વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 4.4

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણેચતુર્થાંશે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ (3)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
કાશ્યપદુહિતા મુમતિર્વિદર્ભરાજતનયા કેશિની ચ દ્વે ભાર્યે સગરસ્યાસ્તામ્

તાભ્યાં ચાપત્યાર્થમૌર્વઃ પરમેણ સમાધિનારાધિતો વરમદાત્

એકા વંશકરમેકં પુત્રમપરા ષષ્ટિં પુત્રસહસ્રાણાં જનયિષ્યતીતિ યસ્યા યદભિમતં તદિચ્છયા ગૃહ્યતામિત્યુક્તે કેશિન્યેકં વરયામાસ

સુમતિઃ પુત્રસહસ્રાણિ ષષ્ટિં વવ્રે

તથેત્યુક્તે અલ્પૈર્ અહોભિઃ કેશિની પુત્રમેકમસમઞ્જસનામાનં વંશકરમસૂત

કાશ્યપતનયાયાસ્તુ સુમત્યાઃ ષષ્ટિં પુત્રસહસ્રાણ્યભવન્

તસ્માદસમઞ્જસાદંશુમાન્નામ કુમારો જજ્ઞે

સ ત્વસસંજસો બાલો બાલ્યાદેવાસદ્વૃત્તોભૂત્

પિતા ચાસ્યાચિન્તયદયમતીતબાલ્યઃ સુબુદ્ધિમાન્ ભવિષ્યતીતિ

અથ તત્રાપિ ચ વયસ્યતીતે અસચ્ચારીતમેનં પિતા તત્યાજ

તાન્યપિ ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણ્યસમઞ્જસચારિતમેવાનુચક્રુઃ

તતશ્ચાસસમજસચરિતાનુકારિભિઃ સાગરૈર્ અપધ્વસ્તયજ્ઞૈઃ સન્માર્ગે જગતિ દેવાઃસકલવિદ્યામયમસંસ્પૃષ્ટમશેષદોષૈર્ ભગવતઃ પુરુષોત્તમસ્યાંશભૂત કપિલં પ્રણમ્ય તદર્થમૂચુઃ

ભગવન્નેભિઃ સગરતનયૈર્ અસમઞ્જસચરિતમનુગમ્યતે

કથમ્ એભિર્ અસદ્વૃત્તમનુસરદ્ભિર્ જગદ્ ભવિષ્યતીતિ

અત્યાર્ત જગત્પરિત્રાણાય ચ ભગવતોત્ર શરીરગ્રહણમિત્યાકર્ણ્ય ભગવાનાહાલ્પૈર્ એવ દિનૈર્ વિનઙ્ક્ષ્યન્તીતિ

અત્રાન્તરે ચ સગરો હયમેધમારભત

તસ્ય ચ પુત્રૈર્ અધિષ્ઠિતમસ્યાશ્વં કોપ્યપહૃત્ય ભુવો બિલં પ્રવિવેશ

તતસ્તત્તનયાશ્ચાશ્વખુરગતિનિર્વન્ધેનાવનીમેકૈકો યોજનં ચખ્નુઃ

પાતાલે ચાશ્વં પરિભ્રમન્તં તમવનીપતિતનયાસ્તે દદૃશુઃ

નાતિદૂરે ઽવસ્થિતં ચ ભગવન્તમપઘને શરત્કાલેર્કમિવ તેજોભિર્ અવનતમૂર્ધમધશ્ચાશેષદિશશ્ચોદ્ભાસયમાનં હયહર્તારં કપિલર્ષિમપશ્યન્

તતશ્ચોદ્યતાયુધા દુરાત્માનો ઽયમસ્મદપકારી યજ્ઞવિધ્નકારી હન્યતાં હયહર્તા હન્યતામીત્યવોચ્ન્નભ્યધાવંશ્ ચ

તતસ્તેનાપિ ભગવતા કિઞ્ચિદીષત્પરિવર્તિતલોચનેનાવલોકિતાઃસ્વશરીરસમુત્થેનાગ્નિનાદહ્યમાના વિનેશુઃ

સગરોપ્યવગમ્યાશ્વાનુસારિ તત્પુત્રબલમશેષં પરમર્ષિણા કપિલેન તેજસા દગ્ધં તતોંશુમન્તમસમઞ્જસપુત્રમશ્વાનયનાયયુયોજ

સ તુ સગરકતયખાતમાર્ગેણ કપિલમુપગમ્ય ભક્તિનમ્રસ્તદા તૃષ્ટાવ

અથૈનં ભગવાનાહ

ગચ્છૈનં પિતામહાયાશ્વં પ્રાપય વરં વૃણીષ્વ ચ પુત્રક પૌત્રાશ્ ચ ચતે સ્વર્ગાદ્ગઙ્ગાં ભુવમાનેષ્યન્ત ઇતિ

અથાંશુમાનપિ સ્વર્યાતાનાં બ્રહ્મદણ્ડહતાનામસ્મત્પિતૄણામસ્વર્ગયોગ્યાનાં સ્વર્ગપ્રાપ્તિકરં વરમસ્માકં પ્રયચ્છેતિ પ્રત્યાહ

તદાકર્ણ્ય તં ચ ભગવાનાહ ઉક્તમેવૈતન્મયાદ્ય પૌત્રસ્તે ત્રિદિવાદ્ગઙ્ગાંભુવમાનયિષ્યતીતિ

તદંભસા ચ સંસ્પૃષ્ટેષ્વસ્થિભસ્માસુ એતે ચ સ્વર્ગમારોક્ષ્યન્તિ

ભગવદ્વિષ્ણુપાદાઙ્ગુષ્ઠનિર્ગતસ્ય હિ જલસ્યૈતન્માહાત્મ્યમ્

યન્ન કેવલમ્ અભિસંધિપૂર્વકં સ્નાનાદ્યુપભોગેષૂપકારકમનભિસાંધિતમપ્યસ્યાં પ્રેતપ્રાણસ્યાસ્થિચર્મસ્નાયુકેશાદ્યુપસ્પૃષ્ટં શરીરજમપિ પતિતં સદ્યઃ શરીરિણં સ્વર્ગં નયતીત્યુક્તઃ પ્રણમ્ય ભવગતે ઽશ્વમાદાય પિતામહાયજ્ઞમાજગામ્

સગરોપ્યશ્વમાસાદ્ય તં યજ્ઞં સમાપયામાસ

સાગરં ચાત્મજપ્રીત્યા પુત્રત્વે કલ્પિતવાન્

તસ્યાંશુમતો દિલીપઃ પુત્રોભવત્

દિલીપસ્ય ભગીરથઃ યો ઽસૌ ગઙ્ગાં સ્વર્ગાદિહાનીય ભગીરથીસંજ્ઞાં ચકાર

ભગીરથાત્સુહોત્રઃસુહોત્રાચ્છુતઃ તસ્યાપિ નાભાગઃ તતોંબરીષઃ તત્પુત્રઃસિંધુદ્વીપઃ સિંધુદ્વીપાદયુતાયુઃ

