વેદાન્તપરિભાષા · અધ્યાય p7

ઇદાનીં પ્રયોજનં નિરૂપ્યતે। યદવગતં સત્ સ્વવૃત્તિતયેષ્યતે તત્પ્રયોજનમ્। તચ્ચ દ્વિવિધં-- મુખ્યં ગૌણં ચેતિ। તત્ર સુખદુઃખાભાવૌ મુખ્યે પ્રયોજને। તદન્યતરસાધનં ગૌણં પ્રયોજનમ્। સુખં ચ દ્વિવિધં-- સતિશયં નિરતિશયં ચેતિ। તત્ર સાતિશયં સુખં વિષયાનુષઙ્ગજનિતાન્તઃકરણવૃત્તિતારતમ્યકૃતાનન્દલેશાવિર્ભાવવિશેષઃ। “એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તિ” ઇતિ શ્રુતેઃ।
નિરતિશયં સુખં ચ બ્રહ્મૈવ। “આનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્” “વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ” ઇત્યાદિશ્રુતેઃ। આનન્દાત્મકબ્રહ્માવાપ્તિશ્ચ મોક્ષઃ શોકનિવૃત્તિશ્ચ। “બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મૈવ ભવતિ” “તરતિ શોકમાત્મવિત્” ઇત્યાદિશ્રુતેઃ। ન તુ લોકાન્તરાવાપ્તિઃ, તજ્જન્યવૈષયિકાનન્દો વા મોક્ષઃ। તસ્ય કૃતકત્વેનાનિત્યત્વે મુક્તસ્ય પુનરાવૃત્ત્યાપત્તેઃ।
નનુ ત્વન્મતેપ્યાનન્દાવાપ્તેરનર્થનિવૃત્તેશ્ચ સાદિત્વે તુલ્યદોષઃ, અનાદિત્વે મોક્ષમદ્દિશ્ય શ્રવણાદૌ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિરિતિ ચેત્-- ન। સિદ્ધસ્યૈવ બ્રહ્મરૂપસ્ય મોક્ષસ્યાસિદ્ધત્વભ્રમેણ તત્સાધને પ્રવૃત્ત્યુપપત્તેરનર્થ-નિવૃત્તિ-રપ્યધિષ્ઠાનભૂતબ્રહ્મસ્વરૂપતયા સિદ્ધૈવ। લોકેઽપિ પ્રાપ્તપ્રાપ્તિ-પરિહૃતપરિહારયોઃ પ્રયોજનત્વં દૃષ્ટમેવ। યથા હસ્તગત-વિસ્મૃતસુવર્ણાદૌ, તવ હસ્તે સુવર્ણમિત્યાપ્તોપદેશાદપ્રાપ્તમિવ પ્રાપ્નોતિ। યથા વલયિતચરણાયાં સ્રજિ સર્પત્વભ્રમવતઃ પુંસો નાયં સર્પ ઇત્યાપ્તવાક્યાત્પરિહૃતસ્યૈવ સર્પસ્ય પરિહારઃ પ્રસિદ્ધઃ। એવં પ્રાપ્તસ્યાપ્યાનન્દસ્ય પ્રાપ્તિઃ, પરિહૃતસ્યૈવ સર્પસ્ય પરિહારઃ પ્રસિદ્ધઃ। એવં પ્રાપ્તસ્યાપ્યાનન્દસ્ય પ્રાપ્તિઃ, પરિહૃતસ્યાનર્થસ્ય ચ નિવૃત્તિર્મોક્ષઃ પ્રયોજનમ્। સ ચ જ્ઞાનૈકસાધ્યઃ। “તમેવ વિદિત્વાઽતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય” ઇતિ શ્રુતેઃ, અજ્ઞાનનિવૃત્તેર્જ્ઞાનૈકસાધ્યત્વનિયમાચ્ચ। તચ્ચ જ્ઞાનં બ્રહ્માત્મૈક્યગોચરમ્ “અભયં વૈ જનક પ્રાપ્તોઽસિ તદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મિ” ઇતિ શ્રુતેશ્ચ, “તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યોત્થં જ્ઞાનં મોક્ષસ્ય સાધનમ્” ઇતિ નારદીયવચનાચ્ચ। તચ્ચ જ્ઞાનમપરોક્ષરૂપં, પરોક્ષત્વેઽપરોક્ષભ્રમનિવર્તકત્વાનુપપત્તેઃ।
