વેદાર્થસંગ્રહ · શ્લોક 3-22

અશેષજગદ્ધિતાનુશાસનશ્રુતિનિકરશિરસિ સમધિગતો ઽયમ્ અર્થઃ જીવપરમાત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનપૂર્વકવર્ણાશ્રમધર્મેતિકર્તવ્યતાકપરમપુરુષચરણયુગલધ્યાનાર્ચનપ્રણામાદિર્ અત્યર્થપ્રિયસ્ તત્પ્રાપ્તિફલઃ ।

અસ્ય જીવાત્મનો ઽનાદ્યવિદ્યાસંચિતપુણ્યપાપરૂપકર્મપ્રવાહહેતુકબ્રહ્માદિસુરનરતિર્યક્સ્થાવરાત્મકચતુર્વિધદેહપ્રવેશકૃતતત્તદભિમાનજનિતાવર્જનીયભવભયવિધ્વંસનાય દેહાતિરિક્તાત્મસ્વરૂપતત્સ્વભાવતદન્તરયામિપરમાત્મસ્વરૂપતત્સ્વભાવતદુપાસનતત્ફલભૂતાત્મસ્વરૂપાવિર્ભાવપૂર્વકાનવધિકાતિશયાનન્દબ્રહ્માનુભવજ્ઞાપને પ્રવૃત્તં હિ વેદાન્તવાક્યજાતમ્, તત્ ત્વમ્ અસિ । અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ । ય આત્મનિ તિષ્ઠન્ન્ આત્મનો ઽન્તરો યમ્ આત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમ્ અન્તરો યમયતિ સ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ । એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ । તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેન । બ્રહ્મવિદ્ આપ્નોતિ પરમ્ । તમ્ એવં વિદ્વાન્
અમૃત ઇહ ભવતિ નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યત ઇત્યાદિકમ્ ।

જીવાત્મનઃ સ્વરૂપં દેવમનુષ્યાદિપ્રકૃતિપરિણામવિશેષરૂપનાનાવિધભેદરહિતં જ્ઞાનાનન્દૈકગુણં, તસ્યૈતસ્ય કર્મકૃતદેવાદિભેદે ઽપધ્વસ્તે સ્વરૂપભેદો વાચામ્ અગોચરઃ સ્વસંવેદ્યઃ, જ્ઞાનસ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ એવ નિર્દેશ્યમ્ । તચ્ ચ સર્વેષામ્ આત્મનાં સમાનમ્ ।

એવંવિધચિદચિદાત્મકપ્રપઞ્ચસ્યોદ્ભવસ્થિતિપ્રલયસંસારનિર્વર્તનૈકહેતુભૂતઃ સમસ્તહેયપ્રત્યનીકાનન્તકલ્યાણતયા ચ સ્વેતરસમસ્તવસ્તુવિલક્ષણસ્વરૂપો ઽનવધિકાતિશયાસંખ્યેયકલ્યાણગુણગણઃ સર્વાત્મપરબ્રહ્મપરજ્યોતિઃપરતત્ત્વપરમાત્મસદાદિશબ્દભેદૈર્ નિખિલવેદાન્તવેદ્યો ભગવાન્ નારાયણઃ પુરુષોત્તમ ઇત્ય્ અન્તર્યામિસ્વરૂપમ્ । અસ્ય ચ વૈભવપ્રતિપાદનપરાઃ શ્રુતયઃ સ્વેતરસમસ્તચિદચિદ્વસ્તુજાતાન્તરાત્મતયા નિખિલનિયમનં તચ્છક્તિતદંશતદ્વિભૂતિતદ્રૂપતચ્છરીરતત્તનુપ્રભૃતિભિઃ શબ્દૈસ્ તત્સામાનાધિકરણ્યેન ચ પ્રતિપાદયન્તિ ।

