વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.8

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયે ઽંશે સપ્તમો ઽધ્યાયઃ (7)
પ્રાશર ઉવાચ
વ્યાખ્યાતમૈતદ્બ્રહ્મણ્ડસંસ્થાનં તવ સુવ્રત ।
તતઃ પ્રમાણસંસ્થાને સૂર્યાદીનાં શૃણુષ્વ મૈ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ભાસ્કરસ્ય રથો નવ ।
ઈષાદણ્ડસ્તથૈવાસ્ય દ્વિગુણો મુનિસત્તમ

સાર્ધકોટિસ્ તથા સપ્ત નિયુતાન્યધિકાનિ વૈ ।
યોજનાનાં તુ તસ્યાક્ષસ્તત્ર ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્

ત્રિનાભિમતિ પઞ્ચારે ષણ્ણેમિન્યત્રયાત્મકે ।
સંવત્સરમયે કૃત્સ્ત્રં કાલચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્

હયાશ્ ચ સપ્તચ્છદાંસિ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ।
ગાયત્રી ચ બૃહત્યુષ્ણિગ્જગતી ત્રિષ્ટુભેવ ચ ।
અનુષ્ટુપ્પઙ્ક્તિરિત્યુક્તા છન્દાંસિ હરયો રવેઃ

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ દ્વિતીયો ઽક્ષો વિવસ્વતઃ ।
પઞ્ચાન્યાનિ તુ સાર્ધાનિ સ્યન્દનસ્ય મહામતે

આક્ષપ્રમાણમુભયોઃ પ્રમાણં તદ્યુગાર્ધયો ।
હ્રસ્વોક્ષસ્તદ્યુગાર્ધેન ધ્રુવાધારો રથસ્ય વૈ ।
દ્વિતીયેક્ષે તુ તચ્ચક્રં સસ્થિતં માનસાચલે

માનસોત્તરશૈલસ્ય પૂર્વતો વાસવી પુરી ।
દક્ષિણે તુ યમ સ્યાન્યાપ્રતીચ્યાં વરુણસ્ય ચ ।
ઉત્તરેણ ચ સોમસ્ય તાસાં નામાનિ મે શૃણુ

વસ્વૌકસારા શક્રસ્ય યામ્યા સંયમની તથા ।
પુરી સુખાજલેશસ્ય સોમસ્ય ચ વિભાવરી

કાષ્ઠાં ગતો દક્ષિણતઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ સર્પતિ ।
મૈત્રેય ભગવાન્ભાનુર્જ્યોતિષાં ચક્રસંયુતઃ

અહોરાત્રવ્યવસ્થાનકારણં ભગવાન્રવિઃ ।
દેવયાનઃ પરઃ પન્થા યોગિનાં ક્લેશસંક્ષયે

દિવસસ્ય વરિર્મધ્યે સર્વાકાલં વ્યવસ્થિતઃ ।
સર્વદ્વીપેષુ મૈત્રેય નિશાર્ધસ્ય ચ સન્મુખઃ

ઉદયાસ્તમને ચૈવ સર્વકાલં તુ સંમુખે ।
વિદિશાસુ ત્વશેષાસુ તથા બ્રહ્મન્ દિશાસુ ચ

યૈર્ યત્ર દૃશ્યતે ભાસ્વાન્સ તેષામુદયઃ સ્મૃતઃ ।
તિરોભાવં ચ યત્રૈતિ તત્રૈવાસ્તમનં રવેઃ

નૈવાસ્તમનમર્કસ્ય નોદયઃ સર્વદા સતઃ ।
ઉદયાસ્તમનાખ્યં હિ દર્શનાદર્શનં રવેઃ

શક્રાદીનાં પુરે તિષ્ઠન્ સ્પૃશત્યેષ પુરત્રયમ્ ।
વિકોણૌ દ્વૌ વિકોણસ્થસ્ત્રીન્ કોણાન્દ્વે પુરે તથા

ઉદિતો વર્ધમાનાભિરામધ્યાહ્નાત્તપન્રવિઃ ।
તતઃ પરં હ્રસન્તીભિર્ ગોભિર્ અસ્તં નિયચ્છતિ

ઉદયાસ્તમનાભ્યાં ચ સ્મૃતે પૂર્વાપરે દિશૌ ।
યાવત્પુરસ્તાત્તપતિ તાવત્પૃષ્ઠે ચ પાર્શ્વયોઃ

ઋતે ઽમરગિરેર્મેરોરુપરિ બ્રહ્મણઃ સભામ્ ।
યેયે મરીચયોર્કસ્ય પ્રયાન્તિ બ્રહ્મણઃ સભામ્ ।
તેતે નિરસ્તાસ્તદ્ભાસા પ્રતીપમુપયાન્તિ વૈ

તસ્માદ્દિશ્યુત્તરસ્યાં વૈ દિવારાત્રિઃ સદૈવ હિ ।
સર્વેષાં દ્વીપવર્ષાણાં સેરુરુત્તરતો યતઃ

પ્રભા વિવસ્વતો રાત્રાવસ્તં ગચ્છતિ ભાસ્કરે ।
વિશત્યગ્નિમતો રાત્રૌ વહ્નિર્દૂરાત્પ્રકાશતે

વહ્નોઃ પ્રભા તથા ભાનુર્દિનેષ્વાવિશતિ દ્વિજ ।
અતીવ વહ્નિસંયોગાદતઃ સૂર્યઃ પ્રકાશતે

તેજસી ભાસ્કરાગ્નેયે પ્રકાશોષ્ણસ્વરૂપિણી ।
પરસ્પરાનુપ્રવેશાદાપ્યાયેતે દિવાનિશમ્

દક્ષિણોત્તરભૂમ્યર્ધ સમુત્તિષ્ઠતિ ભાસ્કરે ।
આહોરાત્રં વિશત્યમ્ભસ્તમઃ પ્રાકાશ્યશીલવત્

આતામ્રા હિ ભવત્યાપો દિવાનક્તપ્રવેશનાત્ ।
દિનં વિશતિ ચૈવાંભો ભાસ્કરેસ્તમુપેયુષિ ।
તસ્માચ્છુક્લા ભવન્ત્યાપો નક્તમહ્નઃ પ્રવેશનાત્

એવં પુષ્કરમધ્યેન યદા યાતિ દિવાકરઃ ।
ત્રિંશદ્ભાગસ્તુ મેદિન્યાસ્તદા મૌહૂર્તિકી ગતિઃ

કુલાલચક્રપર્યન્તે ભ્રમન્નેષ દિવાકરઃ ।
કરોત્યહસ્ તથા રાત્રિં વિમુઞ્ચન્મેદિનીં દ્વિજઃ

અયનસ્યોત્તરસ્યાદૌ મકરં યાતિ ભાસ્કરઃ ।
તતઃ કુમ્ભં ચ મીનં ચ રાશે રાશ્યન્તરં દ્વિજ

ત્રિષ્વેતેષ્વથ ભુક્તેષુ તતો વૈષુવતીં ગતિમ્ ।
પ્રયાતિ સવિતા કુર્વન્નહોરાત્રં તતઃ સમમ્

તતો રાત્રિઃ ક્ષયં યાતિ વર્ધતે ઽનુદિનં દિનમ્

તતશ્ ચ મિથુનસ્યાન્તે પરાં કાષ્ઠામુપાગતઃ ।
રાશિં કર્કટકં પ્રાપ્ય કુરુતે દક્ષિણાયનમ્

કુલાલચક્રપર્યન્તો યથાશીઘ્રં પ્રવર્તતે ।
દક્ષિણપ્રક્રમે સૂર્યસ્ તથા શીઘ્રં પ્રવર્તતે

અતિવેગિતયા કાલં વાયુવેગબલાચ્ચરન્ ।
તસ્માત્પ્રકષ્ટાં ભૂમિં તુ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ

સૂર્યો દ્વાદશભિઃ શૈઘ્ર્યાન્ મુહૂર્તે દક્ષિણાયને ।
ત્રયોદશાર્ધમૃક્ષાણામહ્ના તુ ચરતિ દ્વિજ ।
મુહૂર્તૈસ્ તાવદૃક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ ચરન્

કુલાલચક્રમધ્યસ્થો યથા મન્દં પ્રસર્પતિ ।
તથોદગયને સૂર્યઃ સર્પતે મન્દવિક્રમઃ

તસ્માદ્દીર્ઘેણ કાલેન ભૂમિમલ્પાં તુ ગચ્ચતિ ।
અષ્ટાદશસુહૂર્તં યદુત્તરાયણપશ્ચિમમ્

અહર્ભવતિ તચ્ચાપિ ચરતે મન્દવિક્રમઃ

ત્રયોદશાર્ધમહ્ના તુ ઋક્ષાણાં ચરતે રવિઃ ।
મુહૂર્તૈસ્ તાવદૃક્ષાણિ રાત્રૌ દ્વાદશભિશ્ચરન્

અતો મન્દતરં નાભ્યાં ચક્રં ભ્રમતિ વૈ યથા ।
મૃત્પિણ્ડ ઇવ મધ્યસ્થો ધ્રુવો ભ્રમતિ વૈ તથા

કુલાલચક્રનાભિસ્ તુ યથા તત્રૈવવર્તતે ।
ધ્રુવસ્ તથા હિ મૈત્રેય તત્રૈવ પરિવર્તતે

ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ ।
દિવા નક્તં ચ સૂર્યસ્ય મન્દા શીઘ્રાચ વૈ ગતિઃ

મન્દાહ્નિ યસ્મિન્નયને શીઘ્રા નક્તં તદા ગતિઃ ।
શીઘ્રા નિશિ યદા ચાસ્ય તદા મન્દા દિવા ગતિઃ

એક પ્રમાણમેવૈષ માર્ગં યાતિ દિવાકરઃ ।
અહોરાત્રેણ યો ભુઙ્ક્તે સમસ્તા રાશયો દ્વિજ

ષડેવ રાશીન્ યો ભુઙ્ક્તે રાત્રાવન્યાંશ્ ચ ષડ્દિવા

રાશિપ્રમાણજનિતા દીર્ઘહ્રસ્વાત્મતા દિને ।
તથા નિશાયાં રાશીનાં પ્રમાણૈર્ લઘુદીર્ઘતા

દિનાદેર્દિર્ઘહ્રસ્વત્વં તદ્ભોગેનૈવ જાયતે ।
ઉત્તરે પ્રક્રમે શીઘ્રા નિશિ મન્દા ગતિર્દિવા

દક્ષિણે ત્વયને ચૈવ વિપરીતાં વિવસ્વતઃ

ઉષા રાત્રિઃ સમાખ્યાતાવ્યુષ્ટિશ્ચાપ્યુચ્યતે દિનમ્ ।
પ્રોચ્યતે ચ તથા સંધ્યા ઉષાવ્યુષ્ટ્યોર્યદન્તરમ્

સંધ્યાકાલે ચ સંપ્રાપ્તે રૌદ્રે પરમદારુણે ।
મન્દેહા રાક્ષસા ઘોરાઃ સૂર્યમિચ્છિન્તિ ખાદિતુમ્

પ્રજાપતિકૃતઃ શાપસ્તેષાં મૈત્રેય રક્ષસામ્ ।
અક્ષયત્વં શરીરાણાં મરણં ચ દિને દિને

તતઃ સૂર્યસ્ય તૈર્ યુદ્ધં ભવત્યત્યન્તદારુણમ્ ।
તતો દ્વિજોત્તમા સ્તોયં સંક્ષિપન્તિ મહામુને

ઓઙ્કારબ્રહ્મસંયુક્તં ગાયત્ર્યા ચાભિમન્ત્રિતમ્ ।
તેન દહ્યન્તિ તે પાપા વજ્રીભૂતેન વારિણા

અગ્નિહોત્રે હૂયતે યા સમન્ત્રા પ્રથમાહુતિઃ ।
સૂર્યોજ્યોતિઃ સહસ્રાંશુ સમા દીપ્યતિ ભાસ્કરઃ

