Vishnudharmottara Purana · Chapter 1.216.220

1.216
agastya uvāca //
devatānāṃ samudyogaṃ śrutvā mālisumālinau //
cakratuḥ pṛtanāṃ ghorāṃ tridaśairyuddhakāṅkṣiṇau

tau kruddhau bhrātarau śrīmānmālyavānvākyamabravīt //
āśrayastridaśendrāṇāṃ sarvātmā madhusūdanaḥ

tena yuddhaṃ na kartavyaṃ sa tu pūjyo jagatpatiḥ //
agre tu praṇipātena taṃ yajāmo jagatpatim

praṇipātaprasanno hi kāmāndāsyati keśavaḥ //
viṣṇurhi maline citte'tvasmākaṃ nṛpa durjayaḥ

jīvema suciraṃ kālaṃ sthitā devasya śāsane //
prasīda rājanmā yuddhaṃ vraja devena viṣṇunā

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca kuru śreyastathātmanaḥ //
etaduktaṃ hitaṃ bhrātrā ruruce na ca tasya tat

mahatā ca sa sainyena prayayau yena keśavaḥ //
tamanvayau mahātejā sumālī rākṣasādhipaḥ

pitṛtulyaśca sādhūnāṃ jyeṣṭhabhrātā gururmataḥ//
ādau vācyaṃ hitaṃ tasya kāryaṃ tadanuceṣṭitam

etāṃ buddhiṃ samāsthāya niryāto mālyavānapi//
te rākṣasā saha bhrātrā bhīmanetrāgnibhūṣaṇāḥ

koṭīśatena mukhyānāṃ rākṣasānāṃ vinirgatāḥ //
nānāvidhogravasanā nānāpraharaṇāyudhāḥ

nānāvāditraghoṣeṇa prayātā rākṣasādhipāḥ //
nānāprakārairvividhaiḥ prāṇibhirbalavattaraiḥ

vāhanaiḥ prayayurghorā rākṣasāstridaśādhipam //
gacchatastu balaughasya tadā tasyottarāṃ diśama //
babhūvā'bhimukhaṃ ghoraṃ vanaṃ tridaśapālitam

himācalasyottaradigvibhāge khasthe bale te puruṣau pravīra //
jayārthamabhyudyatacāpadaṇḍau pracakraturyuddhamadīnasattvau

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanānuśāsane rākṣasasenāniryāṇavarṇano nāma ṣoḍaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.217
agastya uvāca //
tataḥ prāvartata raṇaṃ khasthayorbalayostayoḥ //
nānāpraharaṇodagrabhujayorjayamicchatoḥ

tadā balābhrasaṃcchanne gagane khaḍgavidyuti //
tasminneva kṣaṇe jāto bhānumānnṛpa vidyatiḥ

calatkhaḍgalatāvidyutsamudyotitavigrahāt //
raktavṛṣṭiḥ papātorvyāṃ balameghānuvigrahāt

tataḥ śoṇitavarṣeṇa sicyamāne mahītale //
grāvavṛṣṭirmahatyāsīcchāditaṃ bhūtalaṃ yayā

āsīdagamyā vasudhā śoṇitaughapariplutā //
rajasvaleva yuvatistadā tatra narādhipa

sphuramāṇā vidṛśyante bāhavaścandanokṣitāḥ //
khaḍgaprahārapatitāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ

mukhāni danta pūrāṇi tathā sarudhirāṇi ca //
( virejurdāḍimānīva pākaprasphuritāni vā

nipatadbhistathā chatraiścāmarairvyajanaistathā //
vicchinnavāhanāṅgaiśca khamāsītsaṃkulaṃ tathā

)
kirīṭaiḥ kuṇḍalairhāraiḥ keyūrairaṅgadaistathā //
pātyamānaiḥ khamabhavadraśmipuñjavirājitam

kṣurapravinikṛttāni rudhirākte mahītale //
luṭhanti nāgahastāni bhogibhoganibhāni ca

adṛṣṭvā patitānīha śirāṃsi vasudhātale //
hatvā vaṃśānkhamājagmuranveṣanta ivāsavaḥ

śarīrairbhūtalaṃ prāptā divaṃ prāptā śarīribhiḥ //
antarikṣe vinihitā lokatrayajigīṣavaḥ//
chinnarākṣasamūrdhāno galadrudhirabindavaḥ //
nyapatannuttarādeva śyenairupahṛtāśayāt

śyenānāṃ bhramatāṃ tatra rākṣasāmiṣalipsayā //
babhūva sadṛśaṃ rūpaṃ śīrṣāṇāṃ bhramatāṃ tathā //

nikṛttāṅganipātena patitā bahavastadā //
suṣupurgāṃ samāliṅgya kravyādā rudhirāvilāḥ

nipatanmattamātaṅaprasphuratkumbhanirgatā //
muktāphalairjahāsorvī śūrāliṅgananirvṛtā

hṛtakuñjaradaṃtāgravinagnāṅgāsturaṅgamāḥ //
āseduḥ sucireṇorvī nabhasyeva gatāsavaḥ

saṃprāptarudhirāṃ bhūmiṃ raktāsyāstu niśācarāḥ //
yayuḥ śarīrairnihatāḥ samare rudhirapriyāḥ

vartamāne tathā bhīme yuddhe bhīrubhayaṃkare //
lokapālaśaravrātanirbhinnā rajanīcarāḥ

dudruvurbhayasaṃvignāstadā rāma diśo daśa //
vipradrutaṃ balaṃ dṛṣṭvā rākṣasānāṃ divaukasaiḥ

sumālirmālyavadgupto mālī devānathābravīt //
kirañcharaughairvimalaistailadhautaiḥ śilāśitaiḥ

sānujena raṇe muktā śaravṛṣṭirdurāsadā //
saṃchādayāmāsa diśaḥ pradiśaśca divaukasām

yathāśaktiśaravrātānvārayanto'pi devatāḥ //
rākṣasendraśarairbhinnāḥ keśavaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

sa nivārya tadā sarvaṃ devasainyaṃ patatriṇā //
pratyudyayau yuge yodhāndhanuṣā sapatatriṇā

etasminneva kāle tu rakṣasāṃ pīnavakṣasām //
vinivṛttaṃ balaṃ sarvamamaraiḥ samarotsukam

tadbalaṃ sakalaṃ cakre śaraiḥ śārṅgapracoditaiḥ //
chādayāmāsa samare gobhiḥ sūrya ivāniśam

nānāpraharaṇodagragarjamāno janārdanam //
saṃchādayāṃ tadā cakruḥ sarvaiḥ praharaṇotkaraiḥ

saṃchādyamānaistairghoraiḥ keśavo rajanīcaraiḥ //
jahāra śīrṣāṇi tadā teṣāṃ sannataparvabhiḥ

rathanīḍe dhanurnyasya mālī rākṣasapuṅgavaḥ //
suparṇaṃ tāḍayāmāsa gadayā bhīmavegayā

gadāprahārābhihatastārkṣyaḥ parapurañjaya //
parāṅmukhaṃ raṇāccakre vedanārto janārdanam

parāṅmukhe tadā tārkṣye parivṛttānano hariḥ //
śīrṣaṃ jahāra cakreṇa rākṣasendrasya mālinaḥ

sakuṇḍalaṃ cārukirīṭajuṣṭaṃ niśācareśasya śiraḥ pṛthivyām //
nipātitaṃ vīkṣya mudānvitāntā nāryo babhūbustridaśottamānām

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanānuśāsane mālirākṣasavadhavarṇano nāma saptadaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.218
// agastya uvāca //
hate mālini daivena sāntvitaḥ pakṣirāḍasau //
jahāra pakṣavātena nivṛtto rakṣasāṃ balam

te tārkṣyapakṣavātena śuṣkaparṇacayo yathā //
drutā rākṣasaśārdūlāstadā rāma diśo daśa

avindamānāste śarma vāsudevabhayārditāḥ //
pātālatalamāseduḥ sarva eva pṛthakpṛthak

tridaśāntsāntvayitvā ca viṣṇustridaśapūjitaḥ //
antardhānaṃ yayau tatra sarveṣāmeva paśyatām

laṅkāpi śūnyā rājendra dattā vaiśravaṇāya sā //
svayaṃ viśravasastasyaḥ rāvaṇena hṛtā balāt

vibhīṣaṇāya sā dattā tvayā hatvā ca rāvaṇam //
rāma viṣṇuḥ samutpannastvaṃ vadhāyeha rakṣasām

tvayaiva yuddhe nihatā ye tu mātulasaṅkaṭāḥ //
paulastyarākṣasā ye tu te hatāḥ sammataṃ tvayā

hantā na vidyate rāma rakṣasāṃ keśavaṃ vinā ///
dṛṣṭo'smi bhāṣitaśceti prayayau sa yathāgatam

// nāḍāyana uvāca //
evamuktvā tato'gastyo yathāgatamarindama //
tasmādyuddhaṃ na me rājannadya vai tava rocate

utsāhaśaktyā sampanno mantraśaktyā ca rāghavaḥ //
prabhuśaktyā tathā yukto devaśaktyā tathaiva ca

sādhusādhyeṣu kāryeṣu kaḥ kuryādvigrahaṃ budhaḥ //
kevalaṃ kopamāsthāya vigrahaṃ nṛpadoṣadam // /१ //
kāmakrodhau jitau yena tenātmā vijitastathā //
yenātmā vijitastena vijiteyaṃ vasundharā

rājño'vijitacittasya paracakrajayaḥ kutaḥ//
na cakasya jayaṃ kartuṃ śaknotyavijitendriyaḥ

nāvajñā kasyacitkāryā'balo vā bahumanyate //
nityaṃ loke hi dṛśyante śaktebhyaḥ śaktimattarāḥ

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate //
na kaścidavamanyante narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau //
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ

dvāvimau puruṣau loke svargasyopari tiṣṭhataḥ //
prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān

kaḥ kuryāddurbale krodhaṃ svabhāvādeva nirjite //
balavatyapi kaḥ krodhaṃ kuryātprāṇaharaṃ naraḥ

apahārapravṛttasya kopastejasvitocyate //
yasmāttasmādbudhaiḥ kopaḥ kopaṃ kṛtvā vinirjitaḥ

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ //
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet

anubandhaṃ ca saṃprekṣya vipākaṃ caiva karmaṇām //
utthānamātmanaścaiva tataḥ karmasamārabhet

na rājyaṃ labdhamityevaṃ vartitavyaṃ ca sāmpratam //
śriyaṃ hyavinayo hanti jarārūpamivottamam

tyaktvā janapade vāsaṃ yāhi rājanhimācalam //
aviṣahyatamaṃ hatvā rāvaṇaṃ lokarāvaṇam //
laṅkāṃ tyaktvā dhanādhyakṣaṃ paśya kailāsamāśritam

sa rāvaṇo rāghavasāyakārttastyaktvā śriyaṃ bhūmipate vipannaḥ //
dhanādhipo'dyāpi viśāla kīrtiḥ karoti rājyaṃ kṣaṇadācarāṇām

iti śrīviṣṇu० pratha० mā०saṃ० rākṣasapātālapraveśavarṇano nāmāṣṭādaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.219
// śailūṣa uvāca // //
kathaṃ vaiśravaṇe dattā purā laṅkā dvijottama //
kathaṃ cāpahatā tasya rāvaṇena mahātmanā

caritaṃ rāvaṇasyāhaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ //
trailokyaṃ vijitaṃ yena tapasā pauruṣeṇa ca

// nāḍāyana uvāca // //
brahmaṇo mānasaḥ putraḥ pulastyo viditastathā //
tasyāsīdviśravā nāma putrastrailokyaviśrutaḥ

pautrī bṛhaspateḥ patnī bharadvājasutā śubhā //
babhūva tasya rājendra nāmnā vai devavarṇinī

tasyāṃ sa janayāmāsa putraṃ vaiśravaṇaṃ prabhum //
ārādhitaḥ sutapasā prādāttasya pitāmahaḥ

yakṣeśatvaṃ dhaneśatvaṃ lokapālatvameva ca //
puṣpakaṃ ca tathā yānaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam

putraṃ labdhavaraṃ rājanviśravā abhyabhāṣata //
trikūṭe parvataśreṣṭhe nirmitā viśvakarmaṇā

laṅkā nāma purī ramyā devarājakṛte purā //
hṛtvā tāṃ devarājasya sukeśatanayaiḥ purā

āyāsitā mahārāja teṣāṃ jyeṣṭhaṃ tu mālinam //
nipātya vāsudevena te tu vidrāvitāstataḥ

pātālatalamāśritya te vasantīha nirbhayāḥ

tāṃ tvaṃ laṅkāṃ samāsādya vasa yakṣasamanvitaḥ //
dharmeṇa pālayanrājyaṃ satataṃ rākṣaseśvara

dharme te dīyatāṃ buddhiḥ sarvāvasthasya sarvadā //
dharmādarthaśca kāmaśca dharmamūlamidaṃ jagat

śrutvā piturvākyamadīnasattvo laṅkāṃ samāsādya dhanādhināthaḥ //
dharmeṇa lokaṃ sa tu rañjayānaścakāra rājyaṃ kṣaṇadācarāṇām

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śailūṣaṃ prati nāḍāyanānuśāsane laṅkākathāyāṃ vaiśravaṇākhyānaṃ varṇano nāmaikonaviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

1.220
// nāḍāyana uvāca // //
etasminneva kāle tu sumālī vasudhātalam //
cacārādāya tanayāṃ kaikasīṃ nāma nāmataḥ

caransa vasudhāṃ sphītāṃ dadarśātha narādhipam //
puṣpakaṃ yānamārūḍhaṃ śriyā paramayā yutam

taṃ dṛṣṭvā kaikasīṃ vākyaṃ covāca rajanīcaraḥ //
putri pradānakālaste na kaścittvāṃ vṛṇoti mām

aprārthitapradānaṃ ca dharṣaṇābhayaśaṅkayā //
na karomi viśālākṣi tavārthaṃ varavarṇini

kaṣṭaṃ kanyāpitṛtvaṃ hi narāṇāṃ mānakāṅkṣiṇām //
dhruvaṃ kanyāpitṛtvaṃ hi śakrasyāpi pradharṣaṇam

mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra kanyā pradīyate //
kulatrayaṃ saṃśayitaṃ kanyā kṛtveha tiṣṭhati

tenāhaṃ tvāṃ na dāsyāmi sā tvaṃ gaccha svayaṃ śubhe //
bhartāraṃ varayasvāśu muniṃ viśravasaṃ vibhum

yataḥ so'yaṃ dhanādhyakṣaḥ śriyā paramayā yutaḥ //
tādṛśaṃ tanayaṃ tasmājjanayiṣyasi bhāmini

jagāma kaikasī rājaṃstato viśravasaṃ munim //
raudre muhūrte saṃprāpte sandhyāyāṃ nṛpasattama

sābhivandya tataḥ pādau tasya viśravaso muneḥ //
babhūva puratastanvī vrīḍamāneva lajjayā

uvāca tāṃ muniḥ prahvāṃ kaikasīṃ cāruhāsinīm //
vijñātastvadabhiprāyo mayādya varavarṇini

putrārthaṃ tvamanuprāptā matsamīpamanindite //
raudre kāle yathā prāptā tādṛśaṃ janayiṣyasi

evamastvityathoktā sā tatrovāsa sukhaṃ tadā //
tataḥ kālena sā putraṃ janayāmāsa bhāminī

daśāsyaṃ viṃśatibhujamekadehaṃ mahābalam //
nāma tasya pitā cakre daśagrīveti buddhimān

tato dvitīyaṃ tanayaṃ mahākāyaṃ suṣāva sā //
kumbhakarṇeti tasyāpi nāma cakre tadā pitā

tatra śūrpaṇakhāṃ kanyāṃ janayāmāsa sā tadā //
tataḥ kadācitsā putraṃ kaikasī jyeṣṭhamabravīt

darśayantī dhanādhyakṣaṃ savrīḍeva parantapa //
paśya svīyāgrajasyāsya śriyaṃ bhrāturdaśānana

sa tvaṃ yatnamathāsthāya bhava vaiśravaṇopamaḥ //
evamuktastu gokarṇaṃ prayayau bhrātṛbhiḥ saha

śīrṇaparṇāśanastatra cakāra sumahattapaḥ //
pūrṇe varṣasahasre tu śiraśchitvā daśānanaḥ

juhāvāgnau mahābhāga ekaikaṃ tapasā kṛśaḥ //
grīṣme pañcatapā bhūtvā varṣāsvākāśaśāyikaḥ

ārdravāsaśca śiśire kumbhakarṇo'pyatapyata //
vibhīṣaṇastataḥ kāle ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe phalāśanaḥ

paricaryāṃ tadā teṣāṃ cakre śūrpaṇakhā svasā //
daśavarṣasahasrānte tadā kāle daśānanaḥ

daśamaṃ mastakaṃ vahnau juhūṣati yadā prabho //
tatastaṃ deśamāgamya brahmā vacanamabravīt

// brahmovāca //
varaṃ varaya bhadrante parituṣṭo'smi putraka //
tapasā te sutaptena sattvena vipulena ca

// nāḍāyana uvāca //
devādīni sa bhūtāni kīrtayāmāsa rākṣasaḥ //
sarvāṇyevāviśeṣeṇa varjayitvā tu mānuṣam

saṃkīrtya tebhyo'vadhyatvaṃ varayāmāsa bhūmipa //
trailokyaviṣayaṃ caiva tacca tasya dadau prabhuḥ

chandayitvā vareṇā'tha daśagrīvaṃ niśācaram //
nyastvā sarasvatīṃ vaktre kumbhakarṇaṃ sa rākṣasam

vareṇacchandayāmāsa tadāgatya vibhīṣaṇam //
sa vavre nityakālaṃ tu matiṃ dharme sanātanīm

tena tasya tadā tuṣṭastvamaratvaṃ dadau prabhuḥ //
vareṇacchandayitvā tānbrahmā svabhavanaṃ gataḥ

varalabdhaṃ daśagrīvaṃ jñātvā rakṣogaṇastadā //
pātālāttu viniṣkramya mahārājye'bhyaṣecayat

sa tu rājyaṃ tadā labdhvā preṣayāmāsa rākṣasān //
kuberāya tadā dūtaṃ prahasta nāma nāmataḥ

rākṣasānāmadhīvāso laṅkeyaṃ nirmitā purā //
tāṃ tyajasva dhanādhyakṣa sāmnaiva mama mā ciram

prahastavacanaṃ śrutvā dhanādhyakṣo mahāmatiḥ //
daśagrīvaṃ varonmattaṃ jñātvā tatyāja tāṃ purīm

kailāsaṃ parvataṃ gatvā tadā cakre purīṃ śubhām //
alakāṃ nāma rājendra yatrāste sa sukhī sadā

daśagrīvo mahārāja trilokavijayaṃ tathā //
cakre laṅkāmathāsādya varadānātsvayambhuvaḥ

mandodarīṃ nāma bhāryāṃ tadā lebhe mayātmajām //
tasyāṃ sa janayāmāsa meghanādaṃ tathā sutam

trilokavijayī śrīmāndevabrāhmaṇakaṇṭakaḥ //
nihataḥ sa tu kālena viṣṇunā nararūpiṇā

rāghaveṇa mahārāja rāmeṇākliṣṭakarmaṇā //
laṅkāṃ tyaktvā dhanādhyakṣaḥ kailāse parvatottame

adyāpi pālayannāste rājyaṃ nihatakaṇṭakam//
tasmāttvamapi rājendra tyaktvā deśamimaṃ svayam//
himavantamathāsādya vasa vaiśravaṇopamaḥ

tasmānna kāryaṃ bharatena vairaṃ mahābalāstrā raghavaḥ pratītāḥ//
prasīda jīvantu saputrapautrāḥ putrāstaveme tuhinādrisaṃsthāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāvaṇavaraprāptivarṇano nāma viṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