તત્પુત્રશ્ ચ ઋતુપર્ણઃ યો ઽસૌ નલસહાયોક્ષહૃદયજ્ઞોભૂત્

ઋતુપર્ણપુત્રઃસર્વકામઃ

તત્તનયઃસુદાસઃ

સુદાસાત્સૌદાસો મિત્ર સહનામા

સ ચાટવ્યાં મૃગયાર્થો પર્યટન્ વ્યાગ્રદ્વયમપશ્યત્

તાભ્યાં તદ્વનમપમૃગં કૃતં મત્વૈકં તયોર્બાણેન જઘાન

મ્રિયમાણશ્ચાસાવતિભીષણાકૃતિરતિકરાલવદનો રાક્ષસો ઽભૂત્

દ્વિતીયોપિ પ્રતિક્રિયાં તે કરિષ્યામીત્યુક્ત્વાન્તર્ધાનં જગામ

કાલેન ગચ્છતા સૌદાસો યજ્ઞમયજત્

પરિનિષ્ઠિતયજ્ઞે આચાર્યે વસિષ્ઠે નિષ્ક્રાન્તે તદ્રક્ષો વસિષ્ઠરૂપમાસ્થાય યજ્ઞાવસાને મમ નરમાંસભોજનં દેયમિતિ તત્સંસ્ક્રિયતાં ક્ષણાદાગમિષ્યામીત્યુક્ત્વા નિષ્ક્રાન્તઃ

ભૂયશ્ ચ સૂદવેષં કૃત્વા રાજાજ્ઞયા માનુષં માંસં સંસ્કૃત્ય રાજ્ઞે ન્યવેદયત્

અસાવપિ હિરણ્યપાત્રે માંસમાદાય વસિષ્ઠાગમનપ્રતીક્ષકો ઽભવત્ ॥ 48 ॥
આગતાય વસિષ્ઠાય નિવેદિતવાન્

સ ચાપ્યચિન્તયદહોસ્ય રાજ્ઞો દૌઃશીલ્યં યેનૈતન્માંસમસ્માકં પ્રયચ્છતિ કિમેતદ્દ્રવ્યજાતમિતિ ધ્યાનપરોભવત્

અપશ્યચ્ચ તન્માંસંમાનુષમ્

અતઃ ક્રોધકલુષીકૃતચેતા રાજનિ સાપમુત્સસર્જ

યસ્માદભોજ્યમેતદસ્મદ્વિધાનાં તપસ્વિનામવગચ્છન્નપિ વાન્મહ્યં દદાતિ તસ્માત્તવૈવાત્ર લોલુપતા ભવિષ્યતીતિ

અનન્તરં ચ તેનાપિ ભગવતૈવાભિહિતોસ્મીત્યુક્તે કિં મયાભહિતમિતિ મુનિઃ પુનરપિ સમાધૌ તસ્થૌ

સમાધિવિજ્ઞાનવિગતાર્થશ્ચાનુગ્રહં તસ્મૈ ચકાર નાત્યન્તિકમેતદ્દ્વાદશાબ્દં તવ ભોજનં ભવિષ્યતીતિ

અસાવપિ પ્રતિગૃહ્યોદકાઞ્જલિં મુનિશાપપ્રદાનાયોદ્યતો ભગવન્નયમસ્મદ્ગુરુર્નાર્હસ્યેનં કુલદેવતાભૂતમાચાર્યં શપ્તુમિતિ મદયન્ત્યા સ્વપત્ન્યા પ્રસાદિતઃસસ્યાંબુદરક્ષણાર્થં તચ્છાપાંવુ નોર્વ્યાં ન ચાકાસે ચિક્ષેપ કિં તુ તેનૈવ સ્વપદૌ સિષેચ

તેન ચ ક્વોધાશ્રિતેનાં ચબુના દગ્ધચ્છાયૌ તત્પાદૌ કલ્માષતામુપગતૌ તતઃસ કલ્માષપાદસંજ્ઞામવાપ

વસિષ્ઠશાપાચ્ચ ષષ્ઠેષષ્ઠે કાલે રાક્ષસસ્વભાવમેત્યા ટવ્યાં પર્યટન્નનેકશો માનુષાનભક્ષયત્

એકદા તુ કઞ્ચિન્મુનિમૃતુકાલે ભાર્યાસંગતં દદર્શ

તયોશ્ ચ તમતિભીષણં રાક્ષસસ્વરૂપમવલોક્ય ત્રાસાદ્દંપત્યોઃ પ્રધાવિતયોર્બ્રહ્મણં જગ્રહ

તતઃસા બ્રહ્મણી બહુશસ્તમભિયાચિતવતી

પ્રસીદેક્ષ્વાકુકુલતિલકભૂતસ્ત્વં મહારાજો મિયત્રસહો ન રાક્ષસઃ

નાર્હસિ સ્ત્રીધર્મસુખાભિજ્ઞો મય્યકૃતાર્થાયામસ્મદ્ભર્તારં હન્તુમિત્યેવં બહુપ્રકારં વિલપન્ત્યાં વ્યાઘ્રઃ પશુમિવારણ્યે ઽભિમતં તં બ્રાહ્મણમભક્ષયત્

તતશ્ચાતિકોપસમન્વિતા બ્રાહ્મણી તં રાજાનં શશાપ

યસ્માદેવં મય્યતૃષપ્તાયાં ત્વયાયં મત્પતિર્ભક્ષિતઃ તસ્માત્ત્વમપિ કામોપભોગપ્રવૃત્તોન્તં પ્રાપ્સ્યસીતિ

શપ્ત્વા ચૈવ સાગ્નિં પ્રવિવેશ

તતસ્તસ્ય દ્વાદશાબ્દપર્યયે વિમુક્તશાપસ્ય સ્ત્રીવિષયાભિલાષિણો મદયન્તી તં સ્મારયામાસ

તતઃ પરમસૌ સ્ત્રીભોગં તત્યાજ

વસિષ્ઠશ્ચાપુત્રેણ રાજ્ઞા પુત્રાર્થમભ્યર્થિતો મદયન્ત્યાં ગર્ભાધાનં ચકાર

યદા ચ સપ્તવર્ષાણ્યસૌ ગર્ભેણ જજ્ઞે તતસ્તં ગર્ભમશ્મના સા દેવી જઘાન

પુત્રશ્ચાજાયત

તસ્ય ચાશ્મક ઇત્યેવ નામાભવત્

અશ્મસ્ય મૂલકો નામ પુત્રો ઽભવત્

યોસૌ નિઃક્ષત્રે ક્ષ્માતલેસ્મિન્ ક્રિયમાણે સ્ત્રીભિર્ વિવસ્ત્રભિઃ પરિવાર્ય રક્ષિતઃ તતસ્તં નારીકવચમુદાહરન્તિ

મૂલકાદ્દશરથસ્તસ્માદિલિવિલસ્તતશ્ ચ વિશ્વસહઃ

તસ્માચ્ચ ખટ્વાઙ્ગઃ યોસૌ દેવાસુરસંગ્રામે દેવૈર્ અભ્યર્થિતો ઽસુરાઞ્જઘાન

સ્વર્ગે ચ કૃતપ્રિયૈર્ દેવૈર્ વરગ્રહણાય ચોદિતઃ પ્રાહ

યદ્યવશ્યં વરો ગ્રાહ્યઃ તન્મમાયુઃ કથ્યતામિતિ

અનન્તરં ચ તૈર્ ઉક્તં મુહૂર્તમ્ એકં પ્રમાણં તવાયુરિત્યુક્તોથાઃસ્વલિતગતિના વિમાનેન લઘિમાદિગુણો મર્ત્યલોકમાગમ્યેદમાહ

યથા ન બ્રાહ્મણેભ્યઃ સકાશાદાત્માપિ મે પ્રિયતરઃ ન ચ સ્વ ધર્મોલ્લઙ્ઘનં મયા કદટચિદપ્યનુષ્ઠિતં ન ચ સકલદેવમાનુષપશુપક્ષિવૃક્ષાદિકેષ્વચ્યુતવ્યતિરેકવતી દૃષ્ટિર્મમાભૂત્ તથા તમેવં મુનિજનાનુસ્મૃતં ભગવન્તમસ્ખલિતગતિઃ પ્રાપયેયમિત્યશેષદેવગુરૌ ભગવત્યનિર્દેશ્યવપુષિ સત્તામાત્રાત્મન્યાત્માનં પરમાત્મનિ વાસુદેવાખ્યે યુયોજ તત્રૈવ ચ લયમવાપ

અત્રાપિ શ્રૂયતે શ્લોકો ગીતઃસપ્તર્ષિભિઃ પુરા ।
ખટ્વાઙ્ગેન સમો નાન્યઃ કશ્ચિદુર્વ્યાં ભવિષ્યતિ

યેન સ્વર્ગાદિહાગમ્ય મુહૂર્તં પ્રાપ્ય જીવિતમ્ ।
ત્રયોતિસંધિતા લોકા બુદ્ધ્યા સત્યેન ચૈવ હિ

ખટ્વાઙ્ગાદ્દીર્ઘબાહુઃ પુત્રો ઽભવત્

તતો રઘુરભવત્

તસ્માદપ્યજઃ

અજાદ્દશરથઃ

તસ્યાપિ ભગવાનબ્જનાભો જગતઃ સ્થિત્યર્થમાત્માંશેન રામલક્ષ્મણભરતશત્રુઘ્નરૂપેણ ચતુર્ધા પુત્રત્વમાયાસીત્

રામોપિ બાલ એવ વિશ્વમિત્રયાગરક્ષણાય ગચ્છંસ્તાટકાં જઘાન

યજ્ઞે ચ મારીચમિષુવાતાહતં સમુદ્રે ચિક્ષેપ

સુબાહુપ્રમુખાંશ્ ચ ક્ષયમનયત્

દર્શનમાત્રેણાહલ્યામપાપાં ચકાર

જનકગૃહે ચ માહેશ્વરં ચાપમનાયાસેન બભઞ્જ

સીતામયોનિજાં જનકરાજતનયાં વીર્યશુલ્કાં લેભે

સકલક્ષત્રિયક્ષયકારિણમશેષહૈહયકુલધૂમકેતુભૂતં ચ પરશુરામમપાસ્તવીર્યબલાવલેપં ચકાર

પિતૃવચનાચ્ચાગણિતરાજ્યાભિલાષો ભ્રાતૃભાર્યાસમેતો વનં પ્રવિવેશ

વિરાધખરદૂષણાદીન્ કબન્ધવાલિનૌ ચ નિજઘાન

બદ્ધા ચાંભોનિધિમશેષરાક્ષસકુલક્ષયં કૃત્વા દશાનનાપહૃતાં ભાર્યં તદ્વધાદપહૃતકલઙ્કામપ્યનલપ્રવેશશુદ્ધામશેષદેવસઙ્ઘૈઃ સ્તૂયમાનશીલાં જનકરાજકન્યામયોધ્યામાનિન્યે

તતશ્ચાભિષેકમઙ્ગલં મૈત્રેય વર્ષશતેનાપિ વક્તું ન શક્યતે સંક્ષેપેણ શ્રૂયતામ્

લક્ષ્મણભરતશત્રુઘ્નવિભીષણસુગ્રીવાઙ્ગદજામ્બવદ્ધનુમત્પ્રભૃતિભિઃ સમુત્ફુલ્લવદનૈશ્ છત્રચામરાદિયુતૈઃ સેવ્યમાનો દશરથિર્બ્રહ્મેન્દ્રાગ્નિજરૃતિવરુણવાયુકુબેરેશાનપ્રભૃતિભિઃ સર્વામરૈર્ વસિષ્ઠવામદેવવાલ્મીકિમાર્કણ્ડેયવિશ્વામિત્રભરદ્વાજાગસ્તયપ્રભૃતિભિર્ મુનિવરૈઃ ઋગ્યજુસામાથર્વૈઃ સંસ્તૂયમાનો નૃત્યગીતવાદ્યાદ્યખિલલોકમઙ્ગલવાદ્યૌર્વીણાવેશુમૃદઙ્ગભેરીપટહશઙ્ખકાહલગોમુખપ્રભૃતિભિઃ સુનાદૈઃ સમસ્તભૂભટતાં મધ્યે સકલલોકરક્ષાર્થં યથોચિતમભિષિક્તો દાશરથિઃ કોસલેન્દ્રો રઘુકુલતિલકો જાનકીપ્રિયો ભ્રાતૃત્રયપ્રિયઃસિંહાસનગત એકાદસાબ્દસહસ્રં રાજ્યમકરોત્