તચ્ચ અપરોક્ષજ્ઞાનં તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યાદિતિ કેચિત્। મનનનિદિધ્યાસનસંસ્કૃતાન્તઃકરણાદેવેત્યપરે। તત્ર પૂર્વાચાર્ય્યાણામયમાશયઃ— સંવિદાપરોક્ષ્યં ન કરણવિશેષોત્પત્તિનિબન્ધનં, કિન્તુ પ્રમેયવિશેષનિબન્ધનમિત્યુપ-પાદિતમ્। તથા ચ બ્રહ્મણઃ પ્રમાતૃજીવાભિન્નતયા તદ્ગોચરં શબ્દજન્યં જ્ઞાનમપ્યપરોક્ષમ્। અત એવ પ્રતર્દનાધિકરણે પ્રતર્દનં પ્રતિ “પ્રાણોઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા તં મામાયુરમૃતમુપાસ્સ્વ” ઇતીન્દ્રપ્રોક્તવાક્યે પ્રાણશબ્દસ્ય બ્રહ્મપરત્વે નિશ્ચિતે સતિ “મામુપાસ્વ” ઇત્યસ્મચ્છબ્દાનુપપત્તિમાશઙ્ક્ય તદુત્તરત્વેન પ્રવૃત્તે “ શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામદેવવત્” ઇત્યત્ર સૂત્રે ‘શાસ્ત્રીયા દૃષ્ટિઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટિઃઽ ઇતિ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યજન્યમ્ ‘અહં બ્રહ્મઽ ઇતિ જ્ઞાનં શાસ્ત્રદૃષ્ટિશબ્દેનોક્તમિતિ।
અનેષાં ત્વેવમાશયઃ— કરણવિશેષનિબન્ધનમેવ જ્ઞાનાનાં પ્રત્યક્ષત્વં, ન વિષયવિશેષનિબન્ધનમ્, એકસ્મિન્નેવ સૂક્ષ્મવસ્તુનિ પટુકરણાપટુકરણયોઃ પ્રત્યક્ષત્વ-અપ્રત્યક્ષત્વવ્યવહારદર્શનાત્। તથા ચ સંવિત્સાક્ષાત્ત્વે ઇન્દ્રિયજન્યત્વસ્યૈવ પ્રયોજકતયા, ન શબ્દજન્યજ્ઞાનસ્યાપરોક્ષત્વમ્। બ્રહ્મસાક્ષાત્કારેઽપિ મનનનિદિધ્યાસન-સંસ્કૃતં મન એવ કરણ્મ્। “મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્” ઇત્યાદિશ્રુતેઃ। મનોઽગમ્યત્વશ્રુતિશ્ચાસંસ્કૃતમનોવિષયા। ન ચૈવં બ્રહ્મણ ઔપનિષદત્વાનુપપત્તિઃ, અસ્મદુક્તમનસો વેદજન્યજ્ઞાનાનન્તરમેવ પ્રવૃત્તતયા વેદોપજીવિત્વાત્। વેદાનુપજીવિમાનાન્તરગમ્યત્વસ્યૈવ વેદગમ્યત્વવિરોધાત્। શાસ્ત્રદૃષ્ટિસૂત્રમપિ બ્રહ્મવિષયમાનસપ્રત્યક્ષસ્ય શાસ્ત્રપ્રયોજ્યત્વાદુપપદ્યતે। તદુક્તમ્-
અપિ સંરાધને સૂત્રાચ્છાસ્ત્રાર્થધ્યાનજા પ્રમા।
શાસ્ત્રદૃષ્ટિર્મતા, તાં તુ વેત્તિ વાચસ્પતિઃ પરમ્॥ ઇતિ।
તચ્ચ જ્ઞાનં પાપક્ષયાદ્ભવતિ, સ ચ કર્માનુષ્ઠાનાદિતિ પરમ્પરયા કર્મણાં વિનિયોગઃ। અત એવ “તમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાઽનાશકેન” ઇત્યાદિશ્રુતિઃ “કષાયે કર્મભિઃ પક્વે તતો જ્ઞાનં પ્રવર્ત્તતે” ઇત્યાદિસ્મૃતિશ્ચ સઙ્ગચ્છતે। એવં શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાન્યપિ જ્ઞાનસાધનાનિ, મૈત્રેયીબ્રાહ્મણે “આત્મા વા અરે દૃષ્ટવ્યઃ” ઇતિ દર્શનમનૂદ્ય તત્સાધનત્વેન “શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ” ઇતિ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનાં વિધાનાત્। શ્રવણં નામ વેદાન્તાનામદ્વિતીયે બ્રહ્મણિ તાત્પર્ય્યાવધારણાનુકૂલમાનસી ક્રિયા। મનનં નામ શબ્દાવધારિતેઽર્થે માનાન્તરવિરોધશઙ્કાયાં તન્નિરાકરણાનુકૂલતર્કાત્મજ્ઞાનજનકો માનસો વ્યાપારઃ। નિદિધ્યાસનં નામ અનાદિદુર્વાસનયા વિષયેષ્વાકૃષ્યમાણસ્ય ચિત્તસ્ય વિષયેભ્યોપકૃષ્ય આત્મવિષયકસ્થૈર્ય્યાનુકૂલો માનસો વ્યાપારઃ।
તત્ર નિદિધ્યાસનં બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે સાક્ષાત્કારણમ્, “તે ધ્યાનયોગાનુગતા અપશ્યન્ દેવાત્મશક્તિં સ્વગુણૈર્નિગૂઢામ્” ઇત્યાદિશ્રુતેઃ। નિદિધ્યાસને ચ મનનં હેતુઃ, અકૃતમનનસ્યાર્થદાર્ઢ્યાભાવેન તદ્વિષયનિદિધ્યાસ-નાયોગાત્। મનને ચ શ્રવણં હેતુઃ, શ્રવણાભાવે તાત્પર્ય્યાનિશ્ચયેન શાબ્દજ્ઞાનાભાવેન શ્રુતાર્થવિષયયુક્તત્વાયુક્તત્વ-નિશ્ચયાનુકૂલમનનાયોગાત્। એતાનિ ત્રીણ્યપિ જ્ઞાનોત્પત્તૌ કારણાનીતિકેચિદાચાર્ય્યા ઊચિરે।
અપરે તુ શ્રવણં પ્રધાનં, મનનનિદિધ્યાસનયોસ્તુ શ્રવણાત્પરાચીનયોરપિ શ્રવણફલબ્રહ્મદર્શનનિર્વર્ત્તકતયા આરાદુપકારકતયા અઙ્ગત્વમિત્યાહુઃ। તદપ્યઙ્ગત્વં ન તાર્તીયશેષત્વરૂપમ્। તસ્ય શ્રુત્યાદ્યન્યતમપ્રમાણગમસ્ય પ્રકૃતે શ્રુત્યાદ્ય-ભાવેઽસમ્ભવાત્। તથા હિ— વ્રીહિભિર્યજેત ઇતિ, દધ્ના જુહોતિ ઇત્યાદાવિવ મનનનિદિધ્યાસનયોરઙ્ગત્વે ન કાચિત્તૃતીયાશ્રુતિરસ્તિ। નાપિ બર્હિર્દેવસદનં દામિ ઇત્યાદિમન્ત્રાણાં વર્હિઃખણ્ડનપ્રકાશનસામર્થ્યવત્ કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગમસ્તિ। નાપિ પ્રદેશાન્તરપઠિતપ્રવર્ગ્યસ્ય અગ્નિષ્ટોમે પ્રવૃણક્તીતિ વાક્યવત્ શ્રવણાનુવાદેન મનન-નિદિધ્યાસનવિનિયોજકં કિઞ્ચિદ્વાક્યમસ્તિ। નાપિ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતેતિ વાક્યાવગતફલસાધનતાકદર્શપૌર્ણમાસપ્રકરણે પ્રયાજાદીનામિવ ફલસાધનત્વેનાવગતસ્ય શ્રવણસ્ય પ્રકરણે મનનનિદિધ્યાસનયોરામ્નાનમ્।

નનુ દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ દર્શનાનુવાદેન શ્રવણે વિહિતે સતિ ફલવત્તયા શ્રવણપ્રકરણે તત્સન્નિધાવામ્નાતયોર્મનનનિદિધ્યાસનયોઃ પ્રયાજન્યાયેન પ્રકરણાદેવાઙ્ગતેતિ ચેત્— ન। “તે ધ્યાનયોગાનુગતા અપશ્યન્” ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરે ધ્યાનસ્ય દર્શનસાધનત્વેનાવગતસ્ય અઙ્ગાકાઙ્ક્ષાયાં પ્રયાજન્યાયેન શ્રવણમનનયોરેવાઙ્ગત્વાપત્તેઃ। ક્રમસમાખ્યે ચ દૂરનિરસ્તે। કિઞ્ચ પ્રયાજાદિષુ અઙ્ગત્વવિચારઃ સપ્રયોજનઃ, પૂર્વપક્ષે વિકૃતિષુ ન પ્રયાજાનુષ્ઠાનં, સિદ્ધાન્તે તુ તત્રાપિ તદનુષ્ઠાનમિતિ। પ્રકૃતે તુ શ્રવણં ન કસ્યચિત્પ્રકૃતિઃ, યેન મનનનિદિધ્યાસનયોસ્તત્રાપ્યનુષ્ઠાનમઙ્ગત્વવિચારફલં ભવેત્। તસ્માન્ન તાર્ત્તીયશેષત્વં મનનિદિધ્યાસનયોઃ। કિન્તુ યથા ઘટાદિકાર્ય્યે મૃત્પિણ્ડાદીનાં પ્રધાનકારણતા, ચક્રાદીનાં સહકારિકારણતેતિ પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યવ્યપદેશઃ, તથા શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનામપીતિ મન્તવ્યમ્। સૂચિતં ચૈતદ્વિવરણાચાર્ય્યૈઃ “શક્તિતાત્પર્ય્યવિશિષ્ટશબ્દાવ-ધારણં પ્રમેયાવગમં પ્રત્યવ્યવધાનેન કારણં ભવતિ, પ્રમાણસ્ય પ્રમેયાવગમં પ્રત્યવ્યવધાનાત્ । મનનનિદિધ્યાસને તુ ચિત્તસ્ય પ્રત્યગાત્મપ્રવણતાસંસ્કારપરિનિષ્પન્નતદેકાગ્રવૃતિકાર્ય્યદ્વારેણ બ્રહ્માનુભવહેતુતાં પ્રતિપદ્યેતે ઇતિ ફલં પ્રત્યવ્યવહિતકારણસ્ય તાત્પર્ય્યવિશિષ્ટશબ્દાવધારણસ્ય વ્યવહિતે મનનનિદિધ્યાસને તદઙ્ગે અઙ્ગીક્રિયેતે” ઇતિ।
શ્રવણાદિષુ ચ મુમુક્ષૂણામધિકારઃ। કામ્યે કર્મણિ ફલકામસ્યાધિકારિત્વાત્। મુમુક્ષાયાં ચ નિત્યાનિત્યવિવેકસ્યેહામુત્રાર્થફલભોગવિરાગસ્ય શમદમોપરતિતિતિક્ષાસમાધાનશ્રદ્ધાનાં વિનિયોગઃ। અન્ત-રિન્દ્રિયપરિગ્રહઃ શમઃ। બહિરિન્દ્રિયનિગ્રહો દમઃ। વિક્ષેપાભાવ ઉપરતિઃ। શીતોષ્ણાદિદ્વન્દ્વસહનં તિતિક્ષા। ચિત્તૈકાગ્ર્યં સમાધાનમ્। ગુરુવેદાન્તવાક્યવિશ્વાસઃ શ્રદ્ધા। અત્રોપરમશબ્દેન સંન્યાસોઽભિધીયતે। તથા ચ સંન્યાસિનામેવ શ્રવણેઽધિકાર ઇતિ કેચિત્। અન્યે તૂપરશબ્દસ્ય સંન્યાસવાચકત્વાભાવાદ્ વિક્ષેપાભાવમાત્રસ્ય ગૃહસ્થેષ્વપિ સમ્ભવાજ્જનકાદેરપિ બ્રહ્મવિચારસ્ય શ્રૂયમાણત્વાત્, સર્વાશ્રમસાધારણં શ્રવણાદિવિધાનમિત્યાહુઃ।
સગુણોપાસનમપિ ચિત્તૈકાગ્ય્રદ્વારા નિર્વિશેષબ્રહ્મસાક્ષાત્કારહેતુઃ। તદુક્તમ્-
નિર્વિશેષં પરં બ્રહ્મ સાક્ષાત્કર્તુમનીશ્વરાઃ।
યે મન્દાસ્તેઽનુકમ્પ્યન્તે સવિશેષનિરૂપણૈઃ॥
વશીકૃતે મનસ્યેષાં સગુણબ્રહ્મશીલનાત્।
તદેવાવિર્ભવેત્ સાક્ષાદપેતોપાધિકલ્પનમ્॥ ઇતિ।
સગુણોપાસકાનાં ચ અર્ચિરાદિમાર્ગેણ બ્રહ્મલોકં ગતાનાં તત્રૈવ શ્રવણાદુત્પન્નતત્ત્વસાક્ષાત્કારાણાં બ્રહ્મણા સહ મોક્ષઃ।
કર્મવતાં ધૂમમાર્ગેણ પિતૃલોકં ગતાનામુપભોગેન કર્મક્ષયે સતિ પૂર્વકૃતસુકૃતદુષ્કૃતાનુસારેણ બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તેષુ પુનરુત્પત્તિઃ। તથા ચ શ્રુતિઃ “રમણીયચરણાઃ રમણીયાં યોનિમાપદ્યન્તે કુપૂયચરણાઃ કુપૂયાં યોનિમ્” ઇતિ।
પ્રતિષિદ્ધાનુષ્ઠાયિનાં તુ રૌરવાદિનરકવિશેષેષુ તત્તત્પાપોપચિતં તીબ્રદુઃખમનુભૂય સૂકરાદિષુ તિર્યગ્યોનિષુ સ્થાવરાદિષુ ચોત્પત્તિરિત્યલં પ્રસઙ્ગાદાગતપ્રપઞ્ચેનેતિ।
નિર્ગુણબ્રહ્મસાક્ષાત્કારવતસ્તુ ન લોકાન્તરગમનમ્, “ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ” ઇતિ શ્રુતેઃ। કિન્તુ યાવત્પ્રારબ્ધક્ષયં સુખદુઃખે હ્યનુભૂય પશ્ચાદપવૃજ્યતે।
નનુ “ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે” ઇત્યાદિશ્રુત્યા “જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે તથા“ ઇતિ સ્મૃત્યા ચ જ્ઞાનસ્ય સકલકર્મનાશહેતુત્વનિશ્ચયે સતિ પ્રારબ્ધકર્માવસ્થાનમનુપપન્નમિતિ ચેત્— ન। “તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યેઽથ સમ્પત્સ્યે” ઇત્યાદિશ્રુત્યા “નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ” ઇત્યાદિસ્મૃત્યા ચોત્પાદિતકાર્ય્યકર્મવ્યતિરિક્તાનાં સઞ્ચિતકર્મણામેવ જ્ઞાનવિનાશ્યત્વાવગમાત્।
સઞ્ચિતં દ્વિવિધં-- સુકૃતં દુષ્કૃતં ચેતિ। તથા ચ શ્રુતિઃ “તસ્ય પુત્રા દાયમુપયાન્તિ સુહૃદઃ સાધુકૃત્યં દ્વિષન્તઃ પાપકૃત્યમ્” ઇતિ।
નનુ બ્રહ્મજ્ઞાનાન્મૂલાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ તત્કાર્ય્યપ્રારબ્ધકર્મણોઽપિ નિવૃત્તેઃ કથં જ્ઞાનિનો દેહધારણમુપપદ્યત ઇતિ ચેત્— ન। અપ્રતિબદ્ધજ્ઞાનસ્યૈવાજ્ઞાનનિવર્તકતયા પ્રારબ્ધકર્મરૂપપ્રતિબન્ધકદશાયામજ્ઞાનનિવૃત્તેરનઙ્ગી-કારાત્।
નન્વેવમપિ તત્ત્વજ્ઞાનાદેકસ્ય મુક્તૌ સર્વમુક્તિઃ સ્યાત્, અવિદ્યાયા એકત્વેન તન્નિવૃત્તૌ ક્વચિદપિ સંસારાયોગાદિતિ ચેત્— ન। ઇષ્ટાપત્તેરિત્યેકે।
અપરે ત્વેતદ્દોષપરિહારાયૈવ ઇન્દ્રો માયાભિઃ ઇતિ બહુચનશ્રુત્યનુગૃહીતમ્ અવિદ્યાનાનાત્વમ્ અઙ્ગીકર્તવ્યમિત્યાહુઃ।
અન્યે ત્વેકૈવાવિદ્યા, તસ્યા એવાવિદ્યાયા જીવભેદેન બ્રહ્મસ્વરૂપાવરણશક્તયો નાના। તથા ચ યસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનં તસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપાવરણશક્તિવિશિષ્ટાવિદ્યાનાશઃ, ન ત્વન્યં પ્રતિ બ્રહ્મસ્વરૂપાવરણશક્તિવિશિષ્ટાવિદ્યાનાશ ઇત્યભ્યુપગમાત્ ન એકમુક્તૌ સર્વમુક્તિઃ। અત એવ ચ “યાવદધિકારમવસ્થિતિરાધિકારિકાણામ્” ઇત્યસ્મિન્નધિકરણે અધિકારિપુરુષાણામ્ ઉત્પન્નતત્ત્વજ્ઞાનાનામ્ ઇન્દ્રાદીનાં દેહધારણાનુપપત્તિમાશઙ્ક્ય અધિકારાપાદકપ્રારબ્ધકર્મસમાપ્ત્યનન્તરં વિદેહકૈવલ્યમિતિ સિદ્ધાન્તિતમ્। તદુક્તમાચાર્ય્યવાચસ્પતિમિશ્રૈઃ---
ઉપાસનાદિસંસિદ્ધિતોષિતેશ્વરચોદિતમ્।
અધિકારં સમાપ્તા યે પ્રવિશન્તિ પરં પદમ્॥ ઇતિ।
એતચ્ચૈકમુક્તૌ સર્વમુક્તિરિતિ પક્ષે નોપપદ્યતે। તસ્માદેકાવિદ્યાપક્ષેઽપિ પ્રતિજીવમાવરણભેદોપગમેન વ્યવસ્થોપપાદનીયા। તદેવં બ્રહ્મજ્ઞાનાન્મોક્ષઃ સ ચાનર્થનિવૃત્તિર્નિરતિશયબ્રહ્માનન્દાવાપ્તિશ્ચેતિ સિદ્ધં પ્રયોજનમ્।
॥ ઇતિ શ્રીધર્મરાજદીક્ષિતવિરચિતાયાં વેદાન્તપરિભાષાયામષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ॥