Vedārthasaṃgraha · Verses 3-22

aśeṣajagaddhitānuśāsanaśrutinikaraśirasi samadhigato 'yam arthaḥ jīvaparamātmayāthātmyajñānapūrvakavarṇāśramadharmetikartavyatākaparamapuruṣacaraṇayugaladhyānārcanapraṇāmādir atyarthapriyas tatprāptiphalaḥ /

asya jīvātmano 'nādyavidyāsaṃcitapuṇyapāparūpakarmapravāhahetukabrahmādisuranaratiryaksthāvarātmakacaturvidhadehapraveśakṛtatattadabhimānajanitāvarjanīyabhavabhayavidhvaṃsanāya dehātiriktātmasvarūpatatsvabhāvatadantarayāmiparamātmasvarūpatatsvabhāvatadupāsanatatphalabhūtātmasvarūpāvirbhāvapūrvakānavadhikātiśayānandabrahmānubhavajñāpane pravṛttaṃ hi vedāntavākyajātam, tat tvam asi / ayam ātmā brahma / ya ātmani tiṣṭhann ātmano 'ntaro yam ātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānam antaro yamayati sa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ / eṣa sarvabhūtāntarātmāpahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ / tam etaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena / brahmavid āpnoti param / tam evaṃ vidvān
amṛta iha bhavati nānyaḥ panthā ayanāya vidyata ityādikam /

jīvātmanaḥ svarūpaṃ devamanuṣyādiprakṛtipariṇāmaviśeṣarūpanānāvidhabhedarahitaṃ jñānānandaikaguṇaṃ, tasyaitasya karmakṛtadevādibhede 'padhvaste svarūpabhedo vācām agocaraḥ svasaṃvedyaḥ, jñānasvarūpam ity etāvad eva nirdeśyam / tac ca sarveṣām ātmanāṃ samānam /

evaṃvidhacidacidātmakaprapañcasyodbhavasthitipralayasaṃsāranirvartanaikahetubhūtaḥ samastaheyapratyanīkānantakalyāṇatayā ca svetarasamastavastuvilakṣaṇasvarūpo 'navadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇagaṇaḥ sarvātmaparabrahmaparajyotiḥparatattvaparamātmasadādiśabdabhedair nikhilavedāntavedyo bhagavān nārāyaṇaḥ puruṣottama ity antaryāmisvarūpam / asya ca vaibhavapratipādanaparāḥ śrutayaḥ svetarasamastacidacidvastujātāntarātmatayā nikhilaniyamanaṃ tacchaktitadaṃśatadvibhūtitadrūpataccharīratattanuprabhṛtibhiḥ śabdais tatsāmānādhikaraṇyena ca pratipādayanti /

tasya vaibhavapratipādanaparāṇām eṣāṃ sāmānādhikaraṇyādīnāṃ vivaraṇe pravṛttāḥ kecana nirviśeṣajñānamātram eva brahma, tac ca nityamuktasvaprakāśasvabhāvam api tat tvam asy ādisāmānādhikaraṇyāvagatajīvāikyaṃ, brahmaivājñaṃ badhyate mucyate ca, nirviśeṣacinmātrātirekeśvareśitavyādyanantavikalparūpaṃ kṛtsnaṃ jaganmithyā, kaścid baddhaḥ, kaścin mukta ity iyam avasthā na vidyate / itaḥ pūrvaṃ kecana muktā ity ayam artho mithyā / ekam eva śarīraṃ jīvavan nirjīvānītarāṇi, taccharīraṃ kim iti na vyavasthitam, ācāryo jñānasyopadeṣṭā mithyā śāstraṃ ca mithyā śāstrapramātā ca mithyā śāstrajanyaṃ jñānaṃ ca mithyā -- etat sarvaṃ mithyābhūtenaiva śāstreṇāvagamyata iti varṇayanti /

apare tv apahatapāpmatvādisamastakalyāṇaguṇopetam api brahmaitenaivāikyāvabodhena kenacid upādhiviśeṣeṇa saṃbaddhaṃ badhyate mucyate ca nānāvidhamalarūpapariṇāmāspadaṃ ceti vyavasthitāḥ /

anye punar aikyāvabodhayāthātmyaṃ varṇayantaḥ svābhāvikaniratiśayāparimitodāraguṇasāgaraṃ brahmaiva suranaratiryaksthāvaranārakisvargyapavargicetaneṣu svabhāvato vilakṣaṇam avilakṣaṇaṃ ca viyadādinānāvidhamalarūpapariṇāmāspadaṃ ceti pratyavatiṣṭhante /