ભરતોપિ ગન્ધર્વવિષયસાધનાય ગચ્છન્ સંગ્રામે ગન્ધર્વકોટીસ્તિસ્ત્રો જઘાન

શત્રુઘ્નેનાપ્યમિતબલપરાક્રમો મધુપુત્રો લવણો નામ રાભસો નિહાતો મથુરા ચ નિવેશિતા

ઇત્યેવમાદ્યતિબલપરાક્રમવિક્રમણેરદિતુષ્ટસંહારિણોશેષસ્ય જગતો નિષ્પાદિતસ્થિતયો રામલક્ષમણ ભરતશત્રુઘ્નાઃ પુનરપિ દિવમારૂઢાઃ

યે ઽપિ તેષુ ભગવદંશેષ્વનુરાગિણઃ કોસલનગરજાનપદાસ્તેપિ તન્મનસસ્તત્સાલોક્યતા મવાપુઃ

અતિદુષ્ટસંહારિણો રામસ્ય કુશલવો દ્વૌ પુત્રૌ લક્ષ્મણસ્યાઙ્ગદચન્દ્રકેતૂ તક્ષપુષ્કલૌ ભરતસ્ય સુબાહુશુરસેનૌ શત્રુઘ્નસ્ય

કુશસ્યાતિથિરતિથેરપિ નિષધઃ પુત્રો ઽભૂત્

નિષધસ્યાપ્યનલસ્તસ્માદપિ નભઃ નભસઃ પુણ્ડરીકસ્તત્તનયઃ ક્ષેમધન્વા તસ્ય ચ દેવાનીકસ્તસ્યાપ્યહીનકો ઽહીનકસ્યાપિ રુરુસ્તસ્ય ચ પારિયાત્રકઃ પારિયાત્રાદ્દેવલો દેવલાદ્વચ્ચલઃ તસ્યાપ્યુત્કઃ ઉત્કાચ્ચ વજ્રનાભસ્ત સ્માચ્છઙ્ખણસ્તમાદ્યુષિતાસ્વસ્તતશ્ ચ વિશ્વસહો જજ્ઞે

તસ્માદ્ધિરણ્યનાભઃ યો મહાયોગીસ્વરાજ્જૈમિનેઃ શષ્યાદ્યાજ્ઞવઃક્યાદ્યોગમવાય

હિરણ્યનાભસ્ય પુત્રઃ પુષ્યસ્તસ્માદ્ ધ્રુવસંધિસ્તતઃસુદર્શનસ્તસ્માદગ્નિવર્મસ્તતઃ શીઘ્રગસ્તસ્માદપિ મરુઃ પુત્રો ઽભવત્

યોસૌ યોગમાસ્થાયાદ્યાપિ કલાપગ્રામમશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ

આગામિયુગે સૂર્યશક્ષત્રવ્રત આવર્તયિતા ભવિષ્યતિ

તસ્યાત્મજઃ પ્રશુશ્રુકસ્તસ્યપિ સુસંધિસ્તતશ્ચાપ્યમર્ષસ્તસ્ય ચ સહસ્વાંસ્તતશ્ ચ વિશ્વભવઃ

તસ્ય બૃહદ્બલઃ યોર્જુનતનયેનાભિમન્યુનાભારતયુદ્ધે ક્ષયમનીયત

એતે ઇક્ષ્વાકુભૂપાલાઃ પ્રાધાન્યેન મયેરિતાઃ ।
એતેષાં ચરિતં શૃણ્વન્ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે