Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vedanta Paribhasha · Chapter p7

idānīṃ prayojanaṃ nirūpyate/ yadavagataṃ sat svavṛttitayeṣyate tatprayojanam/ tacca dvividhaṃ-- mukhyaṃ gauṇaṃ ceti/ tatra sukhaduḥkhābhāvau mukhye prayojane/ tadanyatarasādhanaṃ gauṇaṃ prayojanam/ sukhaṃ ca dvividhaṃ-- satiśayaṃ niratiśayaṃ ceti/ tatra sātiśayaṃ sukhaṃ viṣayānuṣaṅgajanitāntaḥkaraṇavṛttitāratamyakṛtānandaleśāvirbhāvaviśeṣaḥ/ “etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti” iti śruteḥ/
niratiśayaṃ sukhaṃ ca brahmaiva/ “ānando brahmeti vyajānāt” “vijñānamānandaṃ brahma” ityādiśruteḥ/ ānandātmakabrahmāvāptiśca mokṣaḥ śokanivṛttiśca/ “brahmavidbrahmaiva bhavati” “tarati śokamātmavit” ityādiśruteḥ/ na tu lokāntarāvāptiḥ, tajjanyavaiṣayikānando vā mokṣaḥ/ tasya kṛtakatvenānityatve muktasya punarāvṛttyāpatteḥ/
nanu tvanmatepyānandāvāpteranarthanivṛtteśca sāditve tulyadoṣaḥ, anāditve mokṣamaddiśya śravaṇādau pravṛttyanupapattiriti cet-- na/ siddhasyaiva brahmarūpasya mokṣasyāsiddhatvabhrameṇa tatsādhane pravṛttyupapatteranartha-nivṛtti-rapyadhiṣṭhānabhūtabrahmasvarūpatayā siddhaiva/ loke'pi prāptaprāpti-parihṛtaparihārayoḥ prayojanatvaṃ dṛṣṭameva/ yathā hastagata-vismṛtasuvarṇādau, tava haste suvarṇamityāptopadeśādaprāptamiva prāpnoti/ yathā valayitacaraṇāyāṃ sraji sarpatvabhramavataḥ puṃso nāyaṃ sarpa ityāptavākyātparihṛtasyaiva sarpasya parihāraḥ prasiddhaḥ/ evaṃ prāptasyāpyānandasya prāptiḥ, parihṛtasyaiva sarpasya parihāraḥ prasiddhaḥ/ evaṃ prāptasyāpyānandasya prāptiḥ, parihṛtasyānarthasya ca nivṛttirmokṣaḥ prayojanam/ sa ca jñānaikasādhyaḥ/ “tameva viditvā'timṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya” iti śruteḥ, ajñānanivṛtterjñānaikasādhyatvaniyamācca/ tacca jñānaṃ brahmātmaikyagocaram “abhayaṃ vai janaka prāpto'si tadātmānamevāvedahaṃ brahmāsmi” iti śruteśca, “tattvamasyādivākyotthaṃ jñānaṃ mokṣasya sādhanam” iti nāradīyavacanācca/ tacca jñānamaparokṣarūpaṃ, parokṣatve'parokṣabhramanivartakatvānupapatteḥ/
tacca aparokṣajñānaṃ tattvamasyādivākyāditi kecit/ manananididhyāsanasaṃskṛtāntaḥkaraṇādevetyapare/ tatra pūrvācāryyāṇāmayamāśayaḥ— saṃvidāparokṣyaṃ na karaṇaviśeṣotpattinibandhanaṃ, kintu prameyaviśeṣanibandhanamityupa-pāditam/ tathā ca brahmaṇaḥ pramātṛjīvābhinnatayā tadgocaraṃ śabdajanyaṃ jñānamapyaparokṣam/ ata eva pratardanādhikaraṇe pratardanaṃ prati “prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamupāssva” itīndraproktavākye prāṇaśabdasya brahmaparatve niścite sati “māmupāsva” ityasmacchabdānupapattimāśaṅkya taduttaratvena pravṛtte “ śāstradṛṣṭyā tūpadeśo vāmadevavat” ityatra sūtre ‘śāstrīyā dṛṣṭiḥ śāstradṛṣṭiḥ’ iti tattvamasyādivākyajanyam ‘ahaṃ brahma’ iti jñānaṃ śāstradṛṣṭiśabdenoktamiti/