tatra prathamapakṣasya śrutyarthaparyālocanaparā duṣparihārān doṣān udāharanti / prakṛtaparāmarśitacchabdāvagatasvasaṃkalpakṛtajagadudayavibhavavilayādayas tad+aikṣata bahu syāṃ prajāyeyetyārabhya sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhā ityādibhiḥ padaiḥ pratipāditās tatsaṃbandhitayā prakaraṇāntaranirdiṣṭāḥ sarvajñatāsarvaśaktitvasarveśvaratvasarvaprakāratvasamābhyadhikanivṛttisatyakāmatvasatyasaṃkalpatvasarvāvabhāsakatvādyanavadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇagaṇā apahatapāpmetyādyanekavākyāvagatanirastanikhiladoṣatā ca sarve tasmin pakṣe vihanyante /

atha syāt -- upakrame 'py ekavijñānena sarvavijñānamukhena kāraṇasyaiva satyatāṃ pratijñāya tasya kāraṇabhūtasyaiva brahmaṇaḥ satyatāṃ vikārajātasyāsatyatāṃ mṛddṛṣṭāntena darśayitvā satyabhūtasyaiva brahmaṇaḥ sad eva somyedam agra āsīd ekam evādvitīyam iti sajātīyavijātīyanikhilabhedanirasanena nirviśeṣataiva pratipāditā / etac chodhakāni prakaraṇāntaragatavākyāny api satyaṃ jñānam anantaṃ brahma, niṣkalaṃ niṣkriyaṃ nirguṇaṃ, vijñānam ānandam ityādīni sarvaviśeṣapratyanīkaikākāratāṃ bodhayanti / na caikākāratābodhane padānāṃ paryāyatā / ekatve 'pi vastunaḥ sarvaviśeṣapratyanīkatopasthāpanena sarvapadānām arthavattvād iti /

naitad evam / ekavijñānena sarvavijñānaṃ sarvasya mithyātve sarvasya jñātavyasyābhāvān na setsyati / satyatvamithyātvayor ekatāprasaktir vā / api tv ekavijñānena sarvavijñānaṃ sarvasya tadātmakatvenaiva satyatve sidhyati /

ayam arthaḥ -- śvetaketuṃ pratyāha stabdho 'sy uta tam ādeśam aprākṣya iti paripūrṇa iva lakṣyase tān ācāryān prati tam apy ādeśaṃ pṛṣṭavān asīti / ādiśyate 'nenety ādeśaḥ / ādeṣaḥ praśāsanam / etasya vā akṣarasya gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhata ity ādibhir aikyarthyāt / tathā ca mānavaṃ vacaḥ -- praśāsitāraṃ sarveṣām ityādi / atrāpy ekam eveti jagadupādānatāṃ pratipādyādvitīyapadenādhiṣṭhātaranivāraṇād asyaivādhiṣṭhātṛtvam api pratipādyate /atas taṃ praśāsitāraṃ jagadupādānabhūtam api pṛṣṭavān asi yena śrutena matena vijñātenāśrutam amatam avijñānaṃ śrutaṃ mataṃ vijñātaṃ bhavatīty uktaṃ syāt / nikhilajagadudayavibhavavilayādikāraṇabhūtaṃ sarvajñatvasatyakāmatvasatyasaṃkalpatvaparimitodāraguṇagaṇasāgaraṃ
kiṃ brahmāpi tvayā śrutam iti hārdo bhāvaḥ / tasya nikhilakāraṇatayā kāraṇam eva nānāsaṃsthānaviśeṣasaṃsthitaṃ kāryam ity ucyata iti kāraṇabhūtasūkṣmacidacidvastuśarīrakabrahmavijñānena kārrabhūtam akhilaṃ jagad vijñātaṃ bhavatīti hṛdi nidhāya yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavaty amataṃ matam avijñātaṃ vijñātaṃ syād iti putraṃ prati pṛṣṭavān pitā / tad etatsakalasya vastujātasyaikakāraṇatvaṃ pitṛhṛdi nihitam ajānan putraḥ parasparavilakṣaṇeṣu vastuṣv anyasya jñānena tadanyavijñānasyāghaṭamānatāṃ buddhvā paricodayati -- kathaṃ nu bagavaḥ sa ādeśa iti /

paricoditaḥ punas tad eva hṛdi nihitaṃ jñānānandāmalatvaikasvarūpam aparicchedyamāhātmyaṃ satyasaṃkalpatvamiśrair anavadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇagaṇair juṣṭam avikārasvarūpaṃ paraṃ brahmaiva nāmarūpavibhāgānarhasūkṣmacidacidvastuśarīraṃ svalīlāyai svasaṃkalpenānantavicitrasthiratrasasvarūpajagatsaṃsthānaṃ svāṃśenāvasthitam iti /

