Vigrahavyāvartanī · Verses 1-20
|| namo buddhaya |
sarveṣāṃ bhāvānāṃ sarvatra na vidyate svabhāvaś cet /
tvadvacanam asvabhāvaṃ na nivartayitum svabhāvam alaṃ
yadi sarveṣāṃ bhāvānāṃ hetau pratyayeṣu ca hetupratyayasāmagrāñ ca pṛthak ca yatra sarvatra svabhāvo na vidyata iti kṛtvā śūnyāḥ sarvabhāvā iti | na hi bije hetubhūte 'ṅkuro sti | na pṛthivyaptejovāyvādinām ekekasmin pratyayasaṃjñite | na pratyayeṣu samagreṣu na hetupratyayeṣu samagreṣu na hetupratyayasāmagrāṃ na hetupratyayavinirmuktaḥ pṛthag eva vā | yasmād atra svabhāvo nāsti tasmān niḥsvabhāvo 'ṅkuraḥ | yasmān niḥsvabhāvaḥ tasmāt śūnyaḥ | yathā cāyam aṅkuro niḥsvabhāvo niḥsvabhāvāc ca śūnyaḥ tathā sarvabhāvā niḥsvabhāvatvāc chūnya iti |
atra vayaṃ brūmaḥ | yady evaṃ tavāpi vacanaṃ yady etac chūnyāḥ sarvabhāvā iti tad api śūnyaṃ | kiṃ kāraṇaṃ tad api hetau nāsti | mahābhūteṣu saṃprayukteṣu viprayukteṣu vā pratyayeṣu nāsti | uraḥkaṇthoṣṭhajihvādantamūlatālunāsikāmūrdhaprabhṛtiṣu yan naivobhayasāmagryām asti | hetupratyayasamagrīvinirmuktaṃ pṛthag eva vā nāsti | yasmād atra sarvatra nāsti | tasmān niḥsvabhāvaṃ | yasmān niḥsvabhāvaṃ | tasmāc chūnyaṃ | tasmād anena sarvabhāvasvabhāvavyavartanam aśakyaṃ kartuṃ | kiṃ kāraṇaṃn | na hy asadagninā dagdhaṃ | nāpy asatā śāstreṇa śakyaṃ chettuṃ | nāsatībhir atbhiḥ śakyaṃ kledayitum evam asattā vacanena śakyaḥ sarvabhāvasvabhāvapratiṣedhaḥ kartuṃ na śakyaḥ sarvabhāvasvabhāvo nivartayituṃ | tatra yad uktaṃ sarvabhāvasvabhāvaḥ pratiṣidhaḥ sarvatra bhāvasvabhāvo vinivartata iti | tan na ||
atha sasvabhāvam etad vākyaṃ pūrvā hata pratijñā te /
vaiṣamikatvaṃ tasmin viśeṣahetuś ca vaktavyaḥ
athāpi manyase mā bhūd eṣa doṣa iti sasvabhāvam etad vākyaṃ | sasvabhāvatvāc cāśūnyaṃ | tasmād anena sarvabhāvasvabhāvaḥ pratiṣiddhaḥ sarvabhāvasvabhāvo vinivarta iti ||
atra brūmaḥ | yā hi te pratijñā śūnyāḥ svabhāvā iti | hatā śā || kiñcānyat sarvabhāvāntargatañ ca tadvacanam | kasmāt sarvabhāveṣu tvadvacanam aśūnyaṃ yenāśūnyatvāt sarvabhāvasvabhāvaḥ pratiṣiddhaḥ || evaṃ ṣaṭkoṭiko vādaḥ prasaktaḥ | sa punaḥ katham iti |
hanta cet punaḥ śūnyāḥ sarvahhāvās tena tvadvacanaṃ śūnyam sarvabhāvāntargatatvāt tvadvacanasya | tena śūnyena pratiṣedhānupapattiḥ | tatra yaḥ pratiṣedhaḥ śūnyāḥ sarvabhāva iti anupapannaḥ | 1 | upapannaś cet punaḥ śūnyāḥ sarvabhāvā iti pratiṣedhas tena tvadvacanaśūnyatvād anena pratiṣedho anupapannaḥ | 2 | atha śūnyāḥ sarvabhāvās tvadvacanañ cāśūnyaḥ yena pratiṣedhas tena tvadvacanaṃ sarvatrāsaṃgṛhītaṃ | ( Vv 222 ) tatra dṛṣṭāntavirodhaḥ | 3 | sarvatra cet punaḥ gṛhītaṃ tvadvacanaṃ sarvabhāvāś ca śūnyāḥ | tena tad api śūnyaṃ śūnyatvād anena nāsti pratiṣedhaḥ | 4 | atha śūnyam asti vānena pratiṣedhaḥ śūnyaḥ sarvabhāvā iti tena śūnyāpi sarvabhāvāḥ kāryakriyāsamarthā samarthabhaveyuḥ | na caitad iṣṭaṃ | 5 | atha śūnyāḥ sarvabhāvāḥ na ca kāryaṃ kriyāsamarthaṃ bhavaṃti mā bhūt dṛṣṭāntavirodha iti kṛtvā śūnyena tvadvacanena sarvabhāvāsvabhāvo pratiṣedho nopapanna iti | 6 |
kiñcānyat | evaṃ tadastitvāt vaiṣamikatvaprasaṅgaḥ | kiñcit śūnyaṃ kiñcid aśūnyam iti | tasmiṃś ca vaisamikatve viśeṣahetur vaktavyaḥ | yena hi viśeṣahetunā kiñcit śūnyaṃ kiñcid aśūnyaṃ syāt | sa ca nopadiṣṭo hetuḥ | tatra yad uktaṃ śūnyāḥ sarvabhāvā iti tan na ||
kiñcānyat
mā śabdavad ity etat syāt te buddhir na caitad upapannam /
śabdenātra satā bhaviṣyato vāraṇaṃ tasya
syāt te buddhiḥ yathā nāma kaścit brūyāt mā śabdaṃ kārṣīr mā śabdaṃ kārṣīr iti | tena ca śabdena vyāvartanaṃ kriyate | evam eva śūnyāḥ sarvabhāvā iti | śūnyena vacanena sarvatā sarvabhāvasvabhāvavyāvartanaṃ kriyata iti |
atra vayaṃ brūmaḥ | etad apy anupapannaṃ kiṃ kāraṇaṃ | satā hy atra śabdena hy atra bhaviṣyataḥ śabdasya pratiṣedhaḥ kriyate | na punar iha bhavataḥ satā vacanena sarvabhāvasvabhāvapratiṣedhaḥ kriyate | tava hi matena vacanam apy asat | sarvabhāvasvabhāvo 'py asat | tasmād ayaṃ mā śabdavad iti viṣayopanyāso 'sann iti ||
kiñca
pratipratiṣedhyo 'py evam iti mataṃ bhavet tad asad eva /
evaṃ tava pratijña lakṣaṇato dūṣyate na mama
syāt te buddhiḥ pratiṣedhaḥ pratiṣedhyo 'py anenaiva kalpenānupapannaḥ | tatra yad bhavān sarvabhāvasvabhāvapratiṣedhaśūcanaṃ pratiṣedhayati | tad anupapannam iti |
atra vayaṃ brūmaḥ | etad aśabdena sad eva | kasmāt tava ca hi pratijñālakṣaṇaprāptam etan na mama bhavān iha bravīti | śūnyāḥ sarvabhāvā iti nāhaṃ | tasmāt tvatpratijñān na(?)payāmi | pūrvakaḥ pakṣo na mama | tatra yad uktaṃ pratiṣedhaḥ pratiṣedhyo 'py evaṃ matam iti | upapannaṃm iti || tan na |
kiñcānyat |
pratyakṣeṇa hi tāvad yady upalabhya vinivartayasi bhāvān /
tan nāsti pratyakṣaṃ bhāvā yenopalabhyante
yadi pratyakṣataḥ sarvabhāvān upalabhya bhavān nivartayati śūnyāḥ sarvabhāvā iti | tad anupapannaṃ | kasmāt pratyakṣam api hi pramāṇaṃ svabhāvāntargatatvāt śūnyaṃ | yo 'pi sarvabhāvān upalabhate so 'pi śūnyas tasmāt pratyakṣeṇa pramāṇena nopalambhabhāvo anupalabdhasya ca pratiṣedhānupapattiḥ śūnyaḥ sarvabhāvā iti | tad anupapannaṃ
syāt te buddhiḥ | anumānenāgamenopānena vā sarvabhāvān upalabhya sarvabhāvavyāvartanaṃ kriyata iti ||
atra brūmaḥ |
anumānaṃ pratyuktaṃ pratyakṣeṇāgamopamāne ca /
anumānāgamasādhyā ye 'rthā dṛṣṭāntasādhyāś ca
anumānam apy upamānāgamāś ca pratyakṣeṇa pramāṇena pratyuktāḥ | yathā hi pratyakṣaṃ pramāṇaṃ śūnyaṃ sarvabhāvānāṃ śūnyatvāt | evam anumānamopamāgamāpi śūnyāḥ | sarvabhāvānāṃ śūnyatvāt | ye 'py anumānasādhyārthā āgamasādhyā upamānasādhyāś ca | te 'pi śūnyāḥ sarvabhāvānāṃ śūnyatvāt* anumānopamānāgamaiś ca yo 'pi bhāvān upalabhate so 'pi śūnyaḥ tasmāt bbāvānām upalambhābhāvo 'nupalabdhānāñ ca svabhāvapratiṣedhānupapattiḥ | tatra yad uktaṃ śūnyāḥ sarvabhāvā iti | tan na ||
kiñcānyat |
kuśalānāṃ dharmāṇāṃ dharmāvasthavidaś ca manyante /
kuśalaṃ janasvabhāvaṃ śeṣeṣv apy eṣa viniyogaḥ
iha dharmāvasthāvido manyante kuśalānāṃ dharmāṇām ekonaviṃśaṃ śataṃ | tadyathā ekadeśo vijñānasya vedanāyāḥ | saṃjñāyāś cetanāyāḥ | sparśasya manasikārasya chandasyādhimokṣasya vīryasya smṛteḥ samādheḥ prajñāyā upekṣāyāḥ prayogasya saṃprayogasya prāpto 'dhyāśayasya prativirateḥ vyavasāyā autsukyasya | unmūrdhe utsāhasya avyārtyasya vasitāyāḥ pratipatter avipratīsārasya dhṛter adhyavasāyasya | anaukṣekasya ananumūḍhyanutsārasya | prāpaṇāyāḥ praṇidheḥ madasya viṣayānāṃ viprayogasya | aniryāṇikatāyā utsādasya | sthiter anityatāyāḥ samarthāgatasya jarāyāḥ paridrāsyatārateḥ | vitarkānāṃ prīteḥ pramādasya aprasrabdheḥ | vyavahāratāyāḥ | prekṣupratikūlasya pradakṣiṇagrāhasya vaiśāradyagauravasya citrīkārasya ( Vv 234 ) bhakter abhakteḥ suśrūṣāyāḥ sādarasyānādarasya prasrabdheḥ | hāsasya vācaḥ viṣpandanāyāḥ siddhasyāprasādasya aprasrabdheḥ vyavahāratāyaḥ | dākṣyasya sauratyasya vipratisārasya śokasya | upāyāsāyas vītasya | apradakṣiṇagrāhasya saṃepasya saṃvarāṇāṃ pariśuddher adhyāśayasya rūpasyeti | śraddhā hrīr ārjavam avañcanaṃ | upasama acāmala saprasādamārdavaṃ pratisaṃkhyānaṃ nirveda 'paridāhaḥ | amada alobha adoṣa amoha asarvat* apratiniḥsargaḥ vibhava apatrayā apariśucchadanaṃ mānanaṃ kāruṇyaṃ maitrī adīnatādaritamari.(d)ha + + nupanāhaḥ alī cetaso paryādānaṃ kṣāntiḥ | vyavasadu āsaurakyam iti bhāgānvayaṃ | puṇyaṃ | asaṃjñisamāpattiḥ | nairyāṇikatāsarvajñatāsaṃskṛtā dharmāḥ ity ekonaviṃśaṃ śataṃ kuśalānāṃ kuśalaḥ svabhāvaḥ ||
tathākuśalānām akuśalaḥ svabhāvaḥ | nivṛttāvyākṛtaḥ | prakṛtāvyākṛtānāṃ prakṛtāvyākṛtaḥ | kāmoktānāṃ kāmoktaḥ | rūpoktānāṃ rūpoktaḥ | ārūpyoktānām ārūpyoktaḥ | anāśravāṇām anāśravaḥ | duḥkhoktānāṃ duḥkhoktaḥ | samudayoktānāṃ samudayoktaḥ | nirodhoktānāṃ nirodhoktaḥ | mārgoktānāṃ mārgoktaḥ | bhāvanāprahātavyānāṃ bhāvanāprahātavyaḥ | aprahātavyānām aprahātavyaḥ | prahātavyānāṃ prahātavyaḥ | yasmād evam anekaprakāro dharmasvabhāvo dṛṣṭaḥ | tasmād iha yad uktaṃ | niḥsvabhāvāḥ sarvabhāvāḥ niḥsvabhāvatvāt śūnya iti tan na |
kiñcānyat |
nairyāṇikasvabhāvo dharmo nairyāṇikāś ca ye teṣāṃ /
dharmāvasthoktānām eva ca nairyāṇikādīnāṃ
iha ca dharmo 'vasthoktānāṃ nairyāṇikānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇikaḥ svabhāvaḥ | anairyāṇikānām anairyāṇikaḥ | bodhyaṅgikānāṃ bodhyaṅgikaḥ | abodhyaṅgikānām abodhyaṅgikaḥ | bodhipākṣikāṇāṃ bodhipākṣikaḥ | abodhipākṣikāṇām abodhipākṣikaḥ | evaṃ śeṣāṇāṃ tad yasmād evam anekaprakāro dharmāṇāṃ svabhāvo dṛṣṭaḥ | yasmād yad uktaṃ niḥsvabhāvāḥ sarvabhāvāḥ | niḥsvabhāvatvāt śūnyā iti na ||
kiñcānyat |
yadi ca na bhavet svabhāvo dharmāṇāṃ niḥsvabhāva ity evaṃ /
nāmāpi bhavet naivaṃ nāmāpi nirvastukan nāsti
yadi ca dharmāṇāṃ svabhāvo bhāvānāṃ svabhāvānāṃ sadbhāvāc cāśūnyaḥ sarvabhāvāḥ | tatra yad uktaṃ niḥsvabhāvāḥ sarvabhāvā niḥsvabhāvatvāt śūnyā iti tan na ||
kiñcānyat |
atha vidyate svabhāvaḥ sa ca dharmāṇāṃ na vidyate tasmāt /
dharmair vinā svabhāvaḥ sa yasyāsti tad yuktam upadeṣṭum
atha manyase mā bhūd avastukaṃ nāmeti kṛtvāsti svabhāvaḥ | sa punar dharmāṇāṃ na saṃbhavati | evaṃ dharmaśūnyatā ca niḥsvabhāvatvād dharmāṇāṃ siddhā bhaviṣyati | na ca nirvastukan nāmeti |
atra vayaṃ brūmaḥ | evaṃ kasyedānīṃ sa svabhāvo dharmavinirmuktasyārthasya tad yuktam upadeṣṭum arthaḥ | sa ca nopadiṣṭas tasmād yā kalpanāsti svabhāvo na punar dharmāṇām iti sā hīnā ||
kiñcānyat |
sata eva pratiṣedho nāsti ghaṭo geha ity ayaṃ yasmāt /
dṛṣṭaḥ pratiṣedho yaṃ sataḥ svabhāvasya te tasmāt
iha ca sato 'rthasya pratiṣedhaḥ kriyate nāmataḥ | tadyathā nāsti ghaṭo geha iti | sato ghaṭasya pratiṣedhaḥ kriyate | nāsataḥ | evam eva nasti svabhāvo dharmāṇām iti | sataḥ svabhāvasya pratiṣedhaḥ prāpnoti nāmataḥ | tatra yad uktaṃ | niḥsvabhāvāḥ sarvabhāvāḥ niḥsvabhāvatvāt śūnyā iti tan na || pratiṣedhasaṃbhavād eva hi sarvabhāvasvabhāvasvabhāvo 'pratiṣiddhaḥ ||
atha nāsti sa svabhāvaḥ kin na pratiṣidhyate tvayānena /
vacanena rte vacanāt pratiṣedhaḥ sidhyate hy asataḥ
nāsty eva svabhāvā ity anena vacanena niḥsvabhāvā bhāvā iti kiṃ bhavatā pratiṣidhyate | asato hi vacād vinā siddhaḥ pratiṣedhaḥ | tadyathāgneḥ śaityasya | ayaṃ sthairyasya |
kiñcānyat |
bālānām iva mithyā mṛgatṛṣṇāyāṃ yathājalagrāhaḥ /
evaṃ mithyāḥ grāhaḥ syāt te pratiṣidhyate hy asataḥ
syāt te buddhiḥ yathā bālānāṃ mṛgatṛṣṇāyāṃ mithyājalam iti grāho bhavati | nanu nirjalā sā mṛgatṛṣṇeti tatra paṇḍitajātīyena puruṣeṇocyate | tasya mithyāgrāhasya vinivartanārtham evan niḥsvabhāveṣu yaḥ svabhāvo grāhaḥ satvānāṃ tasya vyāvartanārthan niḥsvabhāvāḥ sarvabhāvā ity ucyata iti ||
atra brūmaḥ |
nanv evaṃ saty asti grāho grāhyañ ca tadgrahītā ca /
pratiṣedhaḥ pratiṣedhyaṃ pratiṣedhā ceti ṣaṭkaṃ tat
yady evaṃ nanv evaṃ saty asti tāvat satvānāṃ mithyāgrāhaḥ | asti grāhyaṃ santi satvā grahītāraḥ | asti pratiṣedhaḥ tasyāpi mithyāgrāhasyāsti pratiṣedhyaṃ yad idaṃ mithyāgrāhyaṃ nāma | santi pratiṣedhāro yuṣmadādayo 'sya mithyāgrāhasyeti siddhaṃ ṣaṭkam | ṣaṭkasyāsya prasiddhatvāt | yad uktaṃ śūnyāḥ sarvabhāvā iti tan na ||
atha naivāsti grāho na ca grāhyaṃ na ca grahītāraḥ /
pratiṣedhaḥ pratiṣedhyaṃ pratiṣedhāro 'py ata na santi
atha mā bhūd eṣa doṣa iti kṛtvā naiva grāho 'sti naiva grāhyaṃ na ca grahītāra iti | evaṃ sati yo 'sau grāhasya pratiṣedhaḥ niḥsvahhāvāḥ sarvabhāvā iti | so 'pi nāsti pratiṣedhyam api nāsti pratiṣedhāro 'pi na santi |
pratiṣedhaḥ pratiṣedhyaṃ pratiṣedhārāaś ca yady uta na santi /
siddhā hi sarvabhāvā yeṣām evaṃ svabhāvaś ca
yadi ca na pratiṣedho na pratiṣedhyaṃ na pratiṣeddhāraḥ santy apratisiddhāḥ sarvabhāvā asti ca sarvabhāvānāṃ svabhāvaḥ ||
kiñcānyat |
hetoḥ svato na siddhiḥ naiḥsvābhāvyāt kuto hi te hetuḥ /
nirhetukasya siddhir na copapannāsya te 'rthasya
niḥsvabhāvāḥ sarvabhāvā ity etasmin arthe te hetor asiddhiḥ | kiṃ kāraṇaṃ niḥsvabhāvatvād dhi sarvabhāvānāṃ śūnyatvān na tato hetuḥ | asati hetau nirhetukasyārthasya śūnyāḥ sarvabhāvā iti kuta eva prasiddhiḥ || tatra yad uktaṃ śūnyāḥ sarvabhāvā iti tan na ||
kiñcānyat |
yadi cāhetoḥ siddhiḥ svabhāvavinivartanasya te bhavati /
svābhāvyasyāstitvaṃ mamāpi nirhetukaṃ siddhaṃ
atha manyase nairhetukī siddhiḥ niḥsvabhāvatvasya bhāvānām iti | yathā tava svabhāvanirvartanaṃ nirhetukaṃ siddhaṃ | tathā mamāpi svabhāvasatbhāvo 'pi nirhetukaḥ siddhaḥ ||
atha hetor astitvaṃ bhāvānaiḥsvābhāvyam ity anupapannam /
loko naiḥsvabhāvyān na hi kaścana vidyate bhāvaḥ
iha yadi hetor astitvaṃ manyase | niḥsvabhāvāḥ sarvabhāvā iti tad anupapannaṃ || kiṃ karaṇaṃ | na hi loke niḥsvabhāvaḥ kaścid bhāvo 'sti ||
kiñcānyat |
pūrvaṃ cet pratiṣedhaḥ paścāt pratiṣedhyam iti na copapannam /
yaś cānupapanno yugapac ca yataḥ svabhāvo 'san
Original text: Vigrahavyāvartanī · Edition: Yoshiyasu Yonezawa: "Vigrahavyāvartanī, Sanskrit Transliteration and Tibetan Translation", Journal of Naritasan Institute for Buddhist Studies 31 (2008), pp. 209-333. = Vv · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0