વેદાર્થસંગ્રહ · શ્લોક 124-143

કિં ચ લિઙાદિશબ્દવાચ્યં સ્થાયિરૂપં કિમ્ ઇત્ય્ અપૂર્વમ્ આશ્રીયતે । સ્વર્ગકામપદસમભિવ્યાહારાનુપપત્તેર્ ઇતિ ચેત્ । કાત્રાનુપપત્તિઃ । સિષાધયિષિતસ્વર્ગો હિ સ્વર્ગકામઃ । તસ્ય સ્વર્ગકામસ્ય કાલાન્તરભાવિસ્વર્ગસિદ્ધૌ ક્ષણભઙ્ગિની યાગાદિક્રિયા ન સમર્થેતિ ચેત્ । અનાઘ્રાતવેદસિદ્ધાન્તાનામ્ ઇયમ્ અનુપપત્તિઃ । સર્વૈઃ કર્મભિર્ આરાધિતઃ પરમેશ્વરો ભગવાન્ નારાયણસ્ તત્તદિષ્ટં ફલં દદાતીતિ વેદવિદો વદન્તિ । યથાહુર્ વેદવિદગ્રેસરા દ્રમિડાચાર્યાઃ -- ફલસંબિભત્સયા હિ કર્મભિર્ આત્માનં પિપ્રીષન્તિ સ પ્રીતો ઽલં ફલાયેતિ શાસ્ત્રમર્યાદા ઇતિ । ફલસંબન્ધેચ્છયા કર્મભિર્ યાગદાનહોમાદિભિર્ ઇન્દ્રિયાદિદેવતામુખેન તત્તદન્તર્યામિરૂપેણાવસ્થિતમ્ ઇન્દ્રાદિશબ્દવાચ્યં પરમાત્માનં ભગવન્તં વાસુદેવમ્ આરિરાધયિષન્તિ,
સ હિ કર્મભિર્ આરાધિતસ્ તેષામ્ ઇષ્ટાનિ ફલાનિ પ્રયચ્છતીત્યર્થઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ -- ઇષ્ટાપૂર્તં બહુધા જાતં જાયમાનં વિશ્વં બિભર્તિ ભુવનસ્ય નાભિર્ ઇતિ । ઇષ્ટાપૂર્તમ્ ઇતિ સકલશ્રુતિસ્મૃતિચોદિતં કર્મોચ્યતે । તદ્વિશ્વં બિભર્તિ -- ઇન્દ્રાગ્નિવરુણાદિસર્વદેવતાસંબન્ધિતયા પ્રતીયમાનં તત્તદન્તરાત્મતયાવસ્થિતઃ પરમપુરુષઃ સ્વયમ્ એવ બિભર્તિ સ્વયમ્ એવ સ્વીકરોતિ । ભુવનસ્ય નાભિઃ -- બ્રહ્મક્ષત્રાદિસર્વવર્ણપૂર્ણસ્ય ભુવનસ્ય ધારકઃ -- તૈસ્ તૈઃ કર્મભિર્ આરાધિતસ્ તત્તદિષ્ટફલપ્રદાનેન ભુવનાનાં ધારક ઇતિ નાભિર્ ઇત્યુક્તઃ । અગ્નિવાયુપ્રભૃતિદેવતાન્તરાત્મતયા તત્તચ્છબ્દાભિધેયો ઽયમ્ એવેત્ય્ આહ -- તદ્ એવાગ્નિસ્ તદ્વાયુસ્ તત્સૂર્યસ્ તદ્ ઉ ચન્દ્રમા ઇતિ । યથોક્તં ભગવતા --
યો યો યામ્ યાં તનું ભક્તઃ શ્રદ્ધયાર્ચિતુમ્ ઇચ્છતિ ।
તસ્ય તસ્યાચલાં શ્રદ્ધાં તામ્ એવ વિદધામ્ય્ અહમ્ ॥
સ તસ્ય શ્રદ્ધયા યુક્તસ્ તસ્યારાધનમ્ ઈહતે ।
લભતે ચ તતઃ કામાન્ મયૈવ વિહિતાન્ ઇહ તાન્ ॥ ઇતિ ।
યાં યાં તનુમ્ ઇતીન્દ્રાદિદેવતાવિશેષાસ્ તત્તદન્તર્યામિતયાવસ્થિતસ્ય ભગવતસ્ તનવઃ શરીરાણીત્યર્થઃ ।
અહં હિ સર્વયજ્ઞાનાં ભોક્તા ચ પ્રભુર્ એવ ચ ।
ઇત્યાદિ । પ્રભુર્ એવ ચેતિ સર્વફલાનાં પ્રદાતા ચેત્યર્થઃ । યથા ચ
યજ્ઞૈસ્ ત્વમ્ ઇજ્યસે નિત્યં સર્વદેવમયાચ્યુત ।
યૈઃ સ્વધર્મપરૈર્ નાથ નરૈર્ આદાધિતો ભવાન્ ।
તે તરન્ત્ય્ અખિલામ્ એતાં મયામ્ આત્મવિમુક્તયે ॥
ઇતિ । સેતિહાસપુરાણેષુ સર્વેષ્વ્ એવ વેદેષુ સર્વાણિ કર્માણિ સર્વેશ્વરારાધનરૂપાણિ, તૈસ્ તૈઃ કર્મભિર્ આરાધિતઃ પુરુષોત્તમસ્ તત્તદિષ્ટં ફલં દદાતીતિ તત્ર તત્ર પ્રપઞ્ચિતમ્ । એવમ્ હિ સર્વશક્તિં સર્વજ્ઞં સર્વેશ્વરં ભગવન્તમ્ ઇન્દ્રાદિદેવતાન્તર્યામિરૂપેણ યાગદાનહોમાદિવેદોદિતસર્વકર્મણાં ભોક્તારં સર્વફલાનાં પ્રદાતારં ચ સર્વાઃ શ્રુતયો વદન્તિ । ચતુર્હોતારો યત્ર સંપદં ગચ્છન્તિ દેવૈર્ ઇત્યાદ્યાઃ । ચતુર્હોતારો યજ્ઞાઃ, યત્ર પરમાત્મનિ દેવેષ્વ્ અન્તર્યામિરૂપેણાવસ્થિતે, દેવૈઃ સંપદં ગચ્છન્તિ -- દેવૈઃ સંબન્ધં ગચ્છન્તિ યજ્ઞા ઇત્યર્થઃ । અન્તર્યામિરૂપેણાવસ્થિતસ્ય પરમાત્મનઃ શરીરતયાવસ્થિતાનામ્ ઇન્દ્રાદીનાં યાગાદિસંબન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । યથોક્તં ભગવતા --
ભોક્તારં યજ્ઞતપસાં સર્વલોકમહેશ્વરમ્ ।
ઇતિ । તસ્માદ્ અગ્ન્યાદિદેવતાન્તરાત્મભૂતપરમપુરુષારાધનરૂપભૂતાનિ સર્વાણિ કર્માણિ, સ એવ ચાભિલષિતફલપ્રદાતેતિ કિમ્ અત્રાપૂર્વેણ વ્યુત્પત્તિપથદૂરવર્તિના વાચ્યતયાભ્યુપગતેન કલ્પિતેન વા પ્રયોજનમ્ । એવં ચ સતિ લિઙાદેઃ કો ઽયમ્ અર્થઃ પરિગૃહીતો ભવતિ । યજ દેવપૂજાયામ્ ઇતિ દેવતારાધનભૂતયાગાદેઃ પ્રકૃત્યર્થસ્ય કર્તૃવ્યાપારસાધ્યતાં વ્યુત્પત્તિસિદ્ધાં લિઙાદયો ઽભિદધતીતિ ન કિંચિદ્ અનુપપન્નમ્ । કર્તૃવાચિનાં પ્રત્યયાનાં પ્રકૃત્યર્થસ્ય કર્તૃવ્યાપારસંબન્ધપ્રકારો હિ વાચ્યઃ । ભૂતવર્તમાનાદિકમ્ અન્યે વદન્તિ । લિઙાદયસ્ તુ કર્તૃવ્યાપારસાધ્યતાં વદન્તિ ।