ઓઙ્કારો ભગવાન્વિષ્ણુસ્ત્રિધામા વચસાં પતિઃ ।
તદુચ્ચારણતસ્તે તુ વિનાશં યાન્તિ રાક્ષસાઃ

વૈષ્ણુવોંશઃ પરઃ સૂર્યો યોન્તર્જ્યોતિરસંપ્લવમ્ ।
અભિયાયક ઓઙ્કારસ્તસ્ય તત્પ્રેરકં પરમ્

તેન સંપ્રેરિતં જ્યોતિર્ ઓંકારેણાથ દીપ્તિમત્ ।
દહત્યશેષરક્ષાંસિ મન્દેહાખ્યાન્યઘાનિ વૈ

તસ્માન્નોલ્લઙ્ઘનં કાર્યં સંધ્યોપાસનકર્મણઃ ।
સ હન્તિ સૂર્યં સન્ધ્યાયા નોપાસ્તિં કુરુતે તુ યઃ

તતઃ પ્રયાતિ ભગવાન્બ્રાહ્મણૈર્ અભિરક્ષિતઃ ।
વાલખિલ્યાદિભિશ્ચૈવ જગતઃ પાલનોદ્યતઃ

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિંશચ્ચ કાષ્ઠા ગણયેત્કલાં ચ ।
ત્રિંશત્કલશ્ચૈવ ભવેન્મુહૂર્તસ્તૈસ્ ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે

હ્રાસવૃદ્ધી ત્વહર્ભાગોર્દિવસાનાં યથાક્રમમ્ ।
સન્ધ્યામુહૂર્તમાત્રા વૈ હ્રાસવૃદ્ધૌ સમા સ્મૃતા

રેખાપ્રભૃત્યથાદિત્યે ત્રિમુહૂર્તગતે રવૌ ।
પ્રાતઃ સ્મૃતસ્તતઃ કાલો ભાગશ્ચાહ્નઃ સ પઞ્ચમઃ

તસ્માત્પ્રાતસ્તનાત્કાલાત્ત્રમુહૂર્તસ્તુ સઙ્ગવઃ ।
મધ્યાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્તસ્તુ તસ્માત્કાલાત્તુ સઙ્ગવાત્

તસ્માન્માધ્યાહ્નિકાત્કાલાદપરાહ્ન ઇતિ સ્મૃતઃ ।
ત્રય એવ મુહૂર્તાસ્તુ કાલભાગઃ સ્મૃતો બુધૈઃ

આપરાહ્ને વ્યતીતે તુ કાલઃ સાયાહ્ન એવ ચ ।
દશપઞ્ચ મુહૂર્તં વૈ મુહૂર્તાસ્ત્રય એવ ચ

દશપઞ્ચ મુહૂર્તં વૈ અહર્વૈષુવતં સ્મૃતમ્

વર્ધતે હ્રસેત ચૈવાપ્યયને દક્ષિણોત્તરે ।
અહસ્તુ ગ્રસતે રાત્રિં રાત્રિર્ગ્રસતિ વાસરમ્

શરદ્વસન્તયોર્મધ્યે વિષુવં તુ વિભાવ્યતે ।
તુલામેષગતે ભાનૌ સમરાત્રિદિનં તુ તત્

કર્કટાવસ્થિતે ભાનૌ દક્ષિણાયનમુચ્યતે ।
ઉત્તરાયણમપ્યુક્તં મકરસ્થે દિવાકરે

ત્રિંશન્મુહૂર્તં કથિતમહોરાત્રં તુ યન્મયા ।
તાનિપઞ્ચદશ બ્રહ્મન્ પક્ષ ઇત્યભિધીયતે

માસઃ પક્ષદ્વયેનોક્તો દ્વૌ માસૌ ચાર્કજાવૃતુઃ ।
ઋતુત્રયં ચાપ્યયનં દ્વે ઽયને વર્ષસંજ્ઞિતે

સંવત્સરાદયઃ પઞ્ચ ચતુર્માસવિકલ્પિતાઃ ।
નિશ્ચયઃ સર્વકાલ્સય યુગમિત્યભિધીયતે

સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ ।
ઇદ્વત્સરસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થશ્ચાનુવત્સરઃ ।
વત્સરઃ પઞ્ચમશ્ચાત્ર કાલોયં યુગસંજ્ઞિતઃ

યઃ શ્વેતસ્યોત્તરઃ શૈલઃ શૃઙ્ગવાનિતિ વિશ્રુતઃ ।
ત્રીણિ તસ્ય તુ શૃઙ્ગાણિ મૈરયં શૃઙ્ગવાન્ સ્મૃતઃ

દક્ષિણં ચોત્તરં ચૈવ મધ્યં વૈષુવતં તથા ।
શરદ્વસંતયોર્મધ્યે તદ્ભાનુઃ પ્રતિપદ્યતે ।
મેષાદૌ ચ તુલાદૌ ચ મૈત્રેય વિષુવં સ્મૃતમ્

તદા તુલ્યમહોરાત્રં કરોતિ તિમિરાપહઃ ।
દશપઞ્ચ મુહૂર્તં વૈ તદ્ એતદ્ ઉભયં સ્મૃતમ્

પ્રથમે કૃત્તિકાભાગે યદા ભાસ્વાંસ્તદા શશી ।
વિશાખાનાં ચતુર્થે ઽંશે મુને તિષ્ઠત્યસંશયમ્

વિશાખાનાં યદા સૂર્યશ્ચરત્યંશં તૃતીયકમ્ ।
તદા ચન્દ્રં વિજાનીયાત્કૃત્તિકાશિરસિ સ્થિતમ્

તદૈવ વિષુવાખ્યો ઽયં કાલઃ પુણ્યો ઽભિધીયતે ।
તદા દાનાદિ દેયાનિ દેવેભ્યઃ પ્રયતાત્મભિઃ

બ્રહ્મણેભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ ચ મુખમેતત્તુ દાનાજમ્ ।
દત્તદાનસ્તુ વિષુવે કૃતકૃત્યોભિજાયતે

અહોરાત્રાર્ધમાસા તુ કલાઃ કાષ્ઠાઃ ક્ષણાસ્ તથા ।
પૌર્ણમાસી તથા જ્ઞેયા અમાવાસ્યા તથૈવ ચ ।
સિનીવાલી કુહૂશ્ચૈવ એકા ચાનુમતિસ્ તથા

તપસ્તપસ્યૈ મધુમાધવૌ ચ શુક્રઃ શુચિશ્ચાયનમુત્તરં સ્યાત્ ।
નભોનભસ્યૌ ચ ઇષસ્તથોર્જઃસહઃ સહસ્યાવિતિ દક્ષિણં તત્

લોકા લોકશ્ ચ યઃ શૈલઃ પ્રાગ્ ઉક્તો ભવતો મયા ।
લોકપાલાસ્તુ ચત્વારસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ સુવ્રતાઃ

સુધામા શઙ્ખપાચ્ચૈવ કર્દમસ્યાત્મજૌ દ્વિજ ।
હિરણ્યરોમા ચૈવાન્યશ્ચતુર્થઃ કેકુમાનપિ

નિર્ધન્દ્વા નિરભીમાના નિસ્તન્દ્રા નિષ્પરિગ્રહાઃ ।
લોકપાલાઃ સ્થિતા હ્યેતે લોકા લોકે ચતુર્દિશમ્

ઉત્તરં પદગસ્ત્યસ્ય અજવીથ્યાશ્ ચ દક્ષિણમ્ ।
પિતૃયાનઃ સ વૈ પન્થા વૈશ્વાનરપથાદ્બાહિઃ

તત્રાસતે મહાત્માન ઋષયો યે ઽગ્નિહોત્રિણઃ ।
ભૂતારંભકૃતં બ્રહ્મ શંસન્તો ઋત્વિગુદ્યતાઃ ।
પ્રારભન્તે તુ યે લોકાસ્તેષાં પન્થાઃ સ દક્ષિણઃ

ચલિતં તે પુનર્બ્રહ્મ સ્થાપયન્તિ યુગેયુગે ।
સન્તત્યા તપસા ચૈવ મર્યાદાભિઃ શ્રુતેન ચ

જાયમાનાસ્તુ પૂર્વે ચ પશ્ચિમાનાં ગૃહેષુ વૈ ।
પશ્ચિમાશ્ચૈવ પૂર્વેષાં જાયન્તે વિધનેષ્વિહ

એવમાવર્તમાનાસ્તે તિષ્ઠન્તિ નિયતવ્રતાઃ ।
સવિતુર્દક્ષિણં માર્ગં શ્રિતા હ્યચન્દ્રતારકમ્

નાગાવીથ્યુત્તરં યચ્ચ સપ્તર્ષિભ્યશ્ ચ દક્ષિણમ્ ।
ઉત્તરઃ સવિતુઃ પન્થા દેવયાનશ્ ચ સ સ્મૃતઃ

તત્ર તે વાસિનઃ સિદ્ધાવિમલા બ્રહ્મચારિણઃ ।
સન્તતિં તે જુગુપ્સંતિ તસ્માન્મૃત્યુર્જિતશ્ ચ તૈઃ

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્ધ્વરેત સામ્ ।
ઉદક્પન્થનમર્યમ્ણઃ સ્થિતા હ્યાભૂતસંપ્લવમ્

તે સેપ્રયોગાલ્લોભસ્ય મૈથુનસ્ય ચ વર્જનાત્ ।
ઇચ્છાદ્વેષાપ્રવૃત્ત્યા ચ ભૂતારમ્ભવિ વર્જનાત્

પુનશ્ ચ કામાસંયોગાચ્છબ્દાદેર્દેષદર્શનાત્ ।
ઇત્યેભિઃ કારણૈઃ શુદ્ધાસ્તેમૃતત્વં હિ ભેજિરે

આભૂતસંપ્લવં સ્થાનમમૃતત્વં વિભાવ્યતે ।
ત્રૈલોક્યસ્થિતિકાલોયમપુનર્માર ઉચ્યતે

બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાભ્યાં પાપપુણ્યકૃતો વિધિઃ ।
આભૂતસંપ્લવાન્તન્તુ ફલમુક્તં તયોર્દ્વિજ

યાવન્માત્રે પ્રદેશે તુ મૈત્રેયાવસ્થિતો ધ્રુવઃ ।
ક્ષયમાયાતિ તાવત્તુ ભૂમેરાભૂતસંપ્લવાત્

ઊર્ધ્વોત્તરમૃષિભ્યસ્તુ ધ્રુવો યત્ર વ્યવસ્થિતઃ ।
એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં તૃતીયં વ્યોમ્નિ ભાસુરમ્

નિર્ધૂતદોષપઙ્કાનાં યતીનાં સંયતાત્મનામ્ ।
સ્થાનં તત્પરમં વિપ્ર પુણ્યપાપપરિક્ષયે

અપુણ્યપુણ્યોપરમે ક્ષીણાશેષાપ્તિહેતવઃ ।
યત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ તદ્વિષ્ણોઃ પરપં પદમ્

ધર્મધ્રુવાદ્યાસ્તિષ્ઠન્તિ યત્ર તે લોકસાક્ષિણઃ ।
તત્સાર્ષ્ટ્યોત્પન્નયોગર્ધિસ્તદ્વિષ્ણોઃ પરમંપદમ્

યત્રોતમેતત્પ્રોતં ચ યદ્ભૂતં સચરાચરમ્ ।
ભવ્યં ય વિશ્વં મૈત્રેય તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

દિવીવ ચક્ષુરાતતંયોગિનાં તન્મયાત્મનામ્ ।
વિવેકજ્ઞાનદૃષ્ટં ચ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતો ભાસ્વાન્મેઢીભૂતઃ સ્વયં ધ્રુવઃ ।
ધ્રુવે ચ સર્વજ્યોતીંષિ જ્યોતિષ્વમ્ભોમુચો દ્વિજ

મેઘેષુ સંગતા વૃષ્ટિર્વૃષ્ટેઃ સૃષ્ટેશ્ ચ પોષણમ્ ।
આપ્યાયનં ચ સર્વેષાં દેવાદીનાં મહામુને

તતશ્ચાજ્યાહુતિદ્વારા પોષિતાસ્તે હવિર્ભુજઃ ।
વૃષ્ટેઃ કારણતાં યાન્તિ ભૂતાનાં સ્થિતયે પુનઃ

એવમેતત્પદં વિષ્ણોસ્તૃતીયમમલાત્મકમ્ ।
આધારભૂતં લોકાનાં ત્રયાણાં વૃષ્ટિકારણમ્

તતઃ પ્રભવતિ બ્રહ્મન્ સર્વપાપહરા સરિત્ ।
ગઙ્ગા દેવાઙ્ગનાઙ્ગાનામનુલેપનપિઞ્જરા

વામપાદામ્બુજાઙ્ગુષ્ઠ-નખસ્ત્રોતોવિનિર્ગતામ્ ।
વિષ્ણોર્બિભાર્તિ યાં ભક્ત્યા શિરસાહર્નિશં ધ્રુવઃ

તતઃ સપ્તર્ષયો યસ્યાઃ પ્રાણાયામપરા યણાઃ ।
તિષ્ઠન્તિ વીચિમાલાભિરુહ્યમાનજટાજલે

વાર્યોઘૈઃ સંતતૈર્ યસ્યાઃ પ્લાવિતં શશિમણ્ડલમ્ ।
ભૂયોધિકતરાં કાન્તિં વહત્યેતદુહ ક્ષયે

મેરુપૃષ્ટે પતત્યુચ્ચૈર્ નિષ્ક્રાન્તા શશિમણ્ડલાત્ ।
જગતઃ પાવનાર્થાય પ્રયાતિ ચ ચતુર્દિશમ્

સીતી ચાલકનન્દા ચ ચક્ષુર્ભદ્રા ચ સંસ્થિતા ।
એકૈવ યા ચતુર્ભેદા દિગ્ભેદગતિલક્ષણા

ભેદં ચાલકનન્દાખ્યં યસ્યાઃ શર્વોપિ દક્ષિણામ્ ।
દધાર શિરસા પ્રીત્ય વર્ષાણામધિકં શતમ્

શમ્ભોર્જટાકલાપાચ્ચ વિનિષ્ક્રાન્તાશ્થિશર્કરાઃ ।
પ્લાવયિત્વા દિવં નિન્યે યા પાપાન્સગરાત્મજાન્

સ્ત્રાતસ્ય સલિલે યસ્યાઃ સદ્યઃ પાપં પ્રણશ્યતિ ।
અપૂર્વપુણ્યપ્રાપ્તિશ્ ચ સદ્યો મૈત્રેય જાયતે

દત્તાઃ પિતૃભ્યો યત્રાપસ્તનયૈઃ શ્રદ્ધયાન્વિતૈઃ ।
સમાશતં પ્રયચ્છન્તિ તૃપ્તિં મૈત્રેય દુર્લભામ્

યસ્યામિષ્ટ્વા મહાયજ્ઞૈર્ યજ્ઞેશં પુરુષોત્તમમ્ ।
દ્વિજભૂપાઃ પરાં સિદ્ધિમવાપુર્દિવિ ચેહ ચ

સ્નાનાદ્વિધૂતપાપાશ્ ચ યજ્જલૈર્ યતયસ્ તથા ।
કેશબાસક્તમનસઃ પ્રાપ્તા નિર્વાણમુત્તમમ્

શ્રુતાભિલષિતા દૃષ્ટા સ્પૃષ્ટા પીતાવગાહિતા ।
યા પાવયતિ ભૂતાનિ કીર્તિતા ચ દિવેદિને

ગગાગઙ્ગેતિ યૈર્ નામયોજનાના શતષ્વપિ ।
સ્થિતૈર્ ઉચ્ચારિતં હન્તિ પાપં જન્મત્રયાર્જિતમ્

યતઃ સા પાવનાયાલં ત્રયાણાં જગતામપિ ।
સમુદ્ભૂતા પરં તત્તુ તૃતીયં ભગવત્પદમ્