Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vedanta Paribhasha · Chapter p8

evaṃ nirūpitānāṃ pramāṇānāṃ prāmāṇyaṃ dvividham/ vyāvahārikatattvāvedakatvaṃ pāramārthikatattvāvedakatvaṃ ceti/ tatra brahmasvarūpāvagāhipramāṇavyatiriktānāṃ sarvapramāṇānāmādyaṃ prāmāṇyaṃ, tadviṣayāṇāṃ vyavahāradaśāyāṃ bādhābhāvāt/ dvitīyaṃ