વિગ્રહવ્યાવર્તની · શ્લોક 1-20

॥ નમો બુદ્ધય ।
સર્વેષાં ભાવાનાં સર્વત્ર ન વિદ્યતે સ્વભાવશ્ ચેત્ ।
ત્વદ્વચનમ્ અસ્વભાવં ન નિવર્તયિતુમ્ સ્વભાવમ્ અલં

યદિ સર્વેષાં ભાવાનાં હેતૌ પ્રત્યયેષુ ચ હેતુપ્રત્યયસામગ્રાઞ્ ચ પૃથક્ ચ યત્ર સર્વત્ર સ્વભાવો ન વિદ્યત ઇતિ કૃત્વા શૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ । ન હિ બિજે હેતુભૂતે ઽઙ્કુરો સ્તિ । ન પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાદિનામ્ એકેકસ્મિન્ પ્રત્યયસંજ્ઞિતે । ન પ્રત્યયેષુ સમગ્રેષુ ન હેતુપ્રત્યયેષુ સમગ્રેષુ ન હેતુપ્રત્યયસામગ્રાં ન હેતુપ્રત્યયવિનિર્મુક્તઃ પૃથગ્ એવ વા । યસ્માદ્ અત્ર સ્વભાવો નાસ્તિ તસ્માન્ નિઃસ્વભાવો ઽઙ્કુરઃ । યસ્માન્ નિઃસ્વભાવઃ તસ્માત્ શૂન્યઃ । યથા ચાયમ્ અઙ્કુરો નિઃસ્વભાવો નિઃસ્વભાવાચ્ ચ શૂન્યઃ તથા સર્વભાવા નિઃસ્વભાવત્વાચ્ છૂન્ય ઇતિ ।
અત્ર વયં બ્રૂમઃ । યદ્ય્ એવં તવાપિ વચનં યદ્ય્ એતચ્ છૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ તદ્ અપિ શૂન્યં । કિં કારણં તદ્ અપિ હેતૌ નાસ્તિ । મહાભૂતેષુ સંપ્રયુક્તેષુ વિપ્રયુક્તેષુ વા પ્રત્યયેષુ નાસ્તિ । ઉરઃકણ્થોષ્ઠજિહ્વાદન્તમૂલતાલુનાસિકામૂર્ધપ્રભૃતિષુ યન્ નૈવોભયસામગ્ર્યામ્ અસ્તિ । હેતુપ્રત્યયસમગ્રીવિનિર્મુક્તં પૃથગ્ એવ વા નાસ્તિ । યસ્માદ્ અત્ર સર્વત્ર નાસ્તિ । તસ્માન્ નિઃસ્વભાવં । યસ્માન્ નિઃસ્વભાવં । તસ્માચ્ છૂન્યં । તસ્માદ્ અનેન સર્વભાવસ્વભાવવ્યવર્તનમ્ અશક્યં કર્તું । કિં કારણંન્ । ન હ્ય્ અસદગ્નિના દગ્ધં । નાપ્ય્ અસતા શાસ્ત્રેણ શક્યં છેત્તું । નાસતીભિર્ અત્ભિઃ શક્યં ક્લેદયિતુમ્ એવમ્ અસત્તા વચનેન શક્યઃ સર્વભાવસ્વભાવપ્રતિષેધઃ કર્તું ન શક્યઃ સર્વભાવસ્વભાવો નિવર્તયિતું । તત્ર યદ્ ઉક્તં સર્વભાવસ્વભાવઃ પ્રતિષિધઃ સર્વત્ર ભાવસ્વભાવો વિનિવર્તત ઇતિ । તન્ ન ॥
અથ સસ્વભાવમ્ એતદ્ વાક્યં પૂર્વા હત પ્રતિજ્ઞા તે ।
વૈષમિકત્વં તસ્મિન્ વિશેષહેતુશ્ ચ વક્તવ્યઃ