aneṣāṃ tvevamāśayaḥ— karaṇaviśeṣanibandhanameva jñānānāṃ pratyakṣatvaṃ, na viṣayaviśeṣanibandhanam, ekasminneva sūkṣmavastuni paṭukaraṇāpaṭukaraṇayoḥ pratyakṣatva-apratyakṣatvavyavahāradarśanāt/ tathā ca saṃvitsākṣāttve indriyajanyatvasyaiva prayojakatayā, na śabdajanyajñānasyāparokṣatvam/ brahmasākṣātkāre'pi manananididhyāsana-saṃskṛtaṃ mana eva karaṇm/ “manasaivānudraṣṭavyam” ityādiśruteḥ/ mano'gamyatvaśrutiścāsaṃskṛtamanoviṣayā/ na caivaṃ brahmaṇa aupaniṣadatvānupapattiḥ, asmaduktamanaso vedajanyajñānānantarameva pravṛttatayā vedopajīvitvāt/ vedānupajīvimānāntaragamyatvasyaiva vedagamyatvavirodhāt/ śāstradṛṣṭisūtramapi brahmaviṣayamānasapratyakṣasya śāstraprayojyatvādupapadyate/ taduktam-
api saṃrādhane sūtrācchāstrārthadhyānajā pramā/
śāstradṛṣṭirmatā, tāṃ tu vetti vācaspatiḥ param// iti/
tacca jñānaṃ pāpakṣayādbhavati, sa ca karmānuṣṭhānāditi paramparayā karmaṇāṃ viniyogaḥ/ ata eva “tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nāśakena” ityādiśrutiḥ “kaṣāye karmabhiḥ pakve tato jñānaṃ pravarttate” ityādismṛtiśca saṅgacchate/ evaṃ śravaṇamanananididhyāsanānyapi jñānasādhanāni, maitreyībrāhmaṇe “ātmā vā are dṛṣṭavyaḥ” iti darśanamanūdya tatsādhanatvena “śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ” iti śravaṇamanananididhyāsanānāṃ vidhānāt/ śravaṇaṃ nāma vedāntānāmadvitīye brahmaṇi tātparyyāvadhāraṇānukūlamānasī kriyā/ mananaṃ nāma śabdāvadhārite'rthe mānāntaravirodhaśaṅkāyāṃ tannirākaraṇānukūlatarkātmajñānajanako mānaso vyāpāraḥ/ nididhyāsanaṃ nāma anādidurvāsanayā viṣayeṣvākṛṣyamāṇasya cittasya viṣayebhyopakṛṣya ātmaviṣayakasthairyyānukūlo mānaso vyāpāraḥ/
tatra nididhyāsanaṃ brahmasākṣātkāre sākṣātkāraṇam, “te dhyānayogānugatā apaśyan devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām” ityādiśruteḥ/ nididhyāsane ca mananaṃ hetuḥ, akṛtamananasyārthadārḍhyābhāvena tadviṣayanididhyāsa-nāyogāt/ manane ca śravaṇaṃ hetuḥ, śravaṇābhāve tātparyyāniścayena śābdajñānābhāvena śrutārthaviṣayayuktatvāyuktatva-niścayānukūlamananāyogāt/ etāni trīṇyapi jñānotpattau kāraṇānītikecidācāryyā ūcire/
apare tu śravaṇaṃ pradhānaṃ, manananididhyāsanayostu śravaṇātparācīnayorapi śravaṇaphalabrahmadarśananirvarttakatayā ārādupakārakatayā aṅgatvamityāhuḥ/ tadapyaṅgatvaṃ na tārtīyaśeṣatvarūpam/ tasya śrutyādyanyatamapramāṇagamasya prakṛte śrutyādya-bhāve'sambhavāt/ tathā hi— vrīhibhiryajeta iti, dadhnā juhoti ityādāviva manananididhyāsanayoraṅgatve na kācittṛtīyāśrutirasti/ nāpi barhirdevasadanaṃ dāmi ityādimantrāṇāṃ varhiḥkhaṇḍanaprakāśanasāmarthyavat kiñcilliṅgamasti/ nāpi pradeśāntarapaṭhitapravargyasya agniṣṭome pravṛṇaktīti vākyavat śravaṇānuvādena manana-nididhyāsanaviniyojakaṃ kiñcidvākyamasti/ nāpi darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeteti vākyāvagataphalasādhanatākadarśapaurṇamāsaprakaraṇe prayājādīnāmiva phalasādhanatvenāvagatasya śravaṇasya prakaraṇe manananididhyāsanayorāmnānam/

nanu draṣṭavya iti darśanānuvādena śravaṇe vihite sati phalavattayā śravaṇaprakaraṇe tatsannidhāvāmnātayormanananididhyāsanayoḥ prayājanyāyena prakaraṇādevāṅgateti cet— na/ “te dhyānayogānugatā apaśyan” ityādiśrutyantare dhyānasya darśanasādhanatvenāvagatasya aṅgākāṅkṣāyāṃ prayājanyāyena śravaṇamananayorevāṅgatvāpatteḥ/ kramasamākhye ca dūraniraste/ kiñca prayājādiṣu aṅgatvavicāraḥ saprayojanaḥ, pūrvapakṣe vikṛtiṣu na prayājānuṣṭhānaṃ, siddhānte tu tatrāpi tadanuṣṭhānamiti/ prakṛte tu śravaṇaṃ na kasyacitprakṛtiḥ, yena manananididhyāsanayostatrāpyanuṣṭhānamaṅgatvavicāraphalaṃ bhavet/ tasmānna tārttīyaśeṣatvaṃ mananididhyāsanayoḥ/ kintu yathā ghaṭādikāryye mṛtpiṇḍādīnāṃ pradhānakāraṇatā, cakrādīnāṃ sahakārikāraṇateti prādhānyāprādhānyavyapadeśaḥ, tathā śravaṇamanananididhyāsanānāmapīti mantavyam/ sūcitaṃ caitadvivaraṇācāryyaiḥ “śaktitātparyyaviśiṣṭaśabdāva-dhāraṇaṃ prameyāvagamaṃ pratyavyavadhānena kāraṇaṃ bhavati, pramāṇasya prameyāvagamaṃ pratyavyavadhānāt / manananididhyāsane tu cittasya pratyagātmapravaṇatāsaṃskārapariniṣpannatadekāgravṛtikāryyadvāreṇa brahmānubhavahetutāṃ pratipadyete iti phalaṃ pratyavyavahitakāraṇasya tātparyyaviśiṣṭaśabdāvadhāraṇasya vyavahite manananididhyāsane tadaṅge aṅgīkriyete” iti/
śravaṇādiṣu ca mumukṣūṇāmadhikāraḥ/ kāmye karmaṇi phalakāmasyādhikāritvāt/ mumukṣāyāṃ ca nityānityavivekasyehāmutrārthaphalabhogavirāgasya śamadamoparatititikṣāsamādhānaśraddhānāṃ viniyogaḥ/ anta-rindriyaparigrahaḥ śamaḥ/ bahirindriyanigraho damaḥ/ vikṣepābhāva uparatiḥ/ śītoṣṇādidvandvasahanaṃ titikṣā/ cittaikāgryaṃ samādhānam/ guruvedāntavākyaviśvāsaḥ śraddhā/ atroparamaśabdena saṃnyāso'bhidhīyate/ tathā ca saṃnyāsināmeva śravaṇe'dhikāra iti kecit/ anye tūparaśabdasya saṃnyāsavācakatvābhāvād vikṣepābhāvamātrasya gṛhastheṣvapi sambhavājjanakāderapi brahmavicārasya śrūyamāṇatvāt, sarvāśramasādhāraṇaṃ śravaṇādividhānamityāhuḥ/
saguṇopāsanamapi cittaikāgyradvārā nirviśeṣabrahmasākṣātkārahetuḥ/ taduktam-
nirviśeṣaṃ paraṃ brahma sākṣātkartumanīśvarāḥ/
ye mandāste'nukampyante saviśeṣanirūpaṇaiḥ//
vaśīkṛte manasyeṣāṃ saguṇabrahmaśīlanāt/
tadevāvirbhavet sākṣādapetopādhikalpanam// iti/
saguṇopāsakānāṃ ca arcirādimārgeṇa brahmalokaṃ gatānāṃ tatraiva śravaṇādutpannatattvasākṣātkārāṇāṃ brahmaṇā saha mokṣaḥ/
karmavatāṃ dhūmamārgeṇa pitṛlokaṃ gatānāmupabhogena karmakṣaye sati pūrvakṛtasukṛtaduṣkṛtānusāreṇa brahmādisthāvarānteṣu punarutpattiḥ/ tathā ca śrutiḥ “ramaṇīyacaraṇāḥ ramaṇīyāṃ yonimāpadyante kupūyacaraṇāḥ kupūyāṃ yonim” iti/
pratiṣiddhānuṣṭhāyināṃ tu rauravādinarakaviśeṣeṣu tattatpāpopacitaṃ tībraduḥkhamanubhūya sūkarādiṣu tiryagyoniṣu sthāvarādiṣu cotpattirityalaṃ prasaṅgādāgataprapañceneti/
nirguṇabrahmasākṣātkāravatastu na lokāntaragamanam, “na tasya prāṇā utkrāmanti” iti śruteḥ/ kintu yāvatprārabdhakṣayaṃ sukhaduḥkhe hyanubhūya paścādapavṛjyate/
nanu “kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare” ityādiśrutyā “jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā“ iti smṛtyā ca jñānasya sakalakarmanāśahetutvaniścaye sati prārabdhakarmāvasthānamanupapannamiti cet— na/ “tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye'tha sampatsye” ityādiśrutyā “nābhuktaṃ kṣīyate karma” ityādismṛtyā cotpāditakāryyakarmavyatiriktānāṃ sañcitakarmaṇāmeva jñānavināśyatvāvagamāt/
sañcitaṃ dvividhaṃ-- sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ceti/ tathā ca śrutiḥ “tasya putrā dāyamupayānti suhṛdaḥ sādhukṛtyaṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyam” iti/
nanu brahmajñānānmūlājñānanivṛttau tatkāryyaprārabdhakarmaṇo'pi nivṛtteḥ kathaṃ jñānino dehadhāraṇamupapadyata iti cet— na/ apratibaddhajñānasyaivājñānanivartakatayā prārabdhakarmarūpapratibandhakadaśāyāmajñānanivṛtteranaṅgī-kārāt/
nanvevamapi tattvajñānādekasya muktau sarvamuktiḥ syāt, avidyāyā ekatvena tannivṛttau kvacidapi saṃsārāyogāditi cet— na/ iṣṭāpatterityeke/
apare tvetaddoṣaparihārāyaiva indro māyābhiḥ iti bahucanaśrutyanugṛhītam avidyānānātvam aṅgīkartavyamityāhuḥ/
anye tvekaivāvidyā, tasyā evāvidyāyā jīvabhedena brahmasvarūpāvaraṇaśaktayo nānā/ tathā ca yasya brahmajñānaṃ tasya brahmasvarūpāvaraṇaśaktiviśiṣṭāvidyānāśaḥ, na tvanyaṃ prati brahmasvarūpāvaraṇaśaktiviśiṣṭāvidyānāśa ityabhyupagamāt na ekamuktau sarvamuktiḥ/ ata eva ca “yāvadadhikāramavasthitirādhikārikāṇām” ityasminnadhikaraṇe adhikāripuruṣāṇām utpannatattvajñānānām indrādīnāṃ dehadhāraṇānupapattimāśaṅkya adhikārāpādakaprārabdhakarmasamāptyanantaraṃ videhakaivalyamiti siddhāntitam/ taduktamācāryyavācaspatimiśraiḥ---
upāsanādisaṃsiddhitoṣiteśvaracoditam/
adhikāraṃ samāptā ye praviśanti paraṃ padam// iti/
etaccaikamuktau sarvamuktiriti pakṣe nopapadyate/ tasmādekāvidyāpakṣe'pi pratijīvamāvaraṇabhedopagamena vyavasthopapādanīyā/ tadevaṃ brahmajñānānmokṣaḥ sa cānarthanivṛttirniratiśayabrahmānandāvāptiśceti siddhaṃ prayojanam/
// iti śrīdharmarājadīkṣitaviracitāyāṃ vedāntaparibhāṣāyāmaṣṭamaḥ paricchedaḥ//

Original text: vedāntaparibhāṣā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc