર્તૄણાં સમાલિઙ્ગન્તિ ચાપરાઃ ॥
રુદન્ત્યન્યાસ્તથા રાજન્નુત્કૃત્યમધુરસ્વરાઃ

રુદન્તીનાં તથા તાસાં રાજપત્ન્યઃ સુદુઃખિતાઃ ॥
રુરુદુઃ કરુણં રાજન્વિપ્રકીર્ણશિરોરુહાઃ

હા કાન્ત હા મહારાજ હા મહાજનવલ્લભ ॥
હા સુરેશ્વરદર્પઘ્ન હા શશાઙ્કનિભાનન

હે ભર્તઃ કેન તે બુદ્ધિર્મરણં પ્રતિ ગાહિતા ॥
હા રાજઁસ્ત્વમિમાં ભૂમિં સમાલિઙ્ય પ્રિયામિવ

વસુધાં પ્રિયબાહુભ્યાં સમાજે કિં ન લજ્જસે ॥
કિં શેષે પુરતોઽસ્માકં વિશેષેણ રજસ્વલામ્

ખેચરસ્યાપિ તે રાજન્સતતં વસુધા પ્રિયા

નાડાયનવચસ્તદ્ધિ ત્વયાનર્થાય ન શ્રુતમ્ ॥
પ્રિયા તે યદ્યપિ મહી તથાપ્યસ્માસુ પાર્થિવ॥
યુક્તં હિ કર્તું દાક્ષિણ્યં યતસ્ત્વં મત્કુલોદ્ભવઃ

અતર્કિતપ્રયાણેન ત્વયા સ્મ પરિપીડિતાઃ ॥
વાઙ્માત્રેણ કુરુષ્વાસ્માન્સાન્ત્વનં રિપુસૂદન

રાજ્ઞો ન યુક્તં શયનં વિવૃતે વસુધાતલે ॥
તસ્માદુત્તિષ્ઠ રાજેન્દ્ર શયનં ભજ મા ચિરમ્

નુન્ના વયં મહારાજ મદનેન મદેન ચ ॥
કણ્ઠે નુ કં ગૃહીષ્યામસ્ત્વયા હીના જનેશ્વર

કૃતાન્તો બલવાન્રાજન્યેનાકૃષ્યાદ્ય નીયસે ॥
નાડાયનસ્ય વચનં ત્વયા યદિ કૃતં ભવેત્

નાભવિષ્યદ્વિયોગસ્તુ ત્વયાસ્માકં જનાધિપ ॥
નિશ્ચેષ્ટાઙ્ગઃ કથં ત્વદ્ય રાજન્સ્વપિષિ ભૂતલે

ઉત્થાય વીર ચાસ્માકં પરિષ્વજ્ય ન ચુમ્બસે ॥
વિજિત્ય સમરે વીરાન્હત્વા ચ વસુધાધિપાન્

કથમેકેન યુદ્ધે ત્વં માનુષેણ નિપાતિતઃ ॥
ક્વ તે વપુઃ ક્વ તે તેજઃ ક્વ સા લક્ષ્મીઃ ક્વ તે બલમ્

ક્વ તે તદ્વિમલં છત્રં ક્વ ચ તે વરચામરમ્ ॥
ક્વ તત્પીઠઞ્ચ શૃઙ્ગારં ક્વ ચ તે તનયા વિભો

ક્વ સા લીલા ક્વ સા લક્ષ્મીઃ ક્વ ચ તે વરવન્દિનઃ ॥
વરચામરધારિણ્યઃ ક્વ ચ તાઃ પરમાઙ્ગનાઃ

અદ્યૈવસ્મસ્ત્વયા હીના અદ્યૈવ સ્પૃહયામહે॥
અદ્યૈવ સ્મરણીયસ્ત્વં ગતોઽસિજનવલ્લભ

નૂનં કાન્તતરઃ સ્વર્ગે રાજેન્દ્ર પ્રમદાજનઃ ॥
યત્ત્યક્ત્વા સ્વજનં તસ્ય રતિર્બદ્ધા ત્વયાનઘ

સ્વચ્છન્દચારિણા કેન મતિઃ શૂરનિષેવિતા ॥
ત્વયા પ્રાર્થયતા લોકે યુદ્ધશ્રદ્ધા વિવર્દ્ધિતા

વલ્લભસ્ય જનસ્યાસ્ય લાલિતસ્ય તથા ત્વયા ॥
દીર્ઘપ્રયાણે કર્તવ્યો વાઙ્માત્રેણાપ્યનુગ્રહઃ

વિસર્જય જનં રાજન્ક્રીડામઃ સહિતાસ્ત્વયા ॥
ઉદ્યાનેષુ વિચિત્રેષુ વનેષૂપવનેષુ ચ

વયમીર્ષ્યાં ન કુરુમઃ સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ ॥
વજ્રસારમિદં નૂનં હૃદયં સુદૃઢં કૃતમ્

ગતાસુમપિ દૃષ્ટ્વા ત્વાં શતધા યન્ન દીર્યતે॥
કર્પૂરચન્દનાર્દ્રાઙ્ગ મહાર્હશયનોચિત

વિરાજસે ન રાજેન્દ્ર રુધિરાક્તો મહીતલે ॥
ક્વ તે ભિન્નઘટા નાગાસ્તુરગાઃ ક્વ ચ તે ગજાઃ

ક્વ તે યોધા ગતા રાજઞ્શક્રવિસ્પર્ધિનો રણે ॥
સૈન્યે મહતિ તિષ્ઠન્તં ખડ્ગ બાણધનુર્ધરમ્

કથં ત્વામનયદ્રાજન્પરલોકાય રાઘવઃ ॥
કૃતાન્તસમદૃષ્ટ્યૈવ વેપથુસ્તે જનેશ્વર

સ કથં માનુષેણાદ્ય સંગ્રામે વિનિપાતિતઃ ॥
તદ્વયં કિં કરિષ્યામો નિરાશાસ્તવ જીવિતે

ન મેસ્તિ કલ્પો દૃષ્ટિર્વા મે નસોર્દૃષ્ટિસઙ્ગતિઃ ॥
એવં વિલપમાનાસ્તા. શૈલૂષસ્ય તુ યોષિતઃ

આલિઙ્ગ્યાલિઙ્ગ્ય તં રાજન્નિપતન્તિ મહીતલે ॥
શિરાંસિ ચ વિનિઘ્નન્તિ તાડયન્તિ ભુજાસ્તથા

પશ્યન્તિ ભૂયસ્તં વીરં ભૂમાવુત્ક્રાન્તજીવિતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા ભૂયશ્ચ નિઃસંજ્ઞા નિપતન્તિ મહીતલે

તાસાં રોદનશબ્દેન સમાક્રાન્તમહીતલમ્ ॥
તાસામાશ્વાસનં ચક્રે વિદ્વાન્નાડાયનો દ્વિજઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ તં દેશમપરાજિતઃ ॥
ગન્ધર્વેન્દ્રઃ સમભ્યાગાદ્ભરતેન પ્રચોદિતઃ

સ તત્સ્થાનમથાભ્યેત્ય જનં સર્વં યથાવિધિ ॥
આશ્વાસયામાસ તદા રાજા ચિત્રરથઃ શનૈઃ

સત્કારં લમ્ભયામાસ શૈલૂષં તનયૈઃ સહ ॥
રાજ્ઞા ચિત્રરથેનાથ ગન્ધર્વાસ્તે પ્રચોદિતાઃ

રાજ્ઞશ્ચક્રુશ્ચિતાં કાષ્ઠૈઃ સુશુષ્કૈર્બહુભિસ્તદા ॥
પુત્રાણામસ્ય સર્વેષાં યોધાનામપ્યશેષતઃ ॥
ચન્દનાગુરુકાષ્ઠૈસ્તે તથા કાલીયકસ્ય તુ

ચિતાં ગન્ધૈશ્ચ તૈલૈશ્ચ પ્રજ્વાલ્ય ચ ઘૃતેન તે ॥
સંસ્કારયિત્વા તાન્સર્વાન્નગરાય પ્રવવ્રજુઃ

ગન્ધર્વરાજવચસા તતઃ સર્વો મહાજનઃ ॥
નાડાયનં પુરસ્કૃત્ય પ્રયયૌ ગન્ધમાદનમ્

નિવેશં કૃતવાંસ્તત્ર રામપર્વતરોધસિ ॥
કૃત્વા નિવેશનં તત્ર સર્વે ચિત્રરથાજ્ઞયા ॥
સુખમૂષુર્મહારાજ પાલ્યમાના મહાત્મના

બભૂવ તત્રાપિ પુરપ્રધાને શૈલૂષપૌત્રસ્તુ જનસ્ય રાજન્ ॥
ગન્ધર્વરાજસ્તુ ચકાર તસ્ય સંરક્ષણં રાઘવમુખ્યવાક્યાત

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેય વજ્રસંવાદે ગન્ધર્વસ્ત્રીવિલાપો નામાષ્ટષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.269
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથાષાઢસ્ય માસસ્ય શુક્લપક્ષાવસાનિકમ્ ॥
ઉત્સવં ત્રિદશેન્દ્રાણાં સમાપ્તં દિનપઞ્ચકમ

ક્ષીરોદથેષશયનં ભગવાન્મધુસૂદનઃ ॥
યોગનિદ્રાં તદા ભેજે લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

ભરતોઽપ્યુત્સવં કૃત્વા પૂજયિત્વા જનાર્દનમ્ ॥
મહીદાનં તથા કૃત્વા નક્તાશી દિનપઞ્ચકમ્

ચાતુર્માસ્યે નિવૃત્તે ચ મધુમાંસસ્ય ભક્ષણાત્ ॥
વિસર્જયામાસ ગૃહાત્પૂજયિત્વા મહીપતીન્

ઉક્ત્વા બહુવિધૈઃ સાન્ત્વૈઃ પરિષ્વજ્ય સુપીડિતમ્ ॥
ગન્ધર્વનગરાવાપ્તૈર્વિભજ્ય ધન સંચયૈઃ

સંપૂજ્ય વર્ષારાત્રૌ તુ સ્વકીયં સૈનિકં જનમ ॥
સંમંત્ર્ય પ્રેષયામાસ સોત્કણ્ઠં દયિતાજને

પ્રેષયિત્વા જનં પ્રાયાત્કિઞ્ચિછેષં સ્વસૈનિકૈઃ ॥
ઉવાસ માતુલગૃહં ભરતાં દેવરાજવત

અવસચ્ચતુરોમાસાન્પ્રીત્યા રાઘવસત્તમઃ ॥
તતઃ કાર્તિકમાસાદ્ય શુક્લપક્ષાવસાનિકમ્ ॥

ઉત્સવં વિપુલં ચક્રે સંપ્રાપ્ય દિનપઞ્ચકમ ॥
પ્રબોધં દેવદેવસ્ય ત્રિદશાનાં મહોત્સવે

તેષુ દત્ત્વા મહાદાનં કાર્તિક્યાં ચ વિશેષતઃ ॥
પૂજયિત્વા જગન્નાથં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

શુભે દિને સુનક્ષત્રે પૂજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્ ॥
સાંવત્સરં પુરસ્કૃત્ય સ્થપતીંશ્ચ સ રાઘવઃ

સિંધોરુભયપાર્શ્વે તુ સ ચકાર પુરદ્વયમ ॥
પુષ્કરં પુષ્કરાવત્યાં તક્ષં તક્ષશિલાં પ્રતિ

આરમ્ભં પુરયોઃ કૃત્વા સોભિષિચ્ય સુતાવુભૌ ॥
પુરદ્વયે મહારાજ વિધિવદ્ભૂરિદક્ષિણઃ

પુષ્કરે પુષ્કરં પુત્રં તદા તક્ષં ચ યાદવ ॥
પુરુદ્વયે સમાકીર્ણે વણિગ્ભિર્બ્રાહ્મણૈસ્તથા

શિલ્પિભિશ્ચ મહારાજ નાનાશિલ્પોપજીવિભિઃ ॥
ગૃહપુઞ્જસમાકીર્ણે દેવાયતનભૂષણે

પ્રતિષ્ઠિતે તદા રાજ્યે પુત્રયોર્ભરતસ્તદા ॥
ધનરત્નાશ્વનાગૈશ્ચ વિભજ્ય તનયાવુભૌ

યુધાજિતિ પરીદાય ગતે સંવત્સરે તદા ॥
અતીતે કાર્તિકે માસે નક્ષત્રે તુ ગુણાન્વિતે

જગામ ભરતઃ શ્રીમાન્રામં દ્રષ્ટું નરાધિપ ॥
સોનુયાતઃ સુતૈર્વીરો માતુલેન યુધાજિતા

તીરે સ્વધામ્નસ્તૌ પુત્રૌ માતુલં તુ યુધાજિતમ્ ॥ ।
વિસર્જયામાસ ગૃહાન્પરિષ્વજ્ય ચ પીડિતમ્

ભરતઃ સાશ્રુનયનો બલેન ચતુરઙ્ગિણા ॥
સ્તોકેન કાઞ્ચનાઙ્ગેન રથેન ચ તથા યયૌ

સંરુધ્ય ચ રથાત્તે તુ ગચ્છન્તં ભરતં તદા ॥
દદૃશુર્દીનમનસઃ કિંચિદાગતવિભ્રમાઃ

મુહુર્મુહુઃ પરાવૃત્ય ભરતઃ કથમપ્યગાત્ ॥
પરસ્પરમપશ્યન્તો ત્વરાવન્તસ્તથા ગતાઃ

ભરતોપિ તથા દેશાન્સરાંસિ સરિતસ્તથા ॥
ગ્રામપત્તનસંગાદ્યાન્વ્યતિક્રમ્ય પુરીં યયૌ

અથાસસાદ ચાયોધ્યાં દીર્ઘકાલપ્રવાસકઃ ॥
પ્રવિશ્ય નગરં તત્ર પતાકાધ્વજસઙ્કુલમ્

સુધાવદાતભવનં સિક્તં ચન્દનવારિણા ॥
કૃતં રામાજ્ઞયા સર્વં પૂજિતામરબાલકમ

નિર્યયૌ પુરતસ્તસ્ય ચતુરઙ્ગબલાન્વિતઃ ॥
રામાજ્ઞયા મહાતેજા નાગરૈઃ સહ લક્ષ્મણઃ

ભરતં લક્ષ્મણો દૃષ્ટ્વા ચિરકાલપ્રવાસકમ્ ॥
અભ્યવાદયત પ્રીત્યા શિરઃ કૃત્વા મહીતલે

ભરતો મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય સમ્પરિષ્વજ્ય પીડિતમ્ ॥
સર્વત્ર કુશલપ્રશ્નં તત્ર કૃત્વા યથાવિધિ

યથાર્હં પૂજયામાસ જનં નગરવાસિનમ્ ॥
કુશલપ્રશ્નયોગેન સ્મિતપૂર્વાભિભાષિતા

સ તેન જનવૃન્દેન પૂજ્યમાનો મુહુર્મુહુઃ ॥
વિવેશ નગરં શ્રીમાન્ભરતો નાગધૂર્ગતઃ

વિમાનહર્મ્યપ્રાસાદગવાક્ષકગતેન તુ ॥
સ્ત્રીજનેન મહાતેજા વીક્ષ્યમાણસ્તુ સસ્પૃહમ્

આસસાદ મહાતેજા નરેન્દ્રદ્વારમાયતમ્ ॥
તત્ર વાદિત્રનાદોઽભૂન્મહાન્કલકલસ્તથા ।

રાજદ્વારમથાસાદ્ય સોવરુહ્ય ગજોત્તમાત્ ॥
આદાય લક્ષ્મણં પાણૌ પ્રવિવેશ તદા સભામ્

તત્ર સિંહાસને રામં સ દદર્શ મહાભુજમ્ ॥
ચન્દનેનાનુલિપ્તાઙ્ગં સર્વાભરણભૂષિતમ્

સંપૂર્ણચન્દ્રવદનં નીલોત્પલદલેક્ષણમ્ ॥
દૃષ્ટ્વૈવ રામં ભરતઃ કૃત્વા ભૂમિગતં શિરઃ

નિપપાત મહાતેજા લક્ષ્મણેન વિશેષતઃ ॥
રામોપિ ભરતં દૃષ્ટ્વા સમુત્થાપ્ય મહાભુજમ્

જગ્રાહ પીડિતં કણ્ઠે મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય ચાસકૃત્ ॥
આદિદેશાસનં તસ્ય પૃષ્ટ્વા કુશલમવ્યયમ્

નિવેદ્ય રત્નમુખ્યાનિ ગન્ધર્વાણાં સ રાઘવઃ ॥
રામાય ધર્મનિત્યાય યથા ભેજે વરાસનમ્

પૃષ્ટસ્સ રામેણ નિવેદયિત્વા વૃત્તં યથાવત્પુરુષપ્રવીરઃ ॥
વિસર્જિતસ્તેન ગૃહાય ગત્વા સંપૂજયામાસ તદા સ વિષ્ણુમ્

સ્વપ્ને તથોવાસ સ રામપાદૌ ચાસાદ્ય વીરઃ સમરેષ્વજેયઃ ॥
રામોપિ રાજ્યં સહિતસ્તુ તેન ચકાર સમ્યઙ્નિહતારિપક્ષઃ

તતશ્ચતુર્થે પરિવત્સરે તુ શુશ્રાવ રામઃ પુરયોઃ પ્રતાપમ્ ॥
કૃત્વા સુતાભ્યાં ભરતસ્ય વિષ્ણોર્મુદઞ્ચ લેભે પરમાં પ્રહૃષ્ટઃ

એષોઽદ્ય પ્રોક્તો વિજયો મયા તે રણાજિરે રાઘવનંદનસ્ય ॥
શ્રોતવ્યમેતન્નિયમેન પુંસા વિજ્ઞાનધર્માર્થયશોભિરામમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયભાગે શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શ્રીરામચંદ્રભરતસમાગમો નામૈકોનસપ્તત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