તસ્ય વૈભવપ્રતિપાદનપરાણામ્ એષાં સામાનાધિકરણ્યાદીનાં વિવરણે પ્રવૃત્તાઃ કેચન નિર્વિશેષજ્ઞાનમાત્રમ્ એવ બ્રહ્મ, તચ્ ચ નિત્યમુક્તસ્વપ્રકાશસ્વભાવમ્ અપિ તત્ ત્વમ્ અસ્ય્ આદિસામાનાધિકરણ્યાવગતજીવાઇક્યં, બ્રહ્મૈવાજ્ઞં બધ્યતે મુચ્યતે ચ, નિર્વિશેષચિન્માત્રાતિરેકેશ્વરેશિતવ્યાદ્યનન્તવિકલ્પરૂપં કૃત્સ્નં જગન્મિથ્યા, કશ્ચિદ્ બદ્ધઃ, કશ્ચિન્ મુક્ત ઇત્ય્ ઇયમ્ અવસ્થા ન વિદ્યતે । ઇતઃ પૂર્વં કેચન મુક્તા ઇત્ય્ અયમ્ અર્થો મિથ્યા । એકમ્ એવ શરીરં જીવવન્ નિર્જીવાનીતરાણિ, તચ્છરીરં કિમ્ ઇતિ ન વ્યવસ્થિતમ્, આચાર્યો જ્ઞાનસ્યોપદેષ્ટા મિથ્યા શાસ્ત્રં ચ મિથ્યા શાસ્ત્રપ્રમાતા ચ મિથ્યા શાસ્ત્રજન્યં જ્ઞાનં ચ મિથ્યા -- એતત્ સર્વં મિથ્યાભૂતેનૈવ શાસ્ત્રેણાવગમ્યત ઇતિ વર્ણયન્તિ ।

અપરે ત્વ્ અપહતપાપ્મત્વાદિસમસ્તકલ્યાણગુણોપેતમ્ અપિ બ્રહ્મૈતેનૈવાઇક્યાવબોધેન કેનચિદ્ ઉપાધિવિશેષેણ સંબદ્ધં બધ્યતે મુચ્યતે ચ નાનાવિધમલરૂપપરિણામાસ્પદં ચેતિ વ્યવસ્થિતાઃ ।

અન્યે પુનર્ ઐક્યાવબોધયાથાત્મ્યં વર્ણયન્તઃ સ્વાભાવિકનિરતિશયાપરિમિતોદારગુણસાગરં બ્રહ્મૈવ સુરનરતિર્યક્સ્થાવરનારકિસ્વર્ગ્યપવર્ગિચેતનેષુ સ્વભાવતો વિલક્ષણમ્ અવિલક્ષણં ચ વિયદાદિનાનાવિધમલરૂપપરિણામાસ્પદં ચેતિ પ્રત્યવતિષ્ઠન્તે ।

તત્ર પ્રથમપક્ષસ્ય શ્રુત્યર્થપર્યાલોચનપરા દુષ્પરિહારાન્ દોષાન્ ઉદાહરન્તિ । પ્રકૃતપરામર્શિતચ્છબ્દાવગતસ્વસંકલ્પકૃતજગદુદયવિભવવિલયાદયસ્ તદ્+ઐક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેત્યારભ્ય સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠા ઇત્યાદિભિઃ પદૈઃ પ્રતિપાદિતાસ્ તત્સંબન્ધિતયા પ્રકરણાન્તરનિર્દિષ્ટાઃ સર્વજ્ઞતાસર્વશક્તિત્વસર્વેશ્વરત્વસર્વપ્રકારત્વસમાભ્યધિકનિવૃત્તિસત્યકામત્વસત્યસંકલ્પત્વસર્વાવભાસકત્વાદ્યનવધિકાતિશયાસંખ્યેયકલ્યાણગુણગણા અપહતપાપ્મેત્યાદ્યનેકવાક્યાવગતનિરસ્તનિખિલદોષતા ચ સર્વે તસ્મિન્ પક્ષે વિહન્યન્તે ।

અથ સ્યાત્ -- ઉપક્રમે ઽપ્ય્ એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનમુખેન કારણસ્યૈવ સત્યતાં પ્રતિજ્ઞાય તસ્ય કારણભૂતસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સત્યતાં વિકારજાતસ્યાસત્યતાં મૃદ્દૃષ્ટાન્તેન દર્શયિત્વા સત્યભૂતસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ ઇતિ સજાતીયવિજાતીયનિખિલભેદનિરસનેન નિર્વિશેષતૈવ પ્રતિપાદિતા । એતચ્ છોધકાનિ પ્રકરણાન્તરગતવાક્યાન્ય્ અપિ સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ, નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં નિર્ગુણં, વિજ્ઞાનમ્ આનન્દમ્ ઇત્યાદીનિ સર્વવિશેષપ્રત્યનીકૈકાકારતાં બોધયન્તિ । ન ચૈકાકારતાબોધને પદાનાં પર્યાયતા । એકત્વે ઽપિ વસ્તુનઃ સર્વવિશેષપ્રત્યનીકતોપસ્થાપનેન સર્વપદાનામ્ અર્થવત્ત્વાદ્ ઇતિ ।

નૈતદ્ એવમ્ । એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં સર્વસ્ય મિથ્યાત્વે સર્વસ્ય જ્ઞાતવ્યસ્યાભાવાન્ ન સેત્સ્યતિ । સત્યત્વમિથ્યાત્વયોર્ એકતાપ્રસક્તિર્ વા । અપિ ત્વ્ એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં સર્વસ્ય તદાત્મકત્વેનૈવ સત્યત્વે સિધ્યતિ ।

અયમ્ અર્થઃ -- શ્વેતકેતું પ્રત્યાહ સ્તબ્ધો ઽસ્ય્ ઉત તમ્ આદેશમ્ અપ્રાક્ષ્ય ઇતિ પરિપૂર્ણ ઇવ લક્ષ્યસે તાન્ આચાર્યાન્ પ્રતિ તમ્ અપ્ય્ આદેશં પૃષ્ટવાન્ અસીતિ । આદિશ્યતે ઽનેનેત્ય્ આદેશઃ । આદેષઃ પ્રશાસનમ્ । એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠત ઇત્ય્ આદિભિર્ ઐક્યર્થ્યાત્ । તથા ચ માનવં વચઃ -- પ્રશાસિતારં સર્વેષામ્ ઇત્યાદિ । અત્રાપ્ય્ એકમ્ એવેતિ જગદુપાદાનતાં પ્રતિપાદ્યાદ્વિતીયપદેનાધિષ્ઠાતરનિવારણાદ્ અસ્યૈવાધિષ્ઠાતૃત્વમ્ અપિ પ્રતિપાદ્યતે ।અતસ્ તં પ્રશાસિતારં જગદુપાદાનભૂતમ્ અપિ પૃષ્ટવાન્ અસિ યેન શ્રુતેન મતેન વિજ્ઞાતેનાશ્રુતમ્ અમતમ્ અવિજ્ઞાનં શ્રુતં મતં વિજ્ઞાતં ભવતીત્ય્ ઉક્તં સ્યાત્ । નિખિલજગદુદયવિભવવિલયાદિકારણભૂતં સર્વજ્ઞત્વસત્યકામત્વસત્યસંકલ્પત્વપરિમિતોદારગુણગણસાગરં
કિં બ્રહ્માપિ ત્વયા શ્રુતમ્ ઇતિ હાર્દો ભાવઃ । તસ્ય નિખિલકારણતયા કારણમ્ એવ નાનાસંસ્થાનવિશેષસંસ્થિતં કાર્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ કારણભૂતસૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુશરીરકબ્રહ્મવિજ્ઞાનેન કાર્રભૂતમ્ અખિલં જગદ્ વિજ્ઞાતં ભવતીતિ હૃદિ નિધાય યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્ય્ અમતં મતમ્ અવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતં સ્યાદ્ ઇતિ પુત્રં પ્રતિ પૃષ્ટવાન્ પિતા । તદ્ એતત્સકલસ્ય વસ્તુજાતસ્યૈકકારણત્વં પિતૃહૃદિ નિહિતમ્ અજાનન્ પુત્રઃ પરસ્પરવિલક્ષણેષુ વસ્તુષ્વ્ અન્યસ્ય જ્ઞાનેન તદન્યવિજ્ઞાનસ્યાઘટમાનતાં બુદ્ધ્વા પરિચોદયતિ -- કથં નુ બગવઃ સ આદેશ ઇતિ ।

પરિચોદિતઃ પુનસ્ તદ્ એવ હૃદિ નિહિતં જ્ઞાનાનન્દામલત્વૈકસ્વરૂપમ્ અપરિચ્છેદ્યમાહાત્મ્યં સત્યસંકલ્પત્વમિશ્રૈર્ અનવધિકાતિશયાસંખ્યેયકલ્યાણગુણગણૈર્ જુષ્ટમ્ અવિકારસ્વરૂપં પરં બ્રહ્મૈવ નામરૂપવિભાગાનર્હસૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુશરીરં સ્વલીલાયૈ સ્વસંકલ્પેનાનન્તવિચિત્રસ્થિરત્રસસ્વરૂપજગત્સંસ્થાનં સ્વાંશેનાવસ્થિતમ્ ઇતિ ।

તજ્જ્ઞાનેનાસ્ય નિખિલસ્ય જ્ઞાતતાં બ્રુવંલ્ લોકદૃષ્ટં કાર્યકારણયોર્ અનન્યત્વં દર્શયિતું દૃષ્ટાન્તમ્ આહ -- યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃન્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાદ્ વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્ય્ એવ સત્યમ્ ઇતિ । એકમ્ એવ મૃદ્દ્રવ્યં સ્વૈકદેશેન નાનાવ્યવહારાસ્પદત્વાય ઘટશરાવાદિનાનાસંસ્થાનાવસ્થારૂપવિકારાપન્નં નાનાનામધેયમ્ અપિ મૃત્તિકાસંસ્થાનવિશેષત્વાન્ મૃદ્દ્રવ્યમ્ એવેત્થમ્ અવસ્થિતં ન વસ્ત્વન્તરમ્ ઇતિ । યથા મૃત્પિણ્ડવિજ્ઞાનેન તત્સંસ્થાનવિશેષરૂપમ્ ઘટશરાવાદિ સર્વં જ્ઞાતમ્ એવ ભવતીત્યર્થઃ ।

તતઃ કૃત્સ્નસ્ય જગતો બ્રહ્મૈકકારણતામ્ અજાનન્ પુત્રઃ પૃચ્છતિ -- ભગવાંસ્ ત્વ્ એવ મે તદ્ બ્રવીત્વ્ ઇતિ । તતઃ સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિ બ્રહ્મૈવ સર્વકારણમ્ ઇત્ય્ ઉપદિશન્ સ હોવાચ સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ ઇતિ । અત્રેદમ્ ઇતિ જગન્ નિર્દિષ્ટમ્ । અગ્ર ઇતિ ચ સૃષ્ટેઃ પૂર્વકાલઃ । તસ્મિન્ કાલે જગતઃ સદાત્મકતાં સદ્ એવેતિ પ્રતિપાદ્ય, તત્સૃષ્ટિકાલે ઽપ્ય્ અવિશિષ્ટમ્ ઇતિ કૃત્વૈકમ્ એવેતિ સદાપન્નસ્ય જગતસ્ તદાનીમ્ અવિભક્તનામરૂપતાં પ્રતિપાદ્ય તત્પ્રતિપાદનેનૈવ સતો જગદુપાદાનત્વં પ્રતિપાદિતમ્ ઇતિ સ્વવ્યતિરિક્તનિમિત્તકારણમ્ અદ્વિતીયપદેન પ્રતિષિદ્ધમ્ ।

તમ્ આદેશમ્ પ્રાક્ષ્યો યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતીત્યાદાવ્ એવ પ્રશાસ્તિતૈવ જગદુપાદાનમ્ ઇતિ હૃદિ નિહિતમ્ ઇદાનીમ્ અભિવ્યક્તમ્ । સ્વયમ્ એવ જગદુપાદાનં જગન્નિમિત્તં ચ સત્ તદ્ ઐક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ । તદ્ એતચ્છબ્દવાચ્યં પરં બ્રહ્મ સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિ સત્યસઙ્કલ્પમ્ અવાપ્તસમસ્તકામમ્ અપિ લીલાર્થં વિચિત્રાનન્તચિદચિન્મિશ્રજગદ્રૂપેણાહમ્ એવ બહુ સ્યાં તદર્થં પ્રજાયેયેતિ સ્વયમ્ એવ સંકલ્પ્ય સ્વાંશૈકદેશાદ્ એવ વિયદાદિભૂતાનિ સૃષ્ટ્વા પુનર્ અપિ સૈવ સચ્છબ્દાભિહિતા પરા દેવતૈવમ્ ઐક્ષત હન્તાહમ્ ઇમાસ્ તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણીતિ । અનેન જીવેનાત્મનેતિ - જીવસ્ય બ્રહ્માત્મકત્વં પ્રતિપાદ્ય બ્રહ્માત્મજીવાનુપ્રવેશાદ્ એવ કૃત્સ્નસ્યાચિદ્વસ્તુનઃ પદાર્થત્વમ્ એવંભૂતસ્યૈવ સર્વસ્ય
વસ્તુનો નામભાક્ત્વમ્ ઇતિ ચ દર્શયતિ । એતદુક્તં ભવતિ -- જીવાત્મા તુ બ્રહ્મણઃ શરીરતયા પ્રકારત્વાદ્ બ્રહ્માત્મકઃ । યસ્યાત્મા શરીરમ્ ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ । એવંભૂતસ્ય જીવસ્ય શરીરતયા પ્રકારભૂતાનિ દેવમનુષ્યાદિસંસ્થાનાનિ વસ્તૂનીતિ બ્રહ્માત્મકાનિ તાનિ સર્વાણિ । અતો દેવો મનુષ્યો રાક્ષસઃ પશુર્ મૃગઃ પક્ષી વૃક્ષો લતા કાષ્ઠં શિલા તૃણં ઘટઃ પટ ઇત્યાદયઃ સર્વે પ્રકૃતિપ્રત્યયયોગેનાભિધાયકતયા પ્રસિદ્ધાઃ શબ્દા લોકે તત્તદ્વાચ્યતયા પ્રતીયમાનતત્તત્સંસ્થાનવસ્તુમુખેન તદભિમાનિજીવતદન્તર્યામિપરમાત્મપર્યન્તસંઘાતસ્યૈવ વાચકા ઇતિ ।

એવં સમસ્તચિદચિદાત્મકપ્રપઞ્ચસ્ય સદુપાદાનતાસન્નિમિત્તતાસદાધારતાસન્નિયમ્યતાસચ્છેષતાદિ સર્વં ચ સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠા ઇત્યાદિના વિસ્તરેણ પ્રતિપાદ્ય કાર્યકારણભાવાદિમુખેનાઇતદાત્મ્યમ્ ઇદં સર્વં તત્સત્યમ્ ઇતિ કૃત્સ્નસ્ય જગતો બ્રહ્માત્મકત્વમ્ એવ સત્યમ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્ય કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ સ એવાત્મા કૃત્સ્નં જગત્ તસ્ય શરીરં તસ્માત્ ત્વંશબ્દવાચ્યમ્ અપિ જીવપ્રકારં બ્રહ્મૈવેતિ સર્વસ્ય બ્રહ્માત્મકત્વં પ્રતિજ્ઞાતં તત્ ત્વમ્ અસીતિ જીવવિશેષ ઉપસંહૃતમ્ ।

એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । ઐતદાત્મ્યમ્ ઇદં સર્વમ્ ઇતિ ચેતનાચેતનપ્રપઞ્ચમ્ ઇદં સર્વમ્ ઇતિ નિર્દિશ્ય તસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યૈષ આત્મેતિ પ્રતિપાદિતઃ, પ્રપઞ્ચોદ્દેશેન બ્રહ્માત્મકત્વં પતિપાદિતમ્ ઇત્યર્થઃ । તદ્ ઇદં બ્રહ્માત્મકત્વં કિમ્ આત્મશરીરભાવેનોત સ્વરૂપેણેતિ વિવેચનીયમ્ । સ્વરૂપેણ ચેદ્ બ્રહ્મણઃ સત્યસઙ્કલ્પાદ્યઃ -- તદ્ ઐક્ષત બહુ સ્યં પ્રજાયેયેત્ય્ ઉપક્રમાવગતા બાધિતા ભવન્તિ । શરીરાત્મભાવેન ચ તદ્ આત્મકત્વં શ્રુત્યન્તરાદ્ વિશેષતો ઽવગતમ્ અન્તઃપ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મેતિ પ્રશાસિતૃત્વરૂપાત્મત્વેન સર્વેષાં જનાનામ્ અન્તઃપ્રવિષ્ટો ઽતઃ સર્વાત્મા સર્વેષાં જનાનામ્ આત્મા સર્વં ચાસ્ય શરીરમ્ ઇતિ વિશેષતો જ્ઞાયતે બ્રહ્માત્મકત્વમ્ । ય આત્મનિ તિષ્ઠન્ન્ આત્મનો ઽન્તરો યમ્ આત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમ્
અન્તરો યમયતિ સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃત ઇતિ ચ । અત્રાપ્ય્ અનેન જીવેનાત્મનેતીદમ્ એવ જ્ઞાયત ઇતિ પૂર્વમ્ એવોક્તમ્ । અતઃ સર્વસ્ય ચિદચિદ્વસ્તુનો બ્રહ્મશરીરત્વાત્ સર્વપ્રકારં સર્વશબ્દૈર્ બ્રહ્મૈવાભિધીયત ઇતિ તત્ ત્વમ્ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યેન જીવશરીરતયા જીવપ્રકારં બ્રહ્મૈવાભિહિતમ્ ।

એવમ્ અભિહિતે સત્ય્ અયમ્ અર્થો જ્ઞાયતે -- ત્વમ્ ઇતિ યઃ પૂર્વં દેહસ્યાધિષ્ઠાતૃતયા પ્રતીતઃ સ પરમાત્મશરીરતયા પરમાત્મપ્રકારભૂતઃ પરમાત્મપર્યન્તઃ । અતસ્ ત્વમ્ ઇતિ શબ્દસ્ ત્વત્પ્રકારવિશિષ્ટં ત્વદન્તર્યામિણમ્ એવાચષ્ટ ઇતિ । અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણીતિ બ્રહ્માત્મકતયૈવ જીવસ્ય શરીરિણઃ સ્વનામભાક્ત્વાત્ તત્ ત્વમ્ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યપ્રવૃત્તયોર્ દ્વયોર્ અપિ પદયોર્ બ્રહ્મૈવ વાચ્યમ્ । તત્ર ચ તત્પદં જગત્કારણભૂતં સકલકલ્યાણગુણગણાકરં નિર્વદ્યં નિર્વિકારમ્ આચષ્ટે । ત્વમ્ ઇતિ ચ તદ્ એવ બ્રહ્મ જીવાન્તર્યામિરૂપેણ સશરીરપ્રકારવિશિષ્ટમ્ આચષ્ટે । તદ્ એવં પ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદેનૈકસ્મિન્ બ્રહ્મણ્ય્ એવ તત્ ત્વમ્ ઇતિ દ્વયોઃ પદયોર્ વૃત્તિર્ ઉક્તા । બ્રહ્મણો નિરવદ્યં નિર્વિકારં
સકલકલ્યાણગુણગણાકરત્વં જગત્કારણત્વં ચાબાધિતમ્ ।

અશ્રુતવેદાન્તાઃ પુરુષાઃ પદાર્થાઃ સર્વે જીવાત્મનશ્ ચ બ્રહ્માત્મકા ઇતિ ન પશ્યતિ સર્વશબ્દાનાં ચ કેવલેષુ તત્તત્પદાર્થેષુ વાચ્યૈકદેશેષુ વાચ્યપર્યવસાનં મન્યન્તે । ઇદાનીં વેદાન્તવાક્યશ્રવણેન બ્રહ્મકાર્યતયા તદન્તર્યામિતયા ચ સર્વસ્ય બ્રહ્માત્મકત્વં સર્વશબ્દાનાં તત્તત્પ્રકારસંસ્થિતબ્રહ્મવાચિત્વં ચ જાનન્તિ । નન્વ્ એવં ગવાદિશબ્દાનાં તત્તત્પદાર્થવાચિતયા વ્યુત્પત્તિર્ બાધિતા સ્યાત્ । નૈવં સર્વે શબ્દા અચિજ્જીવવિશિષ્ટસ્ય પરમાત્મનો વાચકા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । નામરૂપે વ્યાકરવાણીત્ય્ અત્ર । તત્ર લૌકિકાઃ પુરુષાઃ શબ્દં વ્યાહરન્તઃ શબ્દવાચ્યે પ્રધાનાંશસ્ય પરમાત્મનઃ પ્રત્યક્ષાદ્યપરિચ્છેદ્યત્વાદ્ વાચ્યૈકદેશભૂતે વાચ્યસમાપ્તિં મન્યન્તે । વેદાન્તશ્રવણેન ચ વ્યુત્પત્તિઃ પૂર્યતે । એવમ્ એવ વૈદિકાઃ
સર્વે શબ્દાઃ પરમાત્મપર્યન્તાન્ સ્વાર્થાન્ બોધયન્તિ । વૈદિકા એવ સર્વે શબ્દા વેદાદવ્ ઉદ્ધૃત્યોદ્ધૃત્ય પરેણૈવ બ્રહ્મણા સર્વપદાર્થાન્ પૂર્વવત્ સૃષ્ટ્વા તેષુ પરમાત્મપર્યન્તેષુ પૂર્વવન્ નામતયા પ્રયુક્તાઃ । તદ્ આહ મનુઃ --
સર્વેષાં તુ નામાનિ કર્માણિ ચ પૃથક્ પૃથક્ ।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ પૃથક્સંસ્થાશ્ ચ નિર્મમે ॥
ઇતિ । સંસ્થાઃ સંસ્થાનાનિ રૂપાણીતિ યાવત્ । આહ ચ ભગવાન્ પરાશરઃ --
નામ રૂપં ભૂતાનાં કૃત્યાનાં પ્રપઞ્ચનમ્ ।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ દૈવાદીનાં ચકાર સઃ ॥
ઇતિ । શ્રુતિશ્ ચ -- સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ધાતા યથાપૂર્વમ્ અકલ્પયદ્ ઇતિ । સૂર્યાદીન્ પૂર્વવત્ પરિકલ્પ્ય નામાનિ ચ પૂર્વવચ્ ચકાર ઇત્યર્થઃ ।

એવં જગદ્બ્રહ્મણોર્ અનન્યત્વં પ્રપઞ્ચિતમ્ । તેનૈકેન જ્ઞાતેન સર્વસ્ય જ્ઞાતતો ઽપપાદિતા ભવતિ । સર્વસ્ય બ્રહ્મકાર્યત્વપ્રતિપાદનેન તદાત્મકતયૈવ સત્યત્વં નાન્યથેતિ તત્ સત્યમ્ ઇત્યુક્તમ્ । યથા દૃષ્ટાન્તે સર્વસ્ય મૃદ્વિકારસ્ય મૃદાત્મનૈવ સત્યત્વમ્ ।