tajjñānenāsya nikhilasya jñātatāṃ bruvaṃl lokadṛṣṭaṃ kāryakāraṇayor ananyatvaṃ darśayituṃ dṛṣṭāntam āha -- yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ syād vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttikety eva satyam iti / ekam eva mṛddravyaṃ svaikadeśena nānāvyavahārāspadatvāya ghaṭaśarāvādinānāsaṃsthānāvasthārūpavikārāpannaṃ nānānāmadheyam api mṛttikāsaṃsthānaviśeṣatvān mṛddravyam evettham avasthitaṃ na vastvantaram iti / yathā mṛtpiṇḍavijñānena tatsaṃsthānaviśeṣarūpam ghaṭaśarāvādi sarvaṃ jñātam eva bhavatītyarthaḥ /

tataḥ kṛtsnasya jagato brahmaikakāraṇatām ajānan putraḥ pṛcchati -- bhagavāṃs tv eva me tad bravītv iti / tataḥ sarvajñaṃ sarvaśakti brahmaiva sarvakāraṇam ity upadiśan sa hovāca sad eva somyedam agra āsīd ekam evādvitīyam iti / atredam iti jagan nirdiṣṭam / agra iti ca sṛṣṭeḥ pūrvakālaḥ / tasmin kāle jagataḥ sadātmakatāṃ sad eveti pratipādya, tatsṛṣṭikāle 'py aviśiṣṭam iti kṛtvaikam eveti sadāpannasya jagatas tadānīm avibhaktanāmarūpatāṃ pratipādya tatpratipādanenaiva sato jagadupādānatvaṃ pratipāditam iti svavyatiriktanimittakāraṇam advitīyapadena pratiṣiddham /

tam ādeśam prākṣyo yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatītyādāv eva praśāstitaiva jagadupādānam iti hṛdi nihitam idānīm abhivyaktam / svayam eva jagadupādānaṃ jagannimittaṃ ca sat tad aikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti / tad etacchabdavācyaṃ paraṃ brahma sarvajñaṃ sarvaśakti satyasaṅkalpam avāptasamastakāmam api līlārthaṃ vicitrānantacidacinmiśrajagadrūpeṇāham eva bahu syāṃ tadarthaṃ prajāyeyeti svayam eva saṃkalpya svāṃśaikadeśād eva viyadādibhūtāni sṛṣṭvā punar api saiva sacchabdābhihitā parā devataivam aikṣata hantāham imās tisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti / anena jīvenātmaneti - jīvasya brahmātmakatvaṃ pratipādya brahmātmajīvānupraveśād eva kṛtsnasyācidvastunaḥ padārthatvam evaṃbhūtasyaiva sarvasya
vastuno nāmabhāktvam iti ca darśayati / etaduktaṃ bhavati -- jīvātmā tu brahmaṇaḥ śarīratayā prakāratvād brahmātmakaḥ / yasyātmā śarīram iti śrutyantarāt / evaṃbhūtasya jīvasya śarīratayā prakārabhūtāni devamanuṣyādisaṃsthānāni vastūnīti brahmātmakāni tāni sarvāṇi / ato devo manuṣyo rākṣasaḥ paśur mṛgaḥ pakṣī vṛkṣo latā kāṣṭhaṃ śilā tṛṇaṃ ghaṭaḥ paṭa ityādayaḥ sarve prakṛtipratyayayogenābhidhāyakatayā prasiddhāḥ śabdā loke tattadvācyatayā pratīyamānatattatsaṃsthānavastumukhena tadabhimānijīvatadantaryāmiparamātmaparyantasaṃghātasyaiva vācakā iti /

evaṃ samastacidacidātmakaprapañcasya sadupādānatāsannimittatāsadādhāratāsanniyamyatāsaccheṣatādi sarvaṃ ca sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhā ityādinā vistareṇa pratipādya kāryakāraṇabhāvādimukhenāitadātmyam idaṃ sarvaṃ tatsatyam iti kṛtsnasya jagato brahmātmakatvam eva satyam iti pratipādya kṛtsnasya jagataḥ sa evātmā kṛtsnaṃ jagat tasya śarīraṃ tasmāt tvaṃśabdavācyam api jīvaprakāraṃ brahmaiveti sarvasya brahmātmakatvaṃ pratijñātaṃ tat tvam asīti jīvaviśeṣa upasaṃhṛtam /

etad uktaṃ bhavati / aitadātmyam idaṃ sarvam iti cetanācetanaprapañcam idaṃ sarvam iti nirdiśya tasya prapañcasyaiṣa ātmeti pratipāditaḥ, prapañcoddeśena brahmātmakatvaṃ patipāditam ityarthaḥ / tad idaṃ brahmātmakatvaṃ kim ātmaśarīrabhāvenota svarūpeṇeti vivecanīyam / svarūpeṇa ced brahmaṇaḥ satyasaṅkalpādyaḥ -- tad aikṣata bahu syaṃ prajāyeyety upakramāvagatā bādhitā bhavanti / śarīrātmabhāvena ca tad ātmakatvaṃ śrutyantarād viśeṣato 'vagatam antaḥpraviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmeti praśāsitṛtvarūpātmatvena sarveṣāṃ janānām antaḥpraviṣṭo 'taḥ sarvātmā sarveṣāṃ janānām ātmā sarvaṃ cāsya śarīram iti viśeṣato jñāyate brahmātmakatvam / ya ātmani tiṣṭhann ātmano 'ntaro yam ātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānam
antaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamṛta iti ca / atrāpy anena jīvenātmanetīdam eva jñāyata iti pūrvam evoktam / ataḥ sarvasya cidacidvastuno brahmaśarīratvāt sarvaprakāraṃ sarvaśabdair brahmaivābhidhīyata iti tat tvam iti sāmānādhikaraṇyena jīvaśarīratayā jīvaprakāraṃ brahmaivābhihitam /

evam abhihite saty ayam artho jñāyate -- tvam iti yaḥ pūrvaṃ dehasyādhiṣṭhātṛtayā pratītaḥ sa paramātmaśarīratayā paramātmaprakārabhūtaḥ paramātmaparyantaḥ / atas tvam iti śabdas tvatprakāraviśiṣṭaṃ tvadantaryāmiṇam evācaṣṭa iti / anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti brahmātmakatayaiva jīvasya śarīriṇaḥ svanāmabhāktvāt tat tvam iti sāmānādhikaraṇyapravṛttayor dvayor api padayor brahmaiva vācyam / tatra ca tatpadaṃ jagatkāraṇabhūtaṃ sakalakalyāṇaguṇagaṇākaraṃ nirvadyaṃ nirvikāram ācaṣṭe / tvam iti ca tad eva brahma jīvāntaryāmirūpeṇa saśarīraprakāraviśiṣṭam ācaṣṭe / tad evaṃ pravṛttinimittabhedenaikasmin brahmaṇy eva tat tvam iti dvayoḥ padayor vṛttir uktā / brahmaṇo niravadyaṃ nirvikāraṃ
sakalakalyāṇaguṇagaṇākaratvaṃ jagatkāraṇatvaṃ cābādhitam /

aśrutavedāntāḥ puruṣāḥ padārthāḥ sarve jīvātmanaś ca brahmātmakā iti na paśyati sarvaśabdānāṃ ca kevaleṣu tattatpadārtheṣu vācyaikadeśeṣu vācyaparyavasānaṃ manyante / idānīṃ vedāntavākyaśravaṇena brahmakāryatayā tadantaryāmitayā ca sarvasya brahmātmakatvaṃ sarvaśabdānāṃ tattatprakārasaṃsthitabrahmavācitvaṃ ca jānanti / nanv evaṃ gavādiśabdānāṃ tattatpadārthavācitayā vyutpattir bādhitā syāt / naivaṃ sarve śabdā acijjīvaviśiṣṭasya paramātmano vācakā ity uktam / nāmarūpe vyākaravāṇīty atra / tatra laukikāḥ puruṣāḥ śabdaṃ vyāharantaḥ śabdavācye pradhānāṃśasya paramātmanaḥ pratyakṣādyaparicchedyatvād vācyaikadeśabhūte vācyasamāptiṃ manyante / vedāntaśravaṇena ca vyutpattiḥ pūryate / evam eva vaidikāḥ
sarve śabdāḥ paramātmaparyantān svārthān bodhayanti / vaidikā eva sarve śabdā vedādav uddhṛtyoddhṛtya pareṇaiva brahmaṇā sarvapadārthān pūrvavat sṛṣṭvā teṣu paramātmaparyanteṣu pūrvavan nāmatayā prayuktāḥ / tad āha manuḥ --
sarveṣāṃ tu nāmāni karmāṇi ca pṛthak pṛthak /
vedaśabdebhya evādau pṛthaksaṃsthāś ca nirmame //
iti / saṃsthāḥ saṃsthānāni rūpāṇīti yāvat / āha ca bhagavān parāśaraḥ --
nāma rūpaṃ bhūtānāṃ kṛtyānāṃ prapañcanam /
vedaśabdebhya evādau daivādīnāṃ cakāra saḥ //
iti / śrutiś ca -- sūryācandramasau dhātā yathāpūrvam akalpayad iti / sūryādīn pūrvavat parikalpya nāmāni ca pūrvavac cakāra ityarthaḥ /

evaṃ jagadbrahmaṇor ananyatvaṃ prapañcitam / tenaikena jñātena sarvasya jñātato 'papāditā bhavati / sarvasya brahmakāryatvapratipādanena tadātmakatayaiva satyatvaṃ nānyatheti tat satyam ityuktam / yathā dṛṣṭānte sarvasya mṛdvikārasya mṛdātmanaiva satyatvam /