અથાપિ મન્યસે મા ભૂદ્ એષ દોષ ઇતિ સસ્વભાવમ્ એતદ્ વાક્યં । સસ્વભાવત્વાચ્ ચાશૂન્યં । તસ્માદ્ અનેન સર્વભાવસ્વભાવઃ પ્રતિષિદ્ધઃ સર્વભાવસ્વભાવો વિનિવર્ત ઇતિ ॥
અત્ર બ્રૂમઃ । યા હિ તે પ્રતિજ્ઞા શૂન્યાઃ સ્વભાવા ઇતિ । હતા શા ॥ કિઞ્ચાન્યત્ સર્વભાવાન્તર્ગતઞ્ ચ તદ્વચનમ્ । કસ્માત્ સર્વભાવેષુ ત્વદ્વચનમ્ અશૂન્યં યેનાશૂન્યત્વાત્ સર્વભાવસ્વભાવઃ પ્રતિષિદ્ધઃ ॥ એવં ષટ્કોટિકો વાદઃ પ્રસક્તઃ । સ પુનઃ કથમ્ ઇતિ ।
હન્ત ચેત્ પુનઃ શૂન્યાઃ સર્વહ્હાવાસ્ તેન ત્વદ્વચનં શૂન્યમ્ સર્વભાવાન્તર્ગતત્વાત્ ત્વદ્વચનસ્ય । તેન શૂન્યેન પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ । તત્ર યઃ પ્રતિષેધઃ શૂન્યાઃ સર્વભાવ ઇતિ અનુપપન્નઃ । 1 । ઉપપન્નશ્ ચેત્ પુનઃ શૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ પ્રતિષેધસ્ તેન ત્વદ્વચનશૂન્યત્વાદ્ અનેન પ્રતિષેધો અનુપપન્નઃ । 2 । અથ શૂન્યાઃ સર્વભાવાસ્ ત્વદ્વચનઞ્ ચાશૂન્યઃ યેન પ્રતિષેધસ્ તેન ત્વદ્વચનં સર્વત્રાસંગૃહીતં । ( વ્વ્ 222 ) તત્ર દૃષ્ટાન્તવિરોધઃ । 3 । સર્વત્ર ચેત્ પુનઃ ગૃહીતં ત્વદ્વચનં સર્વભાવાશ્ ચ શૂન્યાઃ । તેન તદ્ અપિ શૂન્યં શૂન્યત્વાદ્ અનેન નાસ્તિ પ્રતિષેધઃ । 4 । અથ શૂન્યમ્ અસ્તિ વાનેન પ્રતિષેધઃ શૂન્યઃ સર્વભાવા ઇતિ તેન શૂન્યાપિ સર્વભાવાઃ કાર્યક્રિયાસમર્થા સમર્થભવેયુઃ । ન ચૈતદ્ ઇષ્ટં । 5 । અથ શૂન્યાઃ સર્વભાવાઃ ન ચ કાર્યં ક્રિયાસમર્થં ભવંતિ મા ભૂત્ દૃષ્ટાન્તવિરોધ ઇતિ કૃત્વા શૂન્યેન ત્વદ્વચનેન સર્વભાવાસ્વભાવો પ્રતિષેધો નોપપન્ન ઇતિ । 6 ।
કિઞ્ચાન્યત્ । એવં તદસ્તિત્વાત્ વૈષમિકત્વપ્રસઙ્ગઃ । કિઞ્ચિત્ શૂન્યં કિઞ્ચિદ્ અશૂન્યમ્ ઇતિ । તસ્મિંશ્ ચ વૈસમિકત્વે વિશેષહેતુર્ વક્તવ્યઃ । યેન હિ વિશેષહેતુના કિઞ્ચિત્ શૂન્યં કિઞ્ચિદ્ અશૂન્યં સ્યાત્ । સ ચ નોપદિષ્ટો હેતુઃ । તત્ર યદ્ ઉક્તં શૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ તન્ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્
મા શબ્દવદ્ ઇત્ય્ એતત્ સ્યાત્ તે બુદ્ધિર્ ન ચૈતદ્ ઉપપન્નમ્ ।
શબ્દેનાત્ર સતા ભવિષ્યતો વારણં તસ્ય

સ્યાત્ તે બુદ્ધિઃ યથા નામ કશ્ચિત્ બ્રૂયાત્ મા શબ્દં કાર્ષીર્ મા શબ્દં કાર્ષીર્ ઇતિ । તેન ચ શબ્દેન વ્યાવર્તનં ક્રિયતે । એવમ્ એવ શૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ । શૂન્યેન વચનેન સર્વતા સર્વભાવસ્વભાવવ્યાવર્તનં ક્રિયત ઇતિ ।
અત્ર વયં બ્રૂમઃ । એતદ્ અપ્ય્ અનુપપન્નં કિં કારણં । સતા હ્ય્ અત્ર શબ્દેન હ્ય્ અત્ર ભવિષ્યતઃ શબ્દસ્ય પ્રતિષેધઃ ક્રિયતે । ન પુનર્ ઇહ ભવતઃ સતા વચનેન સર્વભાવસ્વભાવપ્રતિષેધઃ ક્રિયતે । તવ હિ મતેન વચનમ્ અપ્ય્ અસત્ । સર્વભાવસ્વભાવો ઽપ્ય્ અસત્ । તસ્માદ્ અયં મા શબ્દવદ્ ઇતિ વિષયોપન્યાસો ઽસન્ન્ ઇતિ ॥
કિઞ્ચ
પ્રતિપ્રતિષેધ્યો ઽપ્ય્ એવમ્ ઇતિ મતં ભવેત્ તદ્ અસદ્ એવ ।
એવં તવ પ્રતિજ્ઞ લક્ષણતો દૂષ્યતે ન મમ

સ્યાત્ તે બુદ્ધિઃ પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યો ઽપ્ય્ અનેનૈવ કલ્પેનાનુપપન્નઃ । તત્ર યદ્ ભવાન્ સર્વભાવસ્વભાવપ્રતિષેધશૂચનં પ્રતિષેધયતિ । તદ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ ।
અત્ર વયં બ્રૂમઃ । એતદ્ અશબ્દેન સદ્ એવ । કસ્માત્ તવ ચ હિ પ્રતિજ્ઞાલક્ષણપ્રાપ્તમ્ એતન્ ન મમ ભવાન્ ઇહ બ્રવીતિ । શૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ નાહં । તસ્માત્ ત્વત્પ્રતિજ્ઞાન્ ન(?)પયામિ । પૂર્વકઃ પક્ષો ન મમ । તત્ર યદ્ ઉક્તં પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યો ઽપ્ય્ એવં મતમ્ ઇતિ । ઉપપન્નંમ્ ઇતિ ॥ તન્ ન ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
પ્રત્યક્ષેણ હિ તાવદ્ યદ્ય્ ઉપલભ્ય વિનિવર્તયસિ ભાવાન્ ।
તન્ નાસ્તિ પ્રત્યક્ષં ભાવા યેનોપલભ્યન્તે

યદિ પ્રત્યક્ષતઃ સર્વભાવાન્ ઉપલભ્ય ભવાન્ નિવર્તયતિ શૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ । તદ્ અનુપપન્નં । કસ્માત્ પ્રત્યક્ષમ્ અપિ હિ પ્રમાણં સ્વભાવાન્તર્ગતત્વાત્ શૂન્યં । યો ઽપિ સર્વભાવાન્ ઉપલભતે સો ઽપિ શૂન્યસ્ તસ્માત્ પ્રત્યક્ષેણ પ્રમાણેન નોપલમ્ભભાવો અનુપલબ્ધસ્ય ચ પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ શૂન્યઃ સર્વભાવા ઇતિ । તદ્ અનુપપન્નં
સ્યાત્ તે બુદ્ધિઃ । અનુમાનેનાગમેનોપાનેન વા સર્વભાવાન્ ઉપલભ્ય સર્વભાવવ્યાવર્તનં ક્રિયત ઇતિ ॥
અત્ર બ્રૂમઃ ।
અનુમાનં પ્રત્યુક્તં પ્રત્યક્ષેણાગમોપમાને ચ ।
અનુમાનાગમસાધ્યા યે ઽર્થા દૃષ્ટાન્તસાધ્યાશ્ ચ

અનુમાનમ્ અપ્ય્ ઉપમાનાગમાશ્ ચ પ્રત્યક્ષેણ પ્રમાણેન પ્રત્યુક્તાઃ । યથા હિ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં શૂન્યં સર્વભાવાનાં શૂન્યત્વાત્ । એવમ્ અનુમાનમોપમાગમાપિ શૂન્યાઃ । સર્વભાવાનાં શૂન્યત્વાત્ । યે ઽપ્ય્ અનુમાનસાધ્યાર્થા આગમસાધ્યા ઉપમાનસાધ્યાશ્ ચ । તે ઽપિ શૂન્યાઃ સર્વભાવાનાં શૂન્યત્વાત્* અનુમાનોપમાનાગમૈશ્ ચ યો ઽપિ ભાવાન્ ઉપલભતે સો ઽપિ શૂન્યઃ તસ્માત્ બ્બાવાનામ્ ઉપલમ્ભાભાવો ઽનુપલબ્ધાનાઞ્ ચ સ્વભાવપ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ । તત્ર યદ્ ઉક્તં શૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ । તન્ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
કુશલાનાં ધર્માણાં ધર્માવસ્થવિદશ્ ચ મન્યન્તે ।
કુશલં જનસ્વભાવં શેષેષ્વ્ અપ્ય્ એષ વિનિયોગઃ

ઇહ ધર્માવસ્થાવિદો મન્યન્તે કુશલાનાં ધર્માણામ્ એકોનવિંશં શતં । તદ્યથા એકદેશો વિજ્ઞાનસ્ય વેદનાયાઃ । સંજ્ઞાયાશ્ ચેતનાયાઃ । સ્પર્શસ્ય મનસિકારસ્ય છન્દસ્યાધિમોક્ષસ્ય વીર્યસ્ય સ્મૃતેઃ સમાધેઃ પ્રજ્ઞાયા ઉપેક્ષાયાઃ પ્રયોગસ્ય સંપ્રયોગસ્ય પ્રાપ્તો ઽધ્યાશયસ્ય પ્રતિવિરતેઃ વ્યવસાયા ઔત્સુક્યસ્ય । ઉન્મૂર્ધે ઉત્સાહસ્ય અવ્યાર્ત્યસ્ય વસિતાયાઃ પ્રતિપત્તેર્ અવિપ્રતીસારસ્ય ધૃતેર્ અધ્યવસાયસ્ય । અનૌક્ષેકસ્ય અનનુમૂઢ્યનુત્સારસ્ય । પ્રાપણાયાઃ પ્રણિધેઃ મદસ્ય વિષયાનાં વિપ્રયોગસ્ય । અનિર્યાણિકતાયા ઉત્સાદસ્ય । સ્થિતેર્ અનિત્યતાયાઃ સમર્થાગતસ્ય જરાયાઃ પરિદ્રાસ્યતારતેઃ । વિતર્કાનાં પ્રીતેઃ પ્રમાદસ્ય અપ્રસ્રબ્ધેઃ । વ્યવહારતાયાઃ । પ્રેક્ષુપ્રતિકૂલસ્ય પ્રદક્ષિણગ્રાહસ્ય વૈશારદ્યગૌરવસ્ય ચિત્રીકારસ્ય ( વ્વ્ 234 ) ભક્તેર્ અભક્તેઃ સુશ્રૂષાયાઃ સાદરસ્યાનાદરસ્ય પ્રસ્રબ્ધેઃ । હાસસ્ય વાચઃ વિષ્પન્દનાયાઃ સિદ્ધસ્યાપ્રસાદસ્ય અપ્રસ્રબ્ધેઃ વ્યવહારતાયઃ । દાક્ષ્યસ્ય સૌરત્યસ્ય વિપ્રતિસારસ્ય શોકસ્ય । ઉપાયાસાયસ્ વીતસ્ય । અપ્રદક્ષિણગ્રાહસ્ય સંએપસ્ય સંવરાણાં પરિશુદ્ધેર્ અધ્યાશયસ્ય રૂપસ્યેતિ । શ્રદ્ધા હ્રીર્ આર્જવમ્ અવઞ્ચનં । ઉપસમ અચામલ સપ્રસાદમાર્દવં પ્રતિસંખ્યાનં નિર્વેદ ઽપરિદાહઃ । અમદ અલોભ અદોષ અમોહ અસર્વત્* અપ્રતિનિઃસર્ગઃ વિભવ અપત્રયા અપરિશુચ્છદનં માનનં કારુણ્યં મૈત્રી અદીનતાદરિતમરિ.(દ્)હ + + નુપનાહઃ અલી ચેતસો પર્યાદાનં ક્ષાન્તિઃ । વ્યવસદુ આસૌરક્યમ્ ઇતિ ભાગાન્વયં । પુણ્યં । અસંજ્ઞિસમાપત્તિઃ । નૈર્યાણિકતાસર્વજ્ઞતાસંસ્કૃતા ધર્માઃ ઇત્ય્ એકોનવિંશં શતં કુશલાનાં કુશલઃ સ્વભાવઃ ॥
તથાકુશલાનામ્ અકુશલઃ સ્વભાવઃ । નિવૃત્તાવ્યાકૃતઃ । પ્રકૃતાવ્યાકૃતાનાં પ્રકૃતાવ્યાકૃતઃ । કામોક્તાનાં કામોક્તઃ । રૂપોક્તાનાં રૂપોક્તઃ । આરૂપ્યોક્તાનામ્ આરૂપ્યોક્તઃ । અનાશ્રવાણામ્ અનાશ્રવઃ । દુઃખોક્તાનાં દુઃખોક્તઃ । સમુદયોક્તાનાં સમુદયોક્તઃ । નિરોધોક્તાનાં નિરોધોક્તઃ । માર્ગોક્તાનાં માર્ગોક્તઃ । ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ભાવનાપ્રહાતવ્યઃ । અપ્રહાતવ્યાનામ્ અપ્રહાતવ્યઃ । પ્રહાતવ્યાનાં પ્રહાતવ્યઃ । યસ્માદ્ એવમ્ અનેકપ્રકારો ધર્મસ્વભાવો દૃષ્ટઃ । તસ્માદ્ ઇહ યદ્ ઉક્તં । નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવાઃ નિઃસ્વભાવત્વાત્ શૂન્ય ઇતિ તન્ ન ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
નૈર્યાણિકસ્વભાવો ધર્મો નૈર્યાણિકાશ્ ચ યે તેષાં ।
ધર્માવસ્થોક્તાનામ્ એવ ચ નૈર્યાણિકાદીનાં

ઇહ ચ ધર્મો ઽવસ્થોક્તાનાં નૈર્યાણિકાનાં ધર્માણાં નિર્યાણિકઃ સ્વભાવઃ । અનૈર્યાણિકાનામ્ અનૈર્યાણિકઃ । બોધ્યઙ્ગિકાનાં બોધ્યઙ્ગિકઃ । અબોધ્યઙ્ગિકાનામ્ અબોધ્યઙ્ગિકઃ । બોધિપાક્ષિકાણાં બોધિપાક્ષિકઃ । અબોધિપાક્ષિકાણામ્ અબોધિપાક્ષિકઃ । એવં શેષાણાં તદ્ યસ્માદ્ એવમ્ અનેકપ્રકારો ધર્માણાં સ્વભાવો દૃષ્ટઃ । યસ્માદ્ યદ્ ઉક્તં નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવાઃ । નિઃસ્વભાવત્વાત્ શૂન્યા ઇતિ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
યદિ ચ ન ભવેત્ સ્વભાવો ધર્માણાં નિઃસ્વભાવ ઇત્ય્ એવં ।
નામાપિ ભવેત્ નૈવં નામાપિ નિર્વસ્તુકન્ નાસ્તિ

યદિ ચ ધર્માણાં સ્વભાવો ભાવાનાં સ્વભાવાનાં સદ્ભાવાચ્ ચાશૂન્યઃ સર્વભાવાઃ । તત્ર યદ્ ઉક્તં નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવા નિઃસ્વભાવત્વાત્ શૂન્યા ઇતિ તન્ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
અથ વિદ્યતે સ્વભાવઃ સ ચ ધર્માણાં ન વિદ્યતે તસ્માત્ ।
ધર્મૈર્ વિના સ્વભાવઃ સ યસ્યાસ્તિ તદ્ યુક્તમ્ ઉપદેષ્ટુમ્

અથ મન્યસે મા ભૂદ્ અવસ્તુકં નામેતિ કૃત્વાસ્તિ સ્વભાવઃ । સ પુનર્ ધર્માણાં ન સંભવતિ । એવં ધર્મશૂન્યતા ચ નિઃસ્વભાવત્વાદ્ ધર્માણાં સિદ્ધા ભવિષ્યતિ । ન ચ નિર્વસ્તુકન્ નામેતિ ।
અત્ર વયં બ્રૂમઃ । એવં કસ્યેદાનીં સ સ્વભાવો ધર્મવિનિર્મુક્તસ્યાર્થસ્ય તદ્ યુક્તમ્ ઉપદેષ્ટુમ્ અર્થઃ । સ ચ નોપદિષ્ટસ્ તસ્માદ્ યા કલ્પનાસ્તિ સ્વભાવો ન પુનર્ ધર્માણામ્ ઇતિ સા હીના ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
સત એવ પ્રતિષેધો નાસ્તિ ઘટો ગેહ ઇત્ય્ અયં યસ્માત્ ।
દૃષ્ટઃ પ્રતિષેધો યં સતઃ સ્વભાવસ્ય તે તસ્માત્

ઇહ ચ સતો ઽર્થસ્ય પ્રતિષેધઃ ક્રિયતે નામતઃ । તદ્યથા નાસ્તિ ઘટો ગેહ ઇતિ । સતો ઘટસ્ય પ્રતિષેધઃ ક્રિયતે । નાસતઃ । એવમ્ એવ નસ્તિ સ્વભાવો ધર્માણામ્ ઇતિ । સતઃ સ્વભાવસ્ય પ્રતિષેધઃ પ્રાપ્નોતિ નામતઃ । તત્ર યદ્ ઉક્તં । નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવાઃ નિઃસ્વભાવત્વાત્ શૂન્યા ઇતિ તન્ ન ॥ પ્રતિષેધસંભવાદ્ એવ હિ સર્વભાવસ્વભાવસ્વભાવો ઽપ્રતિષિદ્ધઃ ॥
અથ નાસ્તિ સ સ્વભાવઃ કિન્ ન પ્રતિષિધ્યતે ત્વયાનેન ।
વચનેન ર્તે વચનાત્ પ્રતિષેધઃ સિધ્યતે હ્ય્ અસતઃ

નાસ્ત્ય્ એવ સ્વભાવા ઇત્ય્ અનેન વચનેન નિઃસ્વભાવા ભાવા ઇતિ કિં ભવતા પ્રતિષિધ્યતે । અસતો હિ વચાદ્ વિના સિદ્ધઃ પ્રતિષેધઃ । તદ્યથાગ્નેઃ શૈત્યસ્ય । અયં સ્થૈર્યસ્ય ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
બાલાનામ્ ઇવ મિથ્યા મૃગતૃષ્ણાયાં યથાજલગ્રાહઃ ।
એવં મિથ્યાઃ ગ્રાહઃ સ્યાત્ તે પ્રતિષિધ્યતે હ્ય્ અસતઃ

સ્યાત્ તે બુદ્ધિઃ યથા બાલાનાં મૃગતૃષ્ણાયાં મિથ્યાજલમ્ ઇતિ ગ્રાહો ભવતિ । નનુ નિર્જલા સા મૃગતૃષ્ણેતિ તત્ર પણ્ડિતજાતીયેન પુરુષેણોચ્યતે । તસ્ય મિથ્યાગ્રાહસ્ય વિનિવર્તનાર્થમ્ એવન્ નિઃસ્વભાવેષુ યઃ સ્વભાવો ગ્રાહઃ સત્વાનાં તસ્ય વ્યાવર્તનાર્થન્ નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવા ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ॥
અત્ર બ્રૂમઃ ।
નન્વ્ એવં સત્ય્ અસ્તિ ગ્રાહો ગ્રાહ્યઞ્ ચ તદ્ગ્રહીતા ચ ।
પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યં પ્રતિષેધા ચેતિ ષટ્કં તત્

યદ્ય્ એવં નન્વ્ એવં સત્ય્ અસ્તિ તાવત્ સત્વાનાં મિથ્યાગ્રાહઃ । અસ્તિ ગ્રાહ્યં સન્તિ સત્વા ગ્રહીતારઃ । અસ્તિ પ્રતિષેધઃ તસ્યાપિ મિથ્યાગ્રાહસ્યાસ્તિ પ્રતિષેધ્યં યદ્ ઇદં મિથ્યાગ્રાહ્યં નામ । સન્તિ પ્રતિષેધારો યુષ્મદાદયો ઽસ્ય મિથ્યાગ્રાહસ્યેતિ સિદ્ધં ષટ્કમ્ । ષટ્કસ્યાસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ । યદ્ ઉક્તં શૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ તન્ ન ॥
અથ નૈવાસ્તિ ગ્રાહો ન ચ ગ્રાહ્યં ન ચ ગ્રહીતારઃ ।
પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યં પ્રતિષેધારો ઽપ્ય્ અત ન સન્તિ

અથ મા ભૂદ્ એષ દોષ ઇતિ કૃત્વા નૈવ ગ્રાહો ઽસ્તિ નૈવ ગ્રાહ્યં ન ચ ગ્રહીતાર ઇતિ । એવં સતિ યો ઽસૌ ગ્રાહસ્ય પ્રતિષેધઃ નિઃસ્વહ્હાવાઃ સર્વભાવા ઇતિ । સો ઽપિ નાસ્તિ પ્રતિષેધ્યમ્ અપિ નાસ્તિ પ્રતિષેધારો ઽપિ ન સન્તિ ।
પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યં પ્રતિષેધારાઅશ્ ચ યદ્ય્ ઉત ન સન્તિ ।
સિદ્ધા હિ સર્વભાવા યેષામ્ એવં સ્વભાવશ્ ચ

યદિ ચ ન પ્રતિષેધો ન પ્રતિષેધ્યં ન પ્રતિષેદ્ધારઃ સન્ત્ય્ અપ્રતિસિદ્ધાઃ સર્વભાવા અસ્તિ ચ સર્વભાવાનાં સ્વભાવઃ ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
હેતોઃ સ્વતો ન સિદ્ધિઃ નૈઃસ્વાભાવ્યાત્ કુતો હિ તે હેતુઃ ।
નિર્હેતુકસ્ય સિદ્ધિર્ ન ચોપપન્નાસ્ય તે ઽર્થસ્ય

નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવા ઇત્ય્ એતસ્મિન્ અર્થે તે હેતોર્ અસિદ્ધિઃ । કિં કારણં નિઃસ્વભાવત્વાદ્ ધિ સર્વભાવાનાં શૂન્યત્વાન્ ન તતો હેતુઃ । અસતિ હેતૌ નિર્હેતુકસ્યાર્થસ્ય શૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ કુત એવ પ્રસિદ્ધિઃ ॥ તત્ર યદ્ ઉક્તં શૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ તન્ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
યદિ ચાહેતોઃ સિદ્ધિઃ સ્વભાવવિનિવર્તનસ્ય તે ભવતિ ।
સ્વાભાવ્યસ્યાસ્તિત્વં મમાપિ નિર્હેતુકં સિદ્ધં

અથ મન્યસે નૈર્હેતુકી સિદ્ધિઃ નિઃસ્વભાવત્વસ્ય ભાવાનામ્ ઇતિ । યથા તવ સ્વભાવનિર્વર્તનં નિર્હેતુકં સિદ્ધં । તથા મમાપિ સ્વભાવસત્ભાવો ઽપિ નિર્હેતુકઃ સિદ્ધઃ ॥
અથ હેતોર્ અસ્તિત્વં ભાવાનૈઃસ્વાભાવ્યમ્ ઇત્ય્ અનુપપન્નમ્ ।
લોકો નૈઃસ્વભાવ્યાન્ ન હિ કશ્ચન વિદ્યતે ભાવઃ

ઇહ યદિ હેતોર્ અસ્તિત્વં મન્યસે । નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવા ઇતિ તદ્ અનુપપન્નં ॥ કિં કરણં । ન હિ લોકે નિઃસ્વભાવઃ કશ્ચિદ્ ભાવો ઽસ્તિ ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
પૂર્વં ચેત્ પ્રતિષેધઃ પશ્ચાત્ પ્રતિષેધ્યમ્ ઇતિ ન ચોપપન્નમ્ ।
યશ્ ચાનુપપન્નો યુગપચ્ ચ યતઃ સ્વભાવો ઽસન્