અપિ ચ કામિનઃ કર્તવ્યતા કર્મ વિધાય કર્મણો દેવતારાધનરૂપતાં તદ્દ્વારા ફલસંભવં ચ તત્તત્કર્મવિધિવાક્યાન્ય્ એવ વદન્તિ । વાયવ્યં શ્વેતમ્ આલભત ભૂતિકામો વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા વાયુમ્ એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપધાવતિ સ એવૈનં ભૂતિં ગમયતીત્યાદીનિ । નાત્ર ફલસિદ્ધ્યનુપપત્તિઃ કાપિ દૃશ્યત ઇતિ ફલસાધનત્વાવગતિર્ ઔપાદાનિકીત્ય્ અપિ ન સંગચ્છતિ । વિધ્યપેક્ષિતં યાગાદેઃ ફલસાધનત્વપ્રકારં વાક્યશેષ એવ બોધયતીત્યર્થઃ । તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાય નાપગુરેતેત્ય્ અત્રાપગોરણનિષેધવિધિપરવાક્યશેષે શ્રૂયમાણં નિષેધ્યસ્યાપગોરણસ્ય શતયાતનાસાધનત્વં નિષેધવિધ્યુપયોગીતિ હિ સ્વીક્રિયતે । અત્ર પુનઃ કામિનઃ કર્તવ્યતયા વિહિતસ્ય યાગાદેઃ કામ્યસ્વર્ગાદિસાધનત્વપ્રકારં વાક્યશેષાવગતમ્
અનાદૃત્ય કિમ્ ઇત્ય્ ઉપાદાનેન યાગાદેઃ ફલસાધનત્વં પરિકલ્પ્યતે । હિરણ્યનિધિમ્ અપવરકે નિધાય યાચતે કોદ્રવાદિલુબ્ધઃ કૃપણં જનમ્ ઇતિ શ્રૂયતે તદ્ એતદ્ યુષ્માસુ દૃશ્યતે । શતયાતનાસાધનત્વમ્ અપિ નાદૃષ્ટદ્વારેણ । ચોદિતાન્ય્ અનુતિષ્ઠો વિહિતં કર્માકુર્વતો નિન્દિતાનિ ચ કુર્વતઃ સર્વાણિ સુખાનિ દુઃખાનિ ચ પરમપુરુષાનુગ્રહનિગ્રહાભ્યામ્ એવ ભવન્તિ । એષ હ્ય્ એવાનન્દયતિ -- અથો સો ઽભયં ગતો ભવતિ -- અથ તસ્ય ભયં ભવતિ -- ભીષાસ્માદ્ વાતઃ પવતે ભીષોદેતિ સૂર્યો ભીષાસ્માદ્ અગ્નિશ્ ચન્દ્રશ્ ચ મૃત્યુર્ ધાવતિ પઞ્ચમઃ -- ઇતિ । એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃ -- એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ દદતો મનુષ્યાઃ પ્રશંસન્તિ યજમાનં દેવા દર્વીં પિતરો ઽન્વાયત્તા ઇત્યાદ્યનેકવિધાઃ
શ્રુતયઃ સન્તિ । યથોક્તં દ્રમિડભાષ્યે -- તસ્યાજ્ઞયા ધાવતિ વાયુર્ નદ્યઃ સ્રવન્તિ તેન ચ કૃતસીમાનો જલાશયાઃ સમદા ઇવ મેષવિર્સપિતં કુર્વન્તીતિ । તત્સંકલ્પનિબન્ધના હીમે લોકે ન ચ્યવન્તે ન સ્ફુટન્તે । સ્વશાસનાનુવર્તિનાં જ્ઞાત્વા કારુણ્યાત્ સ ભગવાન્ વર્ધયેત વિદ્વાન્ કર્મદક્ષ ઇતિ ચ ।

પરમપુરુષયાથાત્મ્યજ્ઞાનપૂર્વકતદુપાસનાદિવિહિતકર્માનુષ્ઠાયિનસ્ તત્પ્રસાદાત્ તત્પ્રાપ્તિપર્યન્તાનિ સુખાન્ય્ અભયં ચ યથાધિકારં ભવન્તિ । તજ્જ્ઞાનપૂર્વકં તદુપાસનાદિવિહિતં કર્માકુર્વતો નિન્દિતાનિ ચ કુર્વતસ્ તન્નિગ્રહાદ્ એવ તદપ્રાપ્તિપૂર્વકાપરિમિતદુઃખાનિ ભયં ચ ભવન્તિ । યથોક્તં ભગવતા --
નિયતં કુરુ કર્મ ત્વં કર્મ જ્યાયો હ્ય્ અકર્મણઃ ।
ઇત્યાદિના કૃત્સ્નં કર્મ જ્ઞાનપૂર્વકમ્ અનુષ્ઠેયં વિધાય --
મયિ સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્ય
ઇતિ સર્વસ્ય કર્મણઃ સ્વારાધનતામ્ આત્મનાં સ્વનિયામ્યતાં ચ પ્રતિપાદ્ય --
યે મે મતમ્ ઇદં નિત્યમ્ અનુતિષ્ઠન્તિ માનવાઃ ।
શ્રદ્ધાવન્તો ઽનસૂયન્તો મુચ્યન્તે તે ઽપિ કર્મભિઃ ॥
યે ત્વ્ એતદભ્યસૂયન્તો નાનુતિષ્ઠન્તિ મે મતમ્ ।
સર્વજ્ઞાનવિમૂઢાંસ્ તાન્ વિદ્ધિ નષ્ટાન્ અચેતસઃ ॥
ઇતિ સ્વાજ્ઞાનુવર્તિનઃ પ્રશસ્ય વિપરીતાન્ વિનિન્દ્ય પુનર્ અપિ સ્વાજ્ઞાનુપાલનમ્ અકુર્વતામ્ આસુર્ અપ્રકૃત્યન્તર્ભાવમ્ અભિધાયાધમા ગતિશ્ ચોક્તા --
તાન્ અહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્ય્ અજસ્રમ્ અશુભાન્ આસુરીષ્વ્ એવ યોનિષુ ॥
આસુરીં યોનિમ્ આપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ ।
મામ્ અપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્ય્ અધમાં ગતિમ્ ॥ ઇતિ ।
સર્વકર્માણ્ય્ અપિ સદા કુર્વાણો મદ્વ્ય્પાશ્રયઃ ।
મત્પ્રસાદાદ્ અવાપ્નોતિ શાશ્વતં પદમ્ અવ્યયમ્ ॥
ઇતિ ચ સ્વાજ્ઞાનુવર્તિનાં શાશ્વતં પદં ચોક્તમ્ । અશ્રુતવેદાન્તાનાં કર્મણ્ય્ અશ્રદ્ધા મા ભૂદ્ ઇતિ દેવતાધિકરણે ઽતિવાદાઃ કૃતાઃ કર્મમાત્રે યથા શ્રદ્ધા સ્યાદ્ ઇતિ સર્વમ્ એકશાસ્ત્રમ્ ઇતિ વેદવિત્સિદ્ધાન્તઃ ।

તસ્યૈતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો નારાયણસ્યાપરિચ્છેદ્યજ્ઞાનાનન્દામલત્વસ્વરૂપવજ્જ્ઞાનશક્તિબલાઇશ્વર્યવીર્યતેજઃપ્રભૃત્યનવધિકાતિશયાસંખ્યેયકલ્યાણગુણવત્સ્વસંકલ્પપ્રવર્ત્યસ્વેતરસમસ્તચિદચિદ્વસ્તુજાતવત્સ્વાભિમતસ્વાનુરૂપૈકરૂપદિવ્યરૂપતદુચિતનિરતિશયકલ્યાણવિવિધાનંતભૂષણસ્વશક્તિસદૃશાપરિમિતાનન્તાશ્ચર્યનાનાવિધાયુધસ્વાભિમતાનુરૂપસ્વરૂપગુણવિભવાઇશ્વર્યશીલાદ્યનવધિકમહિમમહિસીસ્વાનુરૂપકલ્યાણજ્ઞાનક્રિયાદ્યપરિમેયગુણાનન્તપરિજનપરિચ્છેદસ્વોચિતનિખિલભોગ્યભોગોપકરણાદ્યનન્તમહાવિભવાવાઙ્મનસગોચરસ્વરૂપસ્વભાવદિવ્યસ્થાનાદિનિત્યતાનિરવદ્યતાગોચરાશ્ ચ સહસ્રશઃ શ્રુતયઃ સન્તિ । વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ
પરસ્તાત્ । ય એષો ઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષઃ । તસ્ય યથા કપ્યાસં પુણ્ડરીકમ્ એવમ્ અક્ષિણી । ય એષો ઽન્તર્હૃદય આકાશસ્ તસ્મિન્ન્ અયં પુરુષો મનોમયો ઽમૃતો હિરણ્મયઃ -- મનોમય ઇતિ મનસૈવ વિશુદ્ધેન ગૃહ્યત ઇત્યર્થઃ -- સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદ્ અધિ -- વિદ્યુદ્વર્ણાત્ પુરુષાદ્ ઇત્યર્થઃ -- નીલતોયદમધ્યસ્થા વિદ્યુલ્લેખેવ ભાસ્વરા -- મધ્યસ્થનીલતોયદા વિદ્યુલ્લેખેવ સેયં દહરપુણ્ડરીકમધ્યસ્થાકાશવર્તિની વહ્નિર્શિખા સ્વાન્તર્નિહિતનીલતોયદાભપરમાત્મસ્વરૂપા અવાન્તર્નિહિતનીલતોયદા વિસ્યુદ્ ઇવાભાતીત્યર્થઃ । મનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃ । સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃ । આકાશાત્મા સર્વકામા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમ્ ઇદમ્ અભ્યાત્તો ઽવાક્યાનાદરઃ ।
માહારજનં વાસ ઇત્યાદ્યાઃ । અસ્યેશાના જગતો વિષ્ણુપત્ની । હ્રીશ્ ચ તે લક્ષ્મીશ્ ચ પત્ન્યૌ ।તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ । ક્ષયન્તમ્ અસ્ય રજસઃ પરાકે । યદ્ એકમ્ અવ્યક્તમ્ અનન્તરૂપં વિશ્વં પુરાણં તમસઃ પરસ્તાત્ । યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્ । યો ઽસ્યાધ્યક્ષઃ પરમે વ્યોમન્ । તદ્ એવ તદ્ ઉ ભવ્યમા ઇદં તદક્ષરે પરમે વ્યોમન્ નિત્યાદિશ્રુતિશતનિશ્ચિતો ઽયમ્ અર્થઃ ।

તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ઇતિ વિષ્ણોઃ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પરં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરય ઇતિ વચનાત્ સર્વકાલદર્શનવન્તઃ પરિપૂર્ણજ્ઞાનાઃ કેચન સન્તીતિ વિજ્ઞાયતે । યે સૂરયસ્ તે સદા પશ્યન્તીતિ વચનવ્યક્તિઃ, યે સદા પશ્યન્તિ તે સૂરય ઇતિ વા । ઉભયપક્ષે ઽપ્ય્ અનેકવિધાનં ન સંભવતીતિ ચેત્ । ન । અપ્રાપ્તત્વાત્ સર્વસ્ય સર્વવિશિષ્ટં પરમસ્થાનં વિધીયતે । યથોક્તં -- તદ્ગુણાસ્ તે વિધીયેરન્ન્ અવિભાગાદ્ વિધાનાર્થે ન ચેદ્ અન્યેન શિષ્ટા ઇતિ । યથા યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલ ઇત્યાદિકર્મવિધૌ કર્મણો ગુણાનાં ચાપ્રાપ્તત્વેન સર્વગુણવિશિષ્ટં કર્મ વિધીયતે તથાત્રાપિ સૂરિભિઃ સદા દૃશ્યત્વેન વિષ્ણોઃ પરમસ્થાનમ્ અપ્રાપ્તં પ્રતિપાદયતીતિ ન કશ્ચિદ્ વિરોધઃ । કરણમન્ત્રાઃ ક્રિયમાણાનુવાદિનઃ સ્તોત્રશસ્ત્રરૂપા
જપાદિષુ વિનિયુક્તાશ્ ચ પ્રકરણપથિતાશ્ ચાપ્રકરણપથિતાશ્ ચ સ્વાર્થં સર્વં યથાવસ્થિતમ્ એવાપ્રાપ્તમ્ અવિરુદ્ધં બ્રાહ્મણવદ્ બોધયન્તીતિ હિ વૈદિકાઃ । પ્રગીતમન્ત્રસાધ્યગુણગુણિઅભિમાનં સ્તોત્રમ્ । અપ્રગીતમન્ત્રસાધ્યગુણગુણિનિષ્ઠગુણાભિધાનં શસ્ત્રમ્ । નિયુક્તાર્થપ્રકાશનાં ચ દેવતાદિષ્વ્ અપ્રાપ્તાવિરુદ્ધગુણવિશેષપ્ર્તિપાદનં વિનિયોગાનુગુણમ્ એવ । નેયં શ્રુતિર્ મુક્તજનવિષયા । તેશાં સદાદર્શનાનુપપત્તેઃ । ન+પિ મુક્તપ્રવાહવિષયા । સદા પશ્યન્તીત્ય્ એકૈકકર્તૃકવિષયતયા પ્રતીતેઃ શ્રુતિભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્ । મન્ત્રાર્થવાદગતા હ્ય્ અર્થાઃ કાર્યપરત્વે ઽપિ સિદ્ધ્યન્તીત્યુક્તમ્ । કિં પુનઃ સિદ્ધવસ્તુન્ય્ એવ તાત્પર્યે વ્યુત્પત્તિસિદ્ધ ઇતિ સર્વમ્ ઉપપન્નમ્ । નનુ ચાત્ર તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ઇતિ પરસ્વરૂપમ્
એવ પરમપદશબ્દેનાભિધીયતે । સમસ્તહેયરહિતં વિષ્ણ્વાખ્યં પરં પદમ્ ઇત્યાદિષ્વ્ અવ્યતિરેકદર્શનાત્ । નૈવમ્ । ક્ષયન્તમ્ અસ્ય રજતઃ પરાકે, તદક્ષરે પરમે વ્યોમન્, યો અસ્યાધ્યાક્ષઃ પરમે વ્યોમન્, યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્ નિત્યાદિષુ પરમસ્થાનસ્યૈવ દર્શનમ્ । તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ઇતિ વ્યતિરેકનિર્દેશાચ્ ચ । વિષ્ણ્વાખ્યં પરમં પદમ્ ઇતિ વિશેષણાદ્ અન્યદ્ અપિ પરમં પદં વિદ્યત ઇતિ ચ તેનૈવ જ્ઞાયતે । તદ્ ઇદં પરસ્થાનં સૂરિભિઃ સદાદૃશ્યત્વેન પ્રતિપાદ્યતે ।

એતદુક્તં ભવતિ -- ક્વચિત્પરસ્થાનં પરમપદશબ્દેન પ્રતિપાદ્યતે, ક્વચિત્પ્રકૃતિવિયુક્તાત્મસ્વરૂપં, ક્વચિદ્ભગવત્સ્વરૂપમ્ । તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરય ઇતિ પરસ્થાનમ્ ।
સર્ગસ્થિત્યન્તકાલેષુ ત્રિવિધૈવ પ્રવર્તતે ।
ગુણપ્રવૃત્ત્યા પરમં પદં તસ્યાગુણં મહત્ ॥
ઇત્યત્ર પ્રકૃતિવિયુક્તાત્મસ્વરૂપમ્ ।
સમસ્તહેયરહિતં વિષ્ણ્વાખ્યં પરમં પદમ્ ।
ઇત્યત્ર ભગવત્સ્વરૂપમ્ । ત્રીણ્ય્ અપ્ય્ એતાનિ પરમપ્રાપ્તત્વેન પરમપદશબ્દેન પ્રતિપાદ્યન્તે । કથં ત્રયાણાં પરમપ્રાપ્યત્વમ્ ઇતિ ચેત્ । ભગવત્સ્વરૂપં પરમપ્રાપ્યત્વાદ્ એવ પરમં પદમ્ । ઇતરયોર્ અપિ ભગવત્પ્રાપ્તિગર્ભત્વાદ્ એવ પરમપદત્વમ્ । સર્વકર્મબન્ધવિનિર્મુક્તાત્મસ્વરૂપાવાપ્તિર્ ભગવત્પ્રાપ્તિગર્ભા । ત ઇમે સત્યાઃ કામા અનૃતાપિધાના ઇતિ ભગવતો ગુણગણસ્ય તિરોધાયકત્વેનાનૃતશબ્દેન સ્વકર્મણઃ પ્રતિપાદનમ્ ।

અનૃતરૂપતિરોધાનં ક્ષેત્રજ્ઞકર્મેતિ કથમ્ અવગમ્યત ઇતિ ચેત્ ।
અવિદ્યા કર્મસંજ્ઞાન્યા તૃતીયા શક્તિર્ ઇષ્યતે ।
યથા ક્ષેત્રજ્ઞશક્તિઃ સા વેષ્ટિતા નૃપ સર્વગા ॥
સંસારતાપાન્ અખિલાન્ અવાપ્નોત્ય્ અતિસંતતાન્ ।
તયા તિરોહિતત્વાચ્ ચ
ઇત્યાદિવચનાત્ ।

પરસ્થાનપ્રાપ્તિર્ અપિ ભગવત્પ્રાપ્તિગર્ભૈવેતિ સુવ્યક્તમ્ । ક્ષયન્તમ્ અસ્ય રજસઃ પરાક ઇતિ રજતઃશબ્દેન ત્રિગુણાત્મિકા પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે કેવલસ્ય રજસો ઽનવસ્થાનાત્ । ઇમાં ત્રિગુણાત્મિકાં પ્રકૃતિમ્ અતિક્રમ્ય સ્થિતે સ્થાને ક્ષયન્તમ્ -- વસન્તમ્ ઇત્યર્થઃ । અનેન ત્રિગુણાત્મકાત્ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય ભોગ્યભૂતાદ્ વસ્તુનઃ પરસ્તાદ્ વિષ્ણોર્ વાસસ્થાનમ્ ઇતિ ગમ્યતે । વેદાહમ્ એતં
પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાદ્ ઇત્યત્રાપિ તમઃશબ્દેન સૈવ પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે । કેવલસ્ય તમસો ઽનવસ્થાનાદ્ એવ । રજસઃ પરાકે ક્ષયન્તમ્ ઇત્યનેનૈકવાક્યત્વાત્ તમસઃ પરસ્તાદ્ વસન્તં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં પુરુષમ્ અહં વેદેત્ય્ અયમ્ અર્થો ઽવગમ્યતે । સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ । યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્ । તદક્ષરે પરમે વ્યોમન્ન્ ઇતિ તત્સ્થાનમ્ અવિકારરૂપં પરમવ્યોમશબ્દાભિધેયમ્ ઇતિ ચ ગમ્યતે । અક્ષરે પરમે વ્યોમન્ નિત્યસ્ય સ્થાનસ્યાક્ષરત્વશ્રવણાત્ ક્ષરરૂપાદિત્યમણ્ડલાદયો ન પરમવ્યોમશબ્દાભિધેયાઃ । યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ, યત્ર ર્ષયઃ પ્રથમજા યે પુરાણા ઇત્યાદિષુ ચ ત એવ સૂરય ઇત્ય્ અવગમ્યતે । તદ્વિપ્રાસો વિપન્યવો જાગૃવાંસઃ સમિન્ધતે વિષ્ણોર્ યત્પરં પદમ્ ઇત્યત્રાપિ વિપ્રાસો
-- મેધાવિનઃ, વિપન્યવઃ -- સ્તુતિશીલાઃ, જાગૃવાંસઃ -- અસ્ખલિતજ્ઞાનાસ્ ત એવાસ્ખલિતજ્ઞાનાસ્ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા સ્તુવન્તઃ સમિન્ધત ઇત્યર્થઃ ।

એતેષાં પરિજનસ્થાનાદીનાં સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ ઇત્યત્ર જ્ઞાનબલાઇશ્વર્યાદિકલ્યાણગુણગણવત્પરબ્રહ્મસ્વરૂપાન્તર્ભૂતત્વાત્ સદ્ એવૈકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ ઇતિ બ્રહ્માન્તર્ભાવો ઽવગમ્યતે । એષામ્ અપિ કલ્યાણગુણૈકદેશત્વાદ્ એવ સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ ઇત્ય્ અત્રેદમ્ ઇતિ શબ્દસ્ય કર્મવશ્યભોક્તૃવર્ગમિશ્રતદ્ભોગ્યભૂતપ્રપઞ્ચવિષયત્વાચ્ ચ સદા પશ્યન્તિ સૂરય ઇતિ સદાદર્શિત્વેન ચ તેષાં કર્મવશ્યાનન્તર્ભાવાત્ । અપહતપાપ્મેત્યાદ્ય્ અપિપાસ ઇત્યન્તેન સલીલોપકરણભૂતત્રિગુણપ્રકૃતિપ્રાકૃતતત્સંસૃષ્ટપુરુષગતં હેયસ્વભાવં સર્વં પ્રતિષિધ્ય સત્યકામ ઇત્યનેન સ્વભોગ્યભોગોપકરણજાતસ્ય સર્વસ્ય સત્યતા પ્રતિપાદિતા । અસત્યાઃ કામા યસ્યાસૌ સત્યકામઃ । કામ્યન્ત ઇતિ કામાઃ । તેન પરેણ બ્રહ્મણા સ્વભોગ્યતદુપકરણાદયઃ
સ્વાભિમતા યે કામ્યન્તે તે સત્યાઃ -- નિત્યા ઇત્યર્થઃ । અન્યસ્ય લીલોપકરણસ્યાપિ વસ્તુનઃ પ્રમાણસંબન્ધયોગ્યત્વે સત્ય્ અપિ વિકારાસ્પદત્વેનાસ્થિરત્વાદ્ તદ્વિપરીતં સ્થિરત્વમ્ એષાં સત્યપદેનોચ્યતે । સત્યસંકલ્પ ઇત્યેતેષુ ભોગ્યતદુપકરણાદિષુ નિત્યેષુ નિરતિશયેષ્વ્ અનન્તેષુ સત્સ્વપ્યપૂર્વાણામ્ અપરિમિતાનામ્ અર્થાનામ્ અપિ સંકલ્પમાત્રેણ સિદ્ધિં વદતિ । એષાં ચ ભોગોપકરણાનાં લીલોપકરણાનાં ચેતનાનામ્ અચેતનાનાં સ્થિરાણામ્ અસ્થિરાણામ્ ચ તત્સંકલ્પાયત્તસ્વરૂપસ્થિતિપ્રવૃત્તિભેદાદિ સર્વં વાતિ સત્યસંકલ્પ ઇતિ ।

ઇતિહાસપુરાણયોર્ વેદોપબૃંહણયોશ્ ચાયમ્ અર્થ ઉચ્યતે --
તૌ તે મેધાવિનૌ દૃષ્ટ્વા વેદેષુ પરિનિષ્ઠિતૌ ।
વેદોપબૃંહણાર્થાય તાવ્ અગ્રાહયત પ્રભુઃ ॥
ઇતિ વેદોપબૃંહણતયા પ્રારબ્ધે શ્રીમદ્રામાયણે --
વ્યક્તમ્ એષ મહાયોગી પરમાત્મા સનાતનઃ ।
અનાદિમધ્યનિધનો મહતઃ પરમો મહાન્ ॥
તમસઃ પરમો ધાતા શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
શ્રીવત્સવક્ષા નિત્યશ્રીર્ અજય્યઃ શાશ્વતો ધ્રુવઃ ॥
શારા નાનાવિધાશ્ ચાપિ ધનુર્ આયતવિગ્રહમ્ ।
અન્વગચ્છન્ત કાકુત્સ્થં સર્વે પુરુષવિગ્રહાઃ ॥
વિવેશ વૈષ્ણવં તેજઃ સશરીરઃ સહાનુગઃ ॥
શ્રીમદ્વૈષ્ણવપુરાણે --
સમસ્તાઃ શક્તયશ્ ચૈતા નૃપ યત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તદ્વિશ્વૈરૂપ્યં રૂપમ્ અન્ત્યદ્ધરેર્ મહત્ ॥
મૂર્તં બ્રહ્મ મહાભાગ સર્વબ્રહ્મમયો હરિઃ ॥
નિત્યૈવૈષા જગન્માતા વિષ્ણોઃ શ્રીર્ અનપાયિની ।
યથા સર્વગતો વિષ્ણુસ્ તથૈવેયં દ્વિજોત્તમ ॥
દેવત્વે દેવદેહેયં મનુષ્યત્વે ચ માનુષી ।
વિષ્ણોર્ દેહાનુરૂપાં વૈ કરોત્ય્ એષાત્મનસ્ તનુમ્ ॥
એકાન્તિનઃ સદા બ્રહ્મધ્યાયિનો યોગિનો હિ યે ।
તેષાં તત્પરં સ્થાનં યદ્ વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ ॥
કલામુહૂર્તાદિમયશ્ ચ કાલો ન યદ્વિભૂતેઃ પરિણામહેતુઃ ॥
મહાભારતે ચ --
દિવ્યં સ્થાનમ્ અજરં ચાપ્રમેયં દુર્વિજ્ઞેય, ચાગમૈર્ ગમ્યમાદ્યમ્ ।
ગચ્છ પ્રભો રક્ષ ચાસ્માન્ પ્રપન્નાન્ કલ્પે કલ્પે જાયમાનઃ સ્વમૂર્ત્યા ॥
કાલઃ સ પચતે તત્ર ન કાલસ્ તત્ર વૈ પ્રભુઃ ।
ઇતિ । પરસ્ય બ્રહ્મણો રૂપવત્ત્વં સૂત્રકારશ્ ચ વદતિ -- અન્તસ્ તદ્ધર્મોપદેશાદ્ ઇતિ

યો ઽસાવ્ આદિત્યમણ્ડલાન્તર્વર્તી તપ્તકાર્તસ્વરગિરિવરપ્રભઃ સહસ્રાંશુશતસહસ્રકિરણો ગમ્ભીરામ્ભઃસમુદ્ભૂતસુમૃષ્ટનાલવિકરવિકસિતપુણ્ડરીકદલામલાયતેક્ષણઃ સુભ્રૂલલાટઃ સુનાસઃ સુસ્મિતાધરવિદ્રુમઃ સુરુચિરકોમલગણ્ડઃ કમ્બુગ્રીવઃ સમુન્નતાંસવિલમ્બિચારુરૂપદિવ્યકર્ણકિસલયઃ પીનવૃત્તાયતભુજશ્ ચારુતરાતમ્રકરતલાનુરક્તાઙ્ગુલીભિર્ અલંકૃતસ્ તનુમધ્યો વિશાલવક્ષઃસ્થલઃ સમવિભક્તસર્વાઙ્ગો ઽનિર્દેશ્યદિવ્યરૂપસંહનનઃ સ્નિગ્ધવર્ણઃ પ્રબુદ્ધપુણ્ડરીકચારુચરણયુગલઃ સ્વાનુરૂપપીતામ્બરધો ઽમલકિરીટકુણ્ડલહારકૌસ્તુભકેયૂરકટકનૂપુરોદરબન્ધનાદ્યપરિમિતાશ્ચર્યાનન્તદિવ્યભૂષણઃ શઙ્ખચક્રગદાસિશ્રીવત્સવનમાલાલઙ્કૃતો
ઽનવધિકાતિશયસૌન્દર્યાહૃતાશેષમનોદૃષ્ટિવૃત્તિર્ લાવણ્યામૃતપૂરિતાશેષચરાચરભૂતજાતો ઽત્યદ્ભુતાચિન્ત્યનિત્યયૌવનઃ પુષ્પહાસસુકુમારઃ પુણ્યગન્ધવાસિતાનન્તદિગન્તરાલસ્ ત્રૈલોક્યાક્રમણપ્રવૃત્તગમ્ભીરભાવઃ કરુણાનુરાગમધુરલોચનાવલોકિતાશ્રિતવર્ગઃ પુરુષવરો દરીદૃશ્યતે । સ ચ નિખિલજગદુદયવિભવલયલીલો નિરસ્તસમસ્તહેયઃ સમસ્તકલ્યાણગુણગણનિધિઃ સ્વેતરસમસ્તવસ્તુવિલક્ષણઃ પરમાત્મા પરં બ્રહ્મ નારાયણ ઇત્ય્ અવગમ્યતે । તદ્ધર્મોપદેશાત્ -- સ એષ સર્વેષાં લોકાનામ્ ઈષ્ટે સર્વેષાં કામાનામ્ -- સ એષ સર્વેભ્યઃ પાપભ્ય ઉદિત ઇત્યાદિદર્શનાત્ । તસ્યૈતે ગુણાઃ સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ -- અપહતપાપ્મા વિજર ઇત્યાદિ સત્યસંકલ્પ ઇત્યન્તમ્ -- વિશ્વતઃ પરમં
નિત્યં વિશ્વં નારાયણં હરિમ્ । પતિં વિશ્વસ્યાત્મેશ્વરમ્ ઇત્યાદિવાક્યપ્રતિપાદિતાઃ ।

વાક્યકારૈશ્ ચૈતત્સર્વં સુસ્પષ્ટમ્ આહ -- હિરણ્યમયઃ પુરુષો દૃશ્યત ઇતિ પ્રાજ્ઞઃ સર્વાન્તરઃ સ્યાલ્ લોકકામેશોપદેશાત્ તથોદયાત્ પાપ્મનામ્ ઇત્યાદિના । તસ્ય ચ રૂપસ્યાનિત્યતાદિ વાક્યકારેણૈવ પ્રતિષિદ્ધમ્ -- સ્યાત્ તદ્રૂપં કૃતકમ્ અનુગ્રહાર્થં તચ્ચેતનાનામ્ ઐશ્વર્યાદ્ ઇત્ય્ ઉપાસિતુર્ અનુગ્રહાર્થઃ પરમપુરુષસ્ય રૂપસંગ્રહ ઇતિ પૂર્વપક્ષં કૃત્વા, રૂપં વાતીન્દ્રિયમ્ અન્તઃકરણપ્રત્યક્ષં તન્નિર્દેશાદ્ ઇતિ । યથા જ્ઞાનાદયઃ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપતયા નિર્દેશાત્ સ્વરૂપભૂતગુણાસ્ તથેદમ્ અપિ રૂપં શ્રુત્યા સ્વરૂપતયા નિર્દેશાત્ સ્વરૂપભૂતમ્ ઇત્યર્થઃ । ભાષ્યકારેણૈતદ્ વ્યાખ્યાતમ્ -- અઞ્જસૈવ વિશ્વસૃજો રૂપં તત્ તુ ન ચક્ષુષા ગ્રાહ્યં મનસા ત્વ્ અકલુષેણ સાધનાન્તરવતા ગૃહ્યતે, ન ચક્ષુષા
ગૃહ્યતે નાપિ વાચા મનસા તુ વિશુદ્ધેનેતિ શ્રુતેઃ, ન હ્ય્ રૂપાયા દેવતાયા રૂપમ્ ઉપદિશ્યતે, યથાભૂતવાદિ હિ શાસ્ત્રમ્, મહારજનં વાસઃ -- વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાદ્ ઇતિ પ્રકરણાન્તરનિર્દેશાચ્ ચ સાક્ષિણ ઇત્યાદિના હિરણ્યમય ઇતિ રૂપસામાન્યાચ્ ચન્દ્રમુખવત્, ન મયડ્ અત્ર વિકારમ્ આદાય પ્રયુજ્યતે, અનારભ્યત્વાદ્ આત્મન ઇતિ । યથા જ્ઞાનાદિકલ્યાણગુણગણાનન્તર્યનિર્દેશાદ્ અપરિમિતકલ્યાણગુણગણવિશિષ્ટં પરં બ્રહ્મેત્ય્ અવગમ્યત એવમ્ આદિત્યવર્ણં પુરુષમ્ ઇત્યાદિનિર્દેશાત્ સ્વાભિમતસ્વાનુરૂપકલ્યાણતમરૂપઃ પરબ્રહ્મભૂતઃ પુરુષોત્તમો નારાયણ ઇતિ જ્ઞાયતે । તથાસ્યેશના જગતો વિષ્ણુપત્ની -- હ્રીશ્ ચ તે લક્ષ્મીશ્ ચ પત્ન્યૌ -- સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ -- તમસઃ પરસ્તાત્
-- ક્ષયન્તમ્ અસ્ય રજસઃ પરાક ઇત્યાદિના પત્નીપરિજનસ્થાનાદીનાં નિર્દેશાદ્ એવ તથૈવ સન્તીત્ય્ અવગમ્યતે । યથાહ ભાષ્યકાર -- યથાભૂતવાદિ હિ શાસ્ત્રમ્ ઇતિ ।

એતદુક્તં ભવતિ -- યથા સત્યં જ્ઞાનં અનન્તં બ્રહ્મેતિ નિર્દેશાત્ પરમાત્મસ્વરૂપં સમસ્તહેયપ્રત્યનીકાનવધિકાનન્તૈકતાનતયાપરિચ્છેદ્યતયા ચ સકલેતરવિલક્ષણં તથા યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ -- પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ -- તમ્ એવ ભાન્તમ્ અનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતીત્યાદિનિર્દેશાન્ નિરતિશયાસંખ્યેયાશ્ ચ ગુણાઃ સકલેતરવિલક્ષણાઃ । તથાદિત્યવર્ણમ્ ઇત્યાદિનિર્દેશાદ્ રૂપપરિજનસ્થાનાદયશ્ ચ સકલેતરવિલક્ષણાઃ સ્વાસાધારણા અનિર્દેશ્યસ્વરૂપસ્વભાવા ઇતિ ।

વેદાઃ પ્રમાણં ચેદ્ વિધ્યર્થવાદમન્ત્રગતં સર્વમ્ અપૂર્વમ્ અવિરુદ્ધમ્ અર્થજાતં યથાવસ્થિતમ્ એવ બોધયન્તિ । પ્રામાણ્યં ચ વેદાનામ્ ઔત્પત્તિકસ્ તુ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધ ઇત્યુક્તમ્ । યથાગ્નિજલાદીનામ્ ઔષ્ણ્યાદિશક્તિયોગઃ સ્વાભાવિકઃ, યથા ચ ચક્ષુરાદીનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિવિશેષજનશક્તિઃ સ્વાભાવિકી તથા શબ્દસ્યાપિ બોધનશક્તિઃ સ્વાભાવિકી । ન ચ હસ્તચેષ્ટાદિવત્ સંકેતમૂલં શબ્દસ્ય બોધકત્વમ્ ઇતિ વક્તું શક્યમ્ । અનાદ્યનુસંધાનાવિચ્છેદે ઽપિ સંકેતયિતૃપુરુષાજ્ઞાનાત્ । યાનિ સંકેતમૂલાનિ તાનિ સર્વાણિ સાક્ષાદ્ વા પરંપરયા વા જ્ઞાયન્તે । ન ચ દેવદત્તાદિશબ્દવત્ કલ્પયિતું યુક્તમ્ । તેષુ ચ સાક્ષાદ્ વા પરંપરયા વા સંકેતો જ્ઞાયતે । ગવાદિશબ્દાનાં ત્વ્ અનાદ્યનુસંધાનાવિચ્છેદે ઽપિ સંકેતાજ્ઞાનાદ્
એવ બોધકત્વશક્તિઃ સ્વાભાવિકી । અતો ઽગ્ન્યાદીનાં દાહકત્વાદિશક્તિવદ્ ઇન્દ્રિયાણાં બોધકત્વશક્તિવચ્ ચ શબ્દસ્યાપિ બોધકત્વશક્તિર્ આશ્રયણીયા ॥

નનુ ચેન્ ઇન્દ્રિયવચ્ છબ્દસ્યાપિ બોધકત્વં સ્વાભાવિકં સંબન્ધગ્રહણં બોધકત્વાય કિમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષતે, લિઙ્ગાદિવદ્ ઇતિ ઉચ્યતે -- યથા જ્ઞાતસંબન્ધનિયમં ધૂમાદ્યગ્ન્યાદિવિજ્ઞાનજનકં તથા જ્ઞાતસંબન્ધનિયમઃ શબ્દો ઽપ્ય્ અર્થવિશેષબુદ્ધિજનકઃ । એવં તર્હિ શબ્દો ઽપ્ય્ અર્થવિશેષસ્ય લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ અનુમાનં સ્યાત્ -- નૈવમ્ । શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધો બોધ્યબોધ્કભાવ એવ ધૂમાદીનાં તુ સંબન્ધાન્તર ઇતિ તસ્ય સંબન્ધસ્ય જ્ઞાનદ્વારેણ બુદ્ધિજનકત્વમ્ ઇતિ વિશેષઃ । એવં ગૃહીતસંબન્ધસ્ય બોધકત્વદર્શનાદ્ અનાદ્યનુસંધાનાવિચ્છેદે ઽપિ સંકેતાજ્ઞાનાદ્ બોધકત્વશક્તિર્ એવેતિ નિશ્ચીયતે ।

એવં બોધકાનાં પદસંઘાતાનાં સંસર્ગવિશેષબોધકત્વેન વાક્યશબ્દાભિધેયાનામ્ ઉચ્ચારણક્રમો યત્ર પુરુષબુદ્ધિપૂર્વકસ્ તે પૌરુષેયાઃ શબ્દા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । યત્ર તુ તદુચ્ચારણક્રમઃ પૂર્વપૂર્વોચ્ચરણક્રમજનિતસંસ્કારપૂર્વકઃ સર્વદાપૌરુષેયાસ્ તે ચ વેદા ઇત્ય્+ઉચ્યન્તે । એતદ્ એવ વેદાનામ્ અપૌરુષેયત્વં નિત્યત્વં ચ યત્પૂર્વોચ્ચારણક્રમજનિતસંસ્કારેણ તમ્ એવ ક્રમવિશેષં સ્મૃત્વા તેનૈવ ક્રમેણોચ્ચાર્યમાણત્વમ્ । તે ચાનુપૂર્વીવિશેષેણ સંસ્થિતા અક્ષરરાશયો વેદા ઋગ્યજુઃસામાથર્વભેદભિન્ના અનન્તશાખા વર્તન્તે । તે ચ વિધ્યર્થવાદમન્ત્રરૂપા વેદાઃ પરબ્રહ્મભૂતનારાયણસ્વરૂપં તદારાધનપ્રકારાધિતાત્ ફલવિશેષં ચ બોધયન્તિ । પરમપુરુષવત્
તત્સ્વરૂપતદારાધનતત્ફલજ્ઞાપકવેદાખ્યશબ્દજાતં નિત્યમ્ એવ । વેદાનામ્ અનન્તત્વાદ્ દુરવગાહત્વાચ્ ચ પરમપુરુષનિયુક્તાઃ પરમર્ષયઃ કલ્પે કલ્પે નિખિલજગદુપકારાર્થં વેદાર્થં સ્મૃત્વા વિધ્યર્થવાદમન્ત્રમૂલાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણીતિહાસપુરાણાનિ ચ ચક્રુઃ । લૌકિકાશ્ ચ શબ્દા વેદરાશેર્ ઉદ્ધૃત્યૈવ તત્તદર્થવિશેષનામતયા પૂર્વવત્ પ્રયુક્તાઃ પારંપર્યેણ પ્રયુજ્યન્તે । નનુ ચ વૈદિક એવ સર્વે વાચકાઃ શબ્દાશ્ ચેચ્ છન્દસ્યૈવં ભાષાયામ્ એવમ્ ઇતિ લક્ષણભેદઃ કથમ્ ઉપપદ્યતે । ઉચ્યતે -- તેષામ્ એવ શબ્દાનાં તસ્યામ્ એવાનુપૂર્વ્યાં વર્તમાનાં તથૈવ પ્રયોગઃ । અન્યત્ર પ્રયુજ્યમાનાનામ્ અન્યથેતિ ન કશ્ચિદ્ દોષઃ ।

એવમ્ ઇતિહાસપુરાણધર્મશાસ્ત્રોપબૃંહિતસાઙ્ગવેદવેદ્યઃ પરબ્રહ્મભૂતો નારાયણો નિખિલહેયપ્રત્યનીકઃ સકલેતરવિલક્ષણો ઽપરિચ્છિન્નજ્ઞાનાનન્દૈકસ્વરૂપઃ સ્વાભાવિકાનવધિકાતિશયાસંખ્યેયકલ્યાણગુણગણાકરઃ સ્વસંકલ્પાનુવિધાયિસ્વરૂપસ્થિતિપ્રવૃત્તિભેદચિદચિદ્વસ્તુજાતો ઽપરિચ્છેદ્યસ્વરૂપસ્વભાવાનન્તમહાવિભૂતિર્ નાનાવિધાનન્તચેતનાચેતનાત્મકપ્રપઞ્ચલીલોપકરણ ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । સર્વં ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મ -- ઐતદાત્મ્યમ્ ઇદં સર્વં -- તત્ ત્વમ્ અસિ શ્વેતકેતો --
એનમ્ એકે વદન્ત્ય્ અગ્નિં મરુતો ઽન્યો પ્રજાપતિમ્ ।
ઇન્દ્રમ્ એકે પરે પ્રાણમ્ અપરે બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ॥
જ્યોતીંષિ શુક્લાનિ ચ યાનિ લોકે ત્રયો લોકા લોકપાલાસ્ ત્રયી ચ ।
ત્રયો ઽગ્નયશ્ ચાહુતયશ્ ચ પઞ્ચ સર્વે દેવ દેવકીપુત્ર એવ ॥
ત્વં યજ્ઞસ્ ત્વં વષટ્કારસ્ ત્વમ્ ઓંકારઃ પરંતપઃ ।
ઋતુધામા વસુઃ પૂર્વો વસૂનાં ત્વં પ્રજાપતિઃ ॥
જગત્સર્વં શરીરં તે સ્થૈર્યં તે વસુધાતલમ્ ।
અગ્નિઃ કોપઃ પ્રસાદસ્ તે સોમઃ શ્રીવત્સલક્ષણઃ ॥
જ્યોતીંષિ વિષ્ણુર્ ભુવનાનિ વિષ્ણુર્ વનાનિ વિષ્ણુર્ ગિરયો દિશશ્ ચ ।
નદ્યઃ સમુદ્રાશ્ ચ સ એવ સર્વં યદ્ અસ્તિ યન્ નાસ્તિ ચ વિપ્રવર્ય ॥
ઇત્યાદિસામાનાધિકરણ્યપ્રયોગેષુ સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સર્વશરીરતયા સર્વપ્રકારં બ્રહ્મૈવાભિધીયત ઇતિ ચોક્તમ્ । સત્યસંકલપં પરં બ્રહ્મ સ્વયમ્ એવ બહુપ્રકારં સ્યામ્ ઇતિ સંકલ્પ્યાચિત્સમષ્ટિરૂપમહાભૂતસૂક્ષ્મવસ્તુ ભોક્તૃવર્ગસમૂહં ચ સ્વસ્મિન્ પ્રલીનં સ્વયમ્ એવ વિભજ્ય તસ્માદ્ ભૂતસૂક્ષ્માદ્ વાસ્તુનો મહાભૂતાનિ સૃષ્ટ્વા તેષુ ચ ભોક્તૃવર્ગાત્મતયા પ્રવેશ્ય તૈશ્ચિદ્ અધિષ્ઠિતૈર્ મહાભૂતૈર્ અન્યોન્યસંસૃષ્ટૈઃ કૃત્સ્નં જગદ્ વિધાય સ્વયમ્ અપિ સર્વસ્યાત્મતયા પ્રવિશ્ય પરમાત્મત્વેનાવસ્થિતં સર્વશરીરં બહુપ્રકારમ્ અવતિષ્ઠતે । યદ્ ઇદં મહાભૂતસૂક્ષ્મં વસ્તુ તદ્ એવ પ્રકૃતિશબ્દેનાભિધીયતે । ભોક્તૃવર્ગસમૂહ એવ પુરુષશબ્દેન ચોચ્યતે । તૌ ચ પ્રકૃતિપુરુષૌ પરમાત્મશરીરતયા પરમાત્મપ્રકારભૂતૌ
। તત્પ્રકારઃ પરમાત્મૈવ પ્રકૃતિપુરુષશબ્દાભિદેયઃ । સો ઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ -- તત્સૃષ્ટ્વા તદ્ એવાનુપ્રવિશત્ -- તદ્ અનુપ્રવિશ્ય સચ્ ચ ત્યચ્ ચાભવન્ નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચ નિલયનં ચાનિલયનં ચ વિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચ સત્યં ચાનૃતં ચ સત્યમ્ અભવદ્ ઇતિ પૂર્વોક્તં સર્વમ્ અનયૈવ શ્રુત્યા વ્યક્તમ્ ।

બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાયશ્ ચ શાસ્ત્રાધિગતતત્ત્વજ્ઞાનપૂર્વકસ્વકર્માનુગૃહીતભક્તિનિષ્ઠાસાધ્યાનવધિકાતિશયપ્રિયવિશદતમપ્રત્યક્ષતાપન્નાનુધ્યાનરૂપપરભક્તિર્ એવેત્યુક્તમ્ । ભક્તિશબ્દશ્ ચ પ્રીતિવિશેષે વર્તતે । પ્રીતિશ્ ચ જ્ઞાનવિશેષ એવ । નનુ ચ સુખં પ્રીતિર્ ઇત્યનર્થાન્તરમ્ । સુખં ચ જ્ઞાનવિશેષસાધ્યં પદાર્થાન્તરમ્ ઇતિ હિ લૌકિકાઃ । નૈવમ્ । યેન જ્ઞાનવિશેષેણ તત્સાધ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે સ એવ જ્ઞાનવિશેષઃ સુખમ્ ।

એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- વિષયજ્ઞાનાનિ સુખદુઃખમધ્યસાધારણાનિ । તાનિ ચ વિષયાધીનવિશેષાણિ તથા ભવન્તિ । યેન ચ વિષયવિશેષેણ વિશેષિતં જ્ઞાનં સુખસ્ય જનકમ્ ઇત્ય્ અભિમતં તદ્વિષયં જ્ઞાનમ્ એવ સુખં, તદતિરેકિ પદાર્થાન્તરં નોપલભ્યતે । તેનૈવ સુખિત્વવ્યવહારોપપત્તેશ્ ચ । એવંવિધસુખસ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય વિશેષકત્વં બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય વસ્તુનઃ સાતિશયમ્ અસ્થિરં ચ । બ્રહ્મણસ્ ત્વ્ અનવધિકાતિશયં સ્થિરં ચેતિ । આનન્દો બ્રહ્મેત્ય્ ઉચ્યતે । વિષયાયત્તત્વાજ્ જ્ઞાનસ્ય સુખસ્વરૂપતયા બ્રહ્મૈવ સુખમ્ । તદ્ ઇદમ્ આહ -- રસો વૈ સઃ -- રસં હે એવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતીતિ બ્રહ્મૈવ સુખમ્ ઇતિ બ્રહ્મ લબ્ધ્વા સુખી ભવતીત્યર્થઃ । પરમપુરુષઃ સ્વેનૈવ સ્વયમ્ અનવધિકાતિશયસુખઃ સન્ પરસ્યાપિ સુખં ભવતિ । સુખસ્વરૂપત્વાવિશેષાત્
। બ્રહ્મ યસ્ય જ્ઞાનવિષયો ભવતિ સ સુખી ભવતીત્યર્થઃ । તદ્ એવં પરસ્ય બ્રહ્મણો ઽનવધિકાતિશયાસંખ્યેયકલ્યાણગુણગણાકરસ્ય નિરવદ્યસ્યાનન્તમહાવિભૂતેર્ અનવધિકાતિશયસૌશીલ્યસૌન્દર્યવાત્સલ્યજલધેઃ સર્વશેષિત્વાદ્ આત્મનઃ શેષત્વાત્ પ્રતિબંધિતયાનુસંધીયમાનમ્ અનવધિકાતિશયપ્રીતિવિષયં સત્ પરં બ્રહ્મૈવૈનમ્ આત્માનં પ્રાપયતીતિ ।

નનુ ચાત્યન્તશેષતૈવાત્મનો ઽનવધિકાતિશયસુખમ્ ઇત્યુક્તં ભવતિ । તદ્ એતત્ સર્વલોકવિરુદ્ધમ્ । તથા હિ સર્વેષામ્ એવ ચેતનાનાં સ્વાતન્ત્ર્યમ્ એવ ઇષ્ટતમં દૃશ્યતે, પારતન્ત્ર્યં દુઃખતરમ્ । સ્મૃતિશ્ ચ --
સર્વં પરવશમ્ દુઃખં સર્વમ્ આત્મવશં સુખમ્ ।
તથા હિ --
સેવા શ્વવૃત્તિર્ આખ્યાતા તસ્માત્ તાં પરિવર્જયેત્ ।
ઇતિ । તદ્ ઇદમ્ અનધિગતદેહાતિરિક્તાત્મરૂપાણાં શરીરાત્માભિમાનવિજૃમ્ભિતમ્ । તથા હિ -- શરીરં હિ મનુષ્યત્વાદિજાતિગુણાશ્રયપિણ્ડભૂતં સ્વતન્ત્રં પ્રતીયતે । તસ્મિન્ન્ એવાહમ્ ઇતિ સંસારિણાં પ્રતીતિઃ । આત્માભિમાનો યાદૃશસ્ તદનુગુણૈવ પુરુષાર્થપ્રતીતિઃ । સિંહવ્યાઘ્રવરાહમનુષ્યયક્ષરક્ષઃપિશાચદેવદાનવસ્ત્રીપુંસવ્યવસ્થિતાત્માભિમાનાનાં સુખાનિ વ્યવસ્થિતાનિ । તાનિ ચ પરસ્પરવિરુદ્ધાનિ । તસ્માદ્ આત્માભિમાનાનુગુણપુરુષાર્થવ્યવસ્થયા સર્વં સમાહિતમ્ । આત્મસ્વરૂપં તુ દેવાદિદેહવિલક્ષણં જ્ઞાનૈકાકારમ્ । તચ્ ચ પરશેષતૈકસ્વરૂપમ્ । યથાવસ્થિતાત્માભિમાને તદનુગુણૈવ પુરુષાર્થપ્રતીતિઃ । આત્મા જ્ઞાનમયો ઽમલ ઇતિ સ્મૃતેર્ જ્ઞાનૈકાકારતા પ્રતિપન્ના । પતિં વિશ્વસ્યેત્યાદિ
શ્રુતિગુણૈઃ પરમાત્મશેષતૈકાકારતા ચ પ્રતીતા । અતઃ સિંહવ્યાઘ્રાદિશરીરાત્માભિમાનવત્ સ્વાતન્ત્ર્યાભિમાનો ઽપિ કર્મકૃતવિપરીતાત્મજ્ઞાનરૂપો વેદિતવ્યઃ । અતઃ કર્મકૃતમ્ એવ પરમપુરુષવ્યતિરિક્તવિષયાણાં સુખત્વમ્ । અત એવ તેષામ્ અલ્પત્વમ્ અસ્થિરત્વં ચ પરમપુરુષસ્યૈવ સ્વત એવ સુખત્વમ્ । અતસ્ તદ્ એવ સ્થિરમ્ અનવધિકાતિશયં ચ -- કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મ -- આનન્દો બ્રહ્મ -- સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મેતિ શ્રુતેઃ । બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વસ્તુનઃ સ્વરૂપેણ સુખત્વાભાવઃ કર્મકૃતત્વેન ચાસ્થિરત્વં ભગવતા પરાશરેણોક્તમ્ --
નરકસ્વર્ગસંજ્ઞે વૈ પાપપુણ્યે દ્વિજોત્તમ ।
વસ્ત્વ્ એકમ્ એવ દુઃખાય સુખાયેર્ષ્યાગમાય ચ ।
કોપાય ચ યતસ્ તસ્માદ્ વસ્તુ વસ્ત્વાત્મકં કુતઃ ॥
સુખદુઃખાદ્યેકાન્તરૂપિણો વસ્તુનો વસ્તુત્વં કુતઃ । તદેકાન્તતા પુણ્યપાપકૃતેત્યર્થઃ । એવમ્ અનેકપુરુષાપેક્ષયા કસ્યચિત્ સુખમ્ એવ કસ્યચિદ્ દુઃખં ભવતીત્યવસ્થાં પ્રતિપાદ્ય, એકસ્મિન્ન્ અપિ પુરુષે ન વ્યવસ્થિતમ્ ઇત્યાહ --
તદ્ એવ પ્રીયતે ભૂત્વા પુનર્સુઃખાય જાયતે ।
તદ્ એવ કોપાય યતઃ પ્રસાદાય ચ જાયતે ॥
તસ્માદ્ દુઃખાત્મકં નાસ્તિ ન ચ કિંચિત્ સુખાત્મકમ્ ।
ઇતિ સુખદુઃખાત્મકત્વં સર્વસ્ય વસ્તુનઃ કર્મકૃતં ન વસ્તુસ્વરૂપકૃતમ્ । અતઃ કર્માવસાને તદ્ અપૈતીત્યર્થઃ ।