Vishnu Purana · Chapter 2.8

iti śrīviṣṇumahāpurāṇe dvitīye 'ṃśe saptamo 'dhyāyaḥ (7)
prāśara uvāca
vyākhyātamaitadbrahmaṇḍasaṃsthānaṃ tava suvrata /
tataḥ pramāṇasaṃsthāne sūryādīnāṃ śṛṇuṣva mai

yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava /
īṣādaṇḍastathaivāsya dviguṇo munisattama

sārdhakoṭis tathā sapta niyutānyadhikāni vai /
yojanānāṃ tu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitam

trinābhimati pañcāre ṣaṇṇeminyatrayātmake /
saṃvatsaramaye kṛtstraṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam

hayāś ca saptacchadāṃsi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu /
gāyatrī ca bṛhatyuṣṇigjagatī triṣṭubheva ca /
anuṣṭuppaṅktirityuktā chandāṃsi harayo raveḥ

catvāriṃśatsahasrāṇi dvitīyo 'kṣo vivasvataḥ /
pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya mahāmate

ākṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārdhayo /
hrasvokṣastadyugārdhena dhruvādhāro rathasya vai /
dvitīyekṣe tu taccakraṃ sasthitaṃ mānasācale

mānasottaraśailasya pūrvato vāsavī purī /
dakṣiṇe tu yama syānyāpratīcyāṃ varuṇasya ca /
uttareṇa ca somasya tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

vasvaukasārā śakrasya yāmyā saṃyamanī tathā /
purī sukhājaleśasya somasya ca vibhāvarī

kāṣṭhāṃ gato dakṣiṇataḥ kṣipteṣuriva sarpati /
maitreya bhagavānbhānurjyotiṣāṃ cakrasaṃyutaḥ

ahorātravyavasthānakāraṇaṃ bhagavānraviḥ /
devayānaḥ paraḥ panthā yogināṃ kleśasaṃkṣaye

divasasya varirmadhye sarvākālaṃ vyavasthitaḥ /
sarvadvīpeṣu maitreya niśārdhasya ca sanmukhaḥ

udayāstamane caiva sarvakālaṃ tu saṃmukhe /
vidiśāsu tvaśeṣāsu tathā brahman diśāsu ca

yair yatra dṛśyate bhāsvānsa teṣāmudayaḥ smṛtaḥ /
tirobhāvaṃ ca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ

naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ /
udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ

śakrādīnāṃ pure tiṣṭhan spṛśatyeṣa puratrayam /
vikoṇau dvau vikoṇasthastrīn koṇāndve pure tathā

udito vardhamānābhirāmadhyāhnāttapanraviḥ /
tataḥ paraṃ hrasantībhir gobhir astaṃ niyacchati

udayāstamanābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau /
yāvatpurastāttapati tāvatpṛṣṭhe ca pārśvayoḥ

ṛte 'maragirermerorupari brahmaṇaḥ sabhām /
yeye marīcayorkasya prayānti brahmaṇaḥ sabhām /
tete nirastāstadbhāsā pratīpamupayānti vai

tasmāddiśyuttarasyāṃ vai divārātriḥ sadaiva hi /
sarveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ seruruttarato yataḥ

prabhā vivasvato rātrāvastaṃ gacchati bhāskare /
viśatyagnimato rātrau vahnirdūrātprakāśate

vahnoḥ prabhā tathā bhānurdineṣvāviśati dvija /
atīva vahnisaṃyogādataḥ sūryaḥ prakāśate

tejasī bhāskarāgneye prakāśoṣṇasvarūpiṇī /
parasparānupraveśādāpyāyete divāniśam

dakṣiṇottarabhūmyardha samuttiṣṭhati bhāskare /
āhorātraṃ viśatyambhastamaḥ prākāśyaśīlavat

ātāmrā hi bhavatyāpo divānaktapraveśanāt /
dinaṃ viśati caivāṃbho bhāskarestamupeyuṣi /
tasmācchuklā bhavantyāpo naktamahnaḥ praveśanāt

evaṃ puṣkaramadhyena yadā yāti divākaraḥ /
triṃśadbhāgastu medinyāstadā mauhūrtikī gatiḥ

kulālacakraparyante bhramanneṣa divākaraḥ /
karotyahas tathā rātriṃ vimuñcanmedinīṃ dvijaḥ

ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti bhāskaraḥ /
tataḥ kumbhaṃ ca mīnaṃ ca rāśe rāśyantaraṃ dvija

triṣveteṣvatha bhukteṣu tato vaiṣuvatīṃ gatim /
prayāti savitā kurvannahorātraṃ tataḥ samam

tato rātriḥ kṣayaṃ yāti vardhate 'nudinaṃ dinam

tataś ca mithunasyānte parāṃ kāṣṭhāmupāgataḥ /
rāśiṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyanam

kulālacakraparyanto yathāśīghraṃ pravartate /
dakṣiṇaprakrame sūryas tathā śīghraṃ pravartate

ativegitayā kālaṃ vāyuvegabalāccaran /
tasmātprakaṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati

sūryo dvādaśabhiḥ śaighryān muhūrte dakṣiṇāyane /
trayodaśārdhamṛkṣāṇāmahnā tu carati dvija /
muhūrtais tāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiś caran

kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati /
tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ

tasmāddīrgheṇa kālena bhūmimalpāṃ tu gaccati /
aṣṭādaśasuhūrtaṃ yaduttarāyaṇapaścimam

aharbhavati taccāpi carate mandavikramaḥ

trayodaśārdhamahnā tu ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ /
muhūrtais tāvadṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiścaran

ato mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā /
mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā

kulālacakranābhis tu yathā tatraivavartate /
dhruvas tathā hi maitreya tatraiva parivartate

ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramato maṇḍalāni tu /
divā naktaṃ ca sūryasya mandā śīghrāca vai gatiḥ

mandāhni yasminnayane śīghrā naktaṃ tadā gatiḥ /
śīghrā niśi yadā cāsya tadā mandā divā gatiḥ

eka pramāṇamevaiṣa mārgaṃ yāti divākaraḥ /
ahorātreṇa yo bhuṅkte samastā rāśayo dvija

ṣaḍeva rāśīn yo bhuṅkte rātrāvanyāṃś ca ṣaḍdivā

rāśipramāṇajanitā dīrghahrasvātmatā dine /
tathā niśāyāṃ rāśīnāṃ pramāṇair laghudīrghatā

dināderdirghahrasvatvaṃ tadbhogenaiva jāyate /
uttare prakrame śīghrā niśi mandā gatirdivā

dakṣiṇe tvayane caiva viparītāṃ vivasvataḥ

uṣā rātriḥ samākhyātāvyuṣṭiścāpyucyate dinam /
procyate ca tathā saṃdhyā uṣāvyuṣṭyoryadantaram

saṃdhyākāle ca saṃprāpte raudre paramadāruṇe /
mandehā rākṣasā ghorāḥ sūryamicchinti khāditum

prajāpatikṛtaḥ śāpasteṣāṃ maitreya rakṣasām /
akṣayatvaṃ śarīrāṇāṃ maraṇaṃ ca dine dine

tataḥ sūryasya tair yuddhaṃ bhavatyatyantadāruṇam /
tato dvijottamā stoyaṃ saṃkṣipanti mahāmune

oṅkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam /
tena dahyanti te pāpā vajrībhūtena vāriṇā

agnihotre hūyate yā samantrā prathamāhutiḥ /
sūryojyotiḥ sahasrāṃśu samā dīpyati bhāskaraḥ

oṅkāro bhagavānviṣṇustridhāmā vacasāṃ patiḥ /
taduccāraṇataste tu vināśaṃ yānti rākṣasāḥ

vaiṣṇuvoṃśaḥ paraḥ sūryo yontarjyotirasaṃplavam /
abhiyāyaka oṅkārastasya tatprerakaṃ param

tena saṃpreritaṃ jyotir oṃkāreṇātha dīptimat /
dahatyaśeṣarakṣāṃsi mandehākhyānyaghāni vai

tasmānnollaṅghanaṃ kāryaṃ saṃdhyopāsanakarmaṇaḥ /
sa hanti sūryaṃ sandhyāyā nopāstiṃ kurute tu yaḥ

tataḥ prayāti bhagavānbrāhmaṇair abhirakṣitaḥ /
vālakhilyādibhiścaiva jagataḥ pālanodyataḥ

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ ca /
triṃśatkalaścaiva bhavenmuhūrtastais triṃśatā rātryahanī samete

hrāsavṛddhī tvaharbhāgordivasānāṃ yathākramam /
sandhyāmuhūrtamātrā vai hrāsavṛddhau samā smṛtā

rekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrtagate ravau /
prātaḥ smṛtastataḥ kālo bhāgaścāhnaḥ sa pañcamaḥ

tasmātprātastanātkālāttramuhūrtastu saṅgavaḥ /
madhyāhnastrimuhūrtastu tasmātkālāttu saṅgavāt

tasmānmādhyāhnikātkālādaparāhna iti smṛtaḥ /
traya eva muhūrtāstu kālabhāgaḥ smṛto budhaiḥ

āparāhne vyatīte tu kālaḥ sāyāhna eva ca /
daśapañca muhūrtaṃ vai muhūrtāstraya eva ca

daśapañca muhūrtaṃ vai aharvaiṣuvataṃ smṛtam

vardhate hraseta caivāpyayane dakṣiṇottare /
ahastu grasate rātriṃ rātrirgrasati vāsaram

śaradvasantayormadhye viṣuvaṃ tu vibhāvyate /
tulāmeṣagate bhānau samarātridinaṃ tu tat

karkaṭāvasthite bhānau dakṣiṇāyanamucyate /
uttarāyaṇamapyuktaṃ makarasthe divākare

triṃśanmuhūrtaṃ kathitamahorātraṃ tu yanmayā /
tānipañcadaśa brahman pakṣa ityabhidhīyate

māsaḥ pakṣadvayenokto dvau māsau cārkajāvṛtuḥ /
ṛtutrayaṃ cāpyayanaṃ dve 'yane varṣasaṃjñite

saṃvatsarādayaḥ pañca caturmāsavikalpitāḥ /
niścayaḥ sarvakālsaya yugamityabhidhīyate

saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ /
idvatsarastṛtīyastu caturthaścānuvatsaraḥ /
vatsaraḥ pañcamaścātra kāloyaṃ yugasaṃjñitaḥ

yaḥ śvetasyottaraḥ śailaḥ śṛṅgavāniti viśrutaḥ /
trīṇi tasya tu śṛṅgāṇi mairayaṃ śṛṅgavān smṛtaḥ

dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva madhyaṃ vaiṣuvataṃ tathā /
śaradvasaṃtayormadhye tadbhānuḥ pratipadyate /
meṣādau ca tulādau ca maitreya viṣuvaṃ smṛtam

tadā tulyamahorātraṃ karoti timirāpahaḥ /
daśapañca muhūrtaṃ vai tad etad ubhayaṃ smṛtam

prathame kṛttikābhāge yadā bhāsvāṃstadā śaśī /
viśākhānāṃ caturthe 'ṃśe mune tiṣṭhatyasaṃśayam

viśākhānāṃ yadā sūryaścaratyaṃśaṃ tṛtīyakam /
tadā candraṃ vijānīyātkṛttikāśirasi sthitam

tadaiva viṣuvākhyo 'yaṃ kālaḥ puṇyo 'bhidhīyate /
tadā dānādi deyāni devebhyaḥ prayatātmabhiḥ

brahmaṇebhyaḥ pitṛbhyaś ca mukhametattu dānājam /
dattadānastu viṣuve kṛtakṛtyobhijāyate

ahorātrārdhamāsā tu kalāḥ kāṣṭhāḥ kṣaṇās tathā /
paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca /
sinīvālī kuhūścaiva ekā cānumatis tathā

tapastapasyai madhumādhavau ca śukraḥ śuciścāyanamuttaraṃ syāt /
nabhonabhasyau ca iṣastathorjaḥsahaḥ sahasyāviti dakṣiṇaṃ tat

lokā lokaś ca yaḥ śailaḥ prāg ukto bhavato mayā /
lokapālāstu catvārastatra tiṣṭhanti suvratāḥ

sudhāmā śaṅkhapāccaiva kardamasyātmajau dvija /
hiraṇyaromā caivānyaścaturthaḥ kekumānapi

nirdhandvā nirabhīmānā nistandrā niṣparigrahāḥ /
lokapālāḥ sthitā hyete lokā loke caturdiśam

uttaraṃ padagastyasya ajavīthyāś ca dakṣiṇam /
pitṛyānaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathādbāhiḥ

tatrāsate mahātmāna ṛṣayo ye 'gnihotriṇaḥ /
bhūtāraṃbhakṛtaṃ brahma śaṃsanto ṛtvigudyatāḥ /
prārabhante tu ye lokāsteṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ

calitaṃ te punarbrahma sthāpayanti yugeyuge /
santatyā tapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca

jāyamānāstu pūrve ca paścimānāṃ gṛheṣu vai /
paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante vidhaneṣviha

evamāvartamānāste tiṣṭhanti niyatavratāḥ /
saviturdakṣiṇaṃ mārgaṃ śritā hyacandratārakam

nāgāvīthyuttaraṃ yacca saptarṣibhyaś ca dakṣiṇam /
uttaraḥ savituḥ panthā devayānaś ca sa smṛtaḥ

tatra te vāsinaḥ siddhāvimalā brahmacāriṇaḥ /
santatiṃ te jugupsaṃti tasmānmṛtyurjitaś ca taiḥ

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāmūrdhvareta sām /
udakpanthanamaryamṇaḥ sthitā hyābhūtasaṃplavam

te seprayogāllobhasya maithunasya ca varjanāt /
icchādveṣāpravṛttyā ca bhūtārambhavi varjanāt

punaś ca kāmāsaṃyogācchabdāderdeṣadarśanāt /
ityebhiḥ kāraṇaiḥ śuddhāstemṛtatvaṃ hi bhejire

ābhūtasaṃplavaṃ sthānamamṛtatvaṃ vibhāvyate /
trailokyasthitikāloyamapunarmāra ucyate

brahmahatyāśvamedhābhyāṃ pāpapuṇyakṛto vidhiḥ /
ābhūtasaṃplavāntantu phalamuktaṃ tayordvija

yāvanmātre pradeśe tu maitreyāvasthito dhruvaḥ /
kṣayamāyāti tāvattu bhūmerābhūtasaṃplavāt

ūrdhvottaramṛṣibhyastu dhruvo yatra vyavasthitaḥ /
etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsuram

nirdhūtadoṣapaṅkānāṃ yatīnāṃ saṃyatātmanām /
sthānaṃ tatparamaṃ vipra puṇyapāpaparikṣaye

apuṇyapuṇyoparame kṣīṇāśeṣāptihetavaḥ /
yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ parapaṃ padam

dharmadhruvādyāstiṣṭhanti yatra te lokasākṣiṇaḥ /
tatsārṣṭyotpannayogardhistadviṣṇoḥ paramaṃpadam

yatrotametatprotaṃ ca yadbhūtaṃ sacarācaram /
bhavyaṃ ya viśvaṃ maitreya tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

divīva cakṣurātataṃyogināṃ tanmayātmanām /
vivekajñānadṛṣṭaṃ ca tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

yasminpratiṣṭhito bhāsvānmeḍhībhūtaḥ svayaṃ dhruvaḥ /
dhruve ca sarvajyotīṃṣi jyotiṣvambhomuco dvija

megheṣu saṃgatā vṛṣṭirvṛṣṭeḥ sṛṣṭeś ca poṣaṇam /
āpyāyanaṃ ca sarveṣāṃ devādīnāṃ mahāmune

tataścājyāhutidvārā poṣitāste havirbhujaḥ /
vṛṣṭeḥ kāraṇatāṃ yānti bhūtānāṃ sthitaye punaḥ

evametatpadaṃ viṣṇostṛtīyamamalātmakam /
ādhārabhūtaṃ lokānāṃ trayāṇāṃ vṛṣṭikāraṇam

tataḥ prabhavati brahman sarvapāpaharā sarit /
gaṅgā devāṅganāṅgānāmanulepanapiñjarā

vāmapādāmbujāṅguṣṭha-nakhastrotovinirgatām /
viṣṇorbibhārti yāṃ bhaktyā śirasāharniśaṃ dhruvaḥ

tataḥ saptarṣayo yasyāḥ prāṇāyāmaparā yaṇāḥ /
tiṣṭhanti vīcimālābhiruhyamānajaṭājale

vāryoghaiḥ saṃtatair yasyāḥ plāvitaṃ śaśimaṇḍalam /
bhūyodhikatarāṃ kāntiṃ vahatyetaduha kṣaye

merupṛṣṭe patatyuccair niṣkrāntā śaśimaṇḍalāt /
jagataḥ pāvanārthāya prayāti ca caturdiśam

sītī cālakanandā ca cakṣurbhadrā ca saṃsthitā /
ekaiva yā caturbhedā digbhedagatilakṣaṇā

bhedaṃ cālakanandākhyaṃ yasyāḥ śarvopi dakṣiṇām /
dadhāra śirasā prītya varṣāṇāmadhikaṃ śatam

śambhorjaṭākalāpācca viniṣkrāntāśthiśarkarāḥ /
plāvayitvā divaṃ ninye yā pāpānsagarātmajān

strātasya salile yasyāḥ sadyaḥ pāpaṃ praṇaśyati /
apūrvapuṇyaprāptiś ca sadyo maitreya jāyate

dattāḥ pitṛbhyo yatrāpastanayaiḥ śraddhayānvitaiḥ /
samāśataṃ prayacchanti tṛptiṃ maitreya durlabhām

yasyāmiṣṭvā mahāyajñair yajñeśaṃ puruṣottamam /
dvijabhūpāḥ parāṃ siddhimavāpurdivi ceha ca

snānādvidhūtapāpāś ca yajjalair yatayas tathā /
keśabāsaktamanasaḥ prāptā nirvāṇamuttamam

śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītāvagāhitā /
yā pāvayati bhūtāni kīrtitā ca divedine

gagāgaṅgeti yair nāmayojanānā śataṣvapi /
sthitair uccāritaṃ hanti pāpaṃ janmatrayārjitam

yataḥ sā pāvanāyālaṃ trayāṇāṃ jagatāmapi /
samudbhūtā paraṃ tattu tṛtīyaṃ bhagavatpadam