Vishnu Purana · Chapter 4.4
iti śrīviṣṇumahāpurāṇecaturthāṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ (3)
śrīparāśara uvāca
kāśyapaduhitā mumatirvidarbharājatanayā keśinī ca dve bhārye sagarasyāstām
tābhyāṃ cāpatyārthamaurvaḥ parameṇa samādhinārādhito varamadāt
ekā vaṃśakaramekaṃ putramaparā ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇāṃ janayiṣyatīti yasyā yadabhimataṃ tadicchayā gṛhyatāmityukte keśinyekaṃ varayāmāsa
sumatiḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ vavre
tathetyukte alpair ahobhiḥ keśinī putramekamasamañjasanāmānaṃ vaṃśakaramasūta
kāśyapatanayāyāstu sumatyāḥ ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇyabhavan
tasmādasamañjasādaṃśumānnāma kumāro jajñe
sa tvasasaṃjaso bālo bālyādevāsadvṛttobhūt
pitā cāsyācintayadayamatītabālyaḥ subuddhimān bhaviṣyatīti
atha tatrāpi ca vayasyatīte asaccārītamenaṃ pitā tatyāja
tānyapi ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇyasamañjasacāritamevānucakruḥ
tataścāsasamajasacaritānukāribhiḥ sāgarair apadhvastayajñaiḥ sanmārge jagati devāḥsakalavidyāmayamasaṃspṛṣṭamaśeṣadoṣair bhagavataḥ puruṣottamasyāṃśabhūta kapilaṃ praṇamya tadarthamūcuḥ
bhagavannebhiḥ sagaratanayair asamañjasacaritamanugamyate
katham ebhir asadvṛttamanusaradbhir jagad bhaviṣyatīti
atyārta jagatparitrāṇāya ca bhagavatotra śarīragrahaṇamityākarṇya bhagavānāhālpair eva dinair vinaṅkṣyantīti
atrāntare ca sagaro hayamedhamārabhata
tasya ca putrair adhiṣṭhitamasyāśvaṃ kopyapahṛtya bhuvo bilaṃ praviveśa
tatastattanayāścāśvakhuragatinirvandhenāvanīmekaiko yojanaṃ cakhnuḥ
pātāle cāśvaṃ paribhramantaṃ tamavanīpatitanayāste dadṛśuḥ
nātidūre 'vasthitaṃ ca bhagavantamapaghane śaratkālerkamiva tejobhir avanatamūrdhamadhaścāśeṣadiśaścodbhāsayamānaṃ hayahartāraṃ kapilarṣimapaśyan
tataścodyatāyudhā durātmāno 'yamasmadapakārī yajñavidhnakārī hanyatāṃ hayahartā hanyatāmītyavocnnabhyadhāvaṃś ca
tatastenāpi bhagavatā kiñcidīṣatparivartitalocanenāvalokitāḥsvaśarīrasamutthenāgninādahyamānā vineśuḥ
sagaropyavagamyāśvānusāri tatputrabalamaśeṣaṃ paramarṣiṇā kapilena tejasā dagdhaṃ tatoṃśumantamasamañjasaputramaśvānayanāyayuyoja
sa tu sagarakatayakhātamārgeṇa kapilamupagamya bhaktinamrastadā tṛṣṭāva
athainaṃ bhagavānāha
gacchainaṃ pitāmahāyāśvaṃ prāpaya varaṃ vṛṇīṣva ca putraka pautrāś ca cate svargādgaṅgāṃ bhuvamāneṣyanta iti
athāṃśumānapi svaryātānāṃ brahmadaṇḍahatānāmasmatpitṝṇāmasvargayogyānāṃ svargaprāptikaraṃ varamasmākaṃ prayaccheti pratyāha
tadākarṇya taṃ ca bhagavānāha uktamevaitanmayādya pautraste tridivādgaṅgāṃbhuvamānayiṣyatīti
tadaṃbhasā ca saṃspṛṣṭeṣvasthibhasmāsu ete ca svargamārokṣyanti
bhagavadviṣṇupādāṅguṣṭhanirgatasya hi jalasyaitanmāhātmyam
yanna kevalam abhisaṃdhipūrvakaṃ snānādyupabhogeṣūpakārakamanabhisāṃdhitamapyasyāṃ pretaprāṇasyāsthicarmasnāyukeśādyupaspṛṣṭaṃ śarīrajamapi patitaṃ sadyaḥ śarīriṇaṃ svargaṃ nayatītyuktaḥ praṇamya bhavagate 'śvamādāya pitāmahāyajñamājagām
sagaropyaśvamāsādya taṃ yajñaṃ samāpayāmāsa
sāgaraṃ cātmajaprītyā putratve kalpitavān
tasyāṃśumato dilīpaḥ putrobhavat
dilīpasya bhagīrathaḥ yo 'sau gaṅgāṃ svargādihānīya bhagīrathīsaṃjñāṃ cakāra
bhagīrathātsuhotraḥsuhotrācchutaḥ tasyāpi nābhāgaḥ tatoṃbarīṣaḥ tatputraḥsiṃdhudvīpaḥ siṃdhudvīpādayutāyuḥ
tatputraś ca ṛtuparṇaḥ yo 'sau nalasahāyokṣahṛdayajñobhūt
ṛtuparṇaputraḥsarvakāmaḥ
tattanayaḥsudāsaḥ
sudāsātsaudāso mitra sahanāmā
sa cāṭavyāṃ mṛgayārtho paryaṭan vyāgradvayamapaśyat
tābhyāṃ tadvanamapamṛgaṃ kṛtaṃ matvaikaṃ tayorbāṇena jaghāna
mriyamāṇaścāsāvatibhīṣaṇākṛtiratikarālavadano rākṣaso 'bhūt
dvitīyopi pratikriyāṃ te kariṣyāmītyuktvāntardhānaṃ jagāma
kālena gacchatā saudāso yajñamayajat
pariniṣṭhitayajñe ācārye vasiṣṭhe niṣkrānte tadrakṣo vasiṣṭharūpamāsthāya yajñāvasāne mama naramāṃsabhojanaṃ deyamiti tatsaṃskriyatāṃ kṣaṇādāgamiṣyāmītyuktvā niṣkrāntaḥ
bhūyaś ca sūdaveṣaṃ kṛtvā rājājñayā mānuṣaṃ māṃsaṃ saṃskṛtya rājñe nyavedayat
asāvapi hiraṇyapātre māṃsamādāya vasiṣṭhāgamanapratīkṣako 'bhavat // 48 //
āgatāya vasiṣṭhāya niveditavān
sa cāpyacintayadahosya rājño dauḥśīlyaṃ yenaitanmāṃsamasmākaṃ prayacchati kimetaddravyajātamiti dhyānaparobhavat
apaśyacca tanmāṃsaṃmānuṣam
ataḥ krodhakaluṣīkṛtacetā rājani sāpamutsasarja
yasmādabhojyametadasmadvidhānāṃ tapasvināmavagacchannapi vānmahyaṃ dadāti tasmāttavaivātra lolupatā bhaviṣyatīti
anantaraṃ ca tenāpi bhagavataivābhihitosmītyukte kiṃ mayābhahitamiti muniḥ punarapi samādhau tasthau
samādhivijñānavigatārthaścānugrahaṃ tasmai cakāra nātyantikametaddvādaśābdaṃ tava bhojanaṃ bhaviṣyatīti
asāvapi pratigṛhyodakāñjaliṃ muniśāpapradānāyodyato bhagavannayamasmadgururnārhasyenaṃ kuladevatābhūtamācāryaṃ śaptumiti madayantyā svapatnyā prasāditaḥsasyāṃbudarakṣaṇārthaṃ tacchāpāṃvu norvyāṃ na cākāse cikṣepa kiṃ tu tenaiva svapadau siṣeca
tena ca kvodhāśritenāṃ cabunā dagdhacchāyau tatpādau kalmāṣatāmupagatau tataḥsa kalmāṣapādasaṃjñāmavāpa
vasiṣṭhaśāpācca ṣaṣṭheṣaṣṭhe kāle rākṣasasvabhāvametyā ṭavyāṃ paryaṭannanekaśo mānuṣānabhakṣayat
ekadā tu kañcinmunimṛtukāle bhāryāsaṃgataṃ dadarśa
tayoś ca tamatibhīṣaṇaṃ rākṣasasvarūpamavalokya trāsāddaṃpatyoḥ pradhāvitayorbrahmaṇaṃ jagraha
tataḥsā brahmaṇī bahuśastamabhiyācitavatī
prasīdekṣvākukulatilakabhūtastvaṃ mahārājo miyatrasaho na rākṣasaḥ
nārhasi strīdharmasukhābhijño mayyakṛtārthāyāmasmadbhartāraṃ hantumityevaṃ bahuprakāraṃ vilapantyāṃ vyāghraḥ paśumivāraṇye 'bhimataṃ taṃ brāhmaṇamabhakṣayat
tataścātikopasamanvitā brāhmaṇī taṃ rājānaṃ śaśāpa
yasmādevaṃ mayyatṛṣaptāyāṃ tvayāyaṃ matpatirbhakṣitaḥ tasmāttvamapi kāmopabhogapravṛttontaṃ prāpsyasīti
śaptvā caiva sāgniṃ praviveśa
tatastasya dvādaśābdaparyaye vimuktaśāpasya strīviṣayābhilāṣiṇo madayantī taṃ smārayāmāsa
tataḥ paramasau strībhogaṃ tatyāja
vasiṣṭhaścāputreṇa rājñā putrārthamabhyarthito madayantyāṃ garbhādhānaṃ cakāra
yadā ca saptavarṣāṇyasau garbheṇa jajñe tatastaṃ garbhamaśmanā sā devī jaghāna
putraścājāyata
tasya cāśmaka ityeva nāmābhavat
aśmasya mūlako nāma putro 'bhavat
yosau niḥkṣatre kṣmātalesmin kriyamāṇe strībhir vivastrabhiḥ parivārya rakṣitaḥ tatastaṃ nārīkavacamudāharanti
mūlakāddaśarathastasmādilivilastataś ca viśvasahaḥ
tasmācca khaṭvāṅgaḥ yosau devāsurasaṃgrāme devair abhyarthito 'surāñjaghāna
svarge ca kṛtapriyair devair varagrahaṇāya coditaḥ prāha
yadyavaśyaṃ varo grāhyaḥ tanmamāyuḥ kathyatāmiti
anantaraṃ ca tair uktaṃ muhūrtam ekaṃ pramāṇaṃ tavāyurityuktothāḥsvalitagatinā vimānena laghimādiguṇo martyalokamāgamyedamāha
yathā na brāhmaṇebhyaḥ sakāśādātmāpi me priyataraḥ na ca sva dharmollaṅghanaṃ mayā kadaṭacidapyanuṣṭhitaṃ na ca sakaladevamānuṣapaśupakṣivṛkṣādikeṣvacyutavyatirekavatī dṛṣṭirmamābhūt tathā tamevaṃ munijanānusmṛtaṃ bhagavantamaskhalitagatiḥ prāpayeyamityaśeṣadevagurau bhagavatyanirdeśyavapuṣi sattāmātrātmanyātmānaṃ paramātmani vāsudevākhye yuyoja tatraiva ca layamavāpa
atrāpi śrūyate śloko gītaḥsaptarṣibhiḥ purā /
khaṭvāṅgena samo nānyaḥ kaścidurvyāṃ bhaviṣyati
yena svargādihāgamya muhūrtaṃ prāpya jīvitam /
trayotisaṃdhitā lokā buddhyā satyena caiva hi
khaṭvāṅgāddīrghabāhuḥ putro 'bhavat
tato raghurabhavat
tasmādapyajaḥ
ajāddaśarathaḥ
tasyāpi bhagavānabjanābho jagataḥ sthityarthamātmāṃśena rāmalakṣmaṇabharataśatrughnarūpeṇa caturdhā putratvamāyāsīt
rāmopi bāla eva viśvamitrayāgarakṣaṇāya gacchaṃstāṭakāṃ jaghāna
yajñe ca mārīcamiṣuvātāhataṃ samudre cikṣepa
subāhupramukhāṃś ca kṣayamanayat
darśanamātreṇāhalyāmapāpāṃ cakāra
janakagṛhe ca māheśvaraṃ cāpamanāyāsena babhañja
sītāmayonijāṃ janakarājatanayāṃ vīryaśulkāṃ lebhe
sakalakṣatriyakṣayakāriṇamaśeṣahaihayakuladhūmaketubhūtaṃ ca paraśurāmamapāstavīryabalāvalepaṃ cakāra
pitṛvacanāccāgaṇitarājyābhilāṣo bhrātṛbhāryāsameto vanaṃ praviveśa
virādhakharadūṣaṇādīn kabandhavālinau ca nijaghāna
baddhā cāṃbhonidhimaśeṣarākṣasakulakṣayaṃ kṛtvā daśānanāpahṛtāṃ bhāryaṃ tadvadhādapahṛtakalaṅkāmapyanalapraveśaśuddhāmaśeṣadevasaṅghaiḥ stūyamānaśīlāṃ janakarājakanyāmayodhyāmāninye
tataścābhiṣekamaṅgalaṃ maitreya varṣaśatenāpi vaktuṃ na śakyate saṃkṣepeṇa śrūyatām
lakṣmaṇabharataśatrughnavibhīṣaṇasugrīvāṅgadajāmbavaddhanumatprabhṛtibhiḥ samutphullavadanaiś chatracāmarādiyutaiḥ sevyamāno daśarathirbrahmendrāgnijarṛtivaruṇavāyukubereśānaprabhṛtibhiḥ sarvāmarair vasiṣṭhavāmadevavālmīkimārkaṇḍeyaviśvāmitrabharadvājāgastayaprabhṛtibhir munivaraiḥ ṛgyajusāmātharvaiḥ saṃstūyamāno nṛtyagītavādyādyakhilalokamaṅgalavādyaurvīṇāveśumṛdaṅgabherīpaṭahaśaṅkhakāhalagomukhaprabhṛtibhiḥ sunādaiḥ samastabhūbhaṭatāṃ madhye sakalalokarakṣārthaṃ yathocitamabhiṣikto dāśarathiḥ kosalendro raghukulatilako jānakīpriyo bhrātṛtrayapriyaḥsiṃhāsanagata ekādasābdasahasraṃ rājyamakarot
bharatopi gandharvaviṣayasādhanāya gacchan saṃgrāme gandharvakoṭīstistro jaghāna
śatrughnenāpyamitabalaparākramo madhuputro lavaṇo nāma rābhaso nihāto mathurā ca niveśitā
ityevamādyatibalaparākramavikramaṇeradituṣṭasaṃhāriṇośeṣasya jagato niṣpāditasthitayo rāmalakṣamaṇa bharataśatrughnāḥ punarapi divamārūḍhāḥ
ye 'pi teṣu bhagavadaṃśeṣvanurāgiṇaḥ kosalanagarajānapadāstepi tanmanasastatsālokyatā mavāpuḥ
atiduṣṭasaṃhāriṇo rāmasya kuśalavo dvau putrau lakṣmaṇasyāṅgadacandraketū takṣapuṣkalau bharatasya subāhuśurasenau śatrughnasya
kuśasyātithiratitherapi niṣadhaḥ putro 'bhūt
niṣadhasyāpyanalastasmādapi nabhaḥ nabhasaḥ puṇḍarīkastattanayaḥ kṣemadhanvā tasya ca devānīkastasyāpyahīnako 'hīnakasyāpi rurustasya ca pāriyātrakaḥ pāriyātrāddevalo devalādvaccalaḥ tasyāpyutkaḥ utkācca vajranābhasta smācchaṅkhaṇastamādyuṣitāsvastataś ca viśvasaho jajñe
tasmāddhiraṇyanābhaḥ yo mahāyogīsvarājjaimineḥ śaṣyādyājñavaḥkyādyogamavāya
hiraṇyanābhasya putraḥ puṣyastasmād dhruvasaṃdhistataḥsudarśanastasmādagnivarmastataḥ śīghragastasmādapi maruḥ putro 'bhavat
yosau yogamāsthāyādyāpi kalāpagrāmamaśritya tiṣṭhati
āgāmiyuge sūryaśakṣatravrata āvartayitā bhaviṣyati
tasyātmajaḥ praśuśrukastasyapi susaṃdhistataścāpyamarṣastasya ca sahasvāṃstataś ca viśvabhavaḥ
tasya bṛhadbalaḥ yorjunatanayenābhimanyunābhāratayuddhe kṣayamanīyata
ete ikṣvākubhūpālāḥ prādhānyena mayeritāḥ /
eteṣāṃ caritaṃ śṛṇvan sarvapāpaiḥ pramucyate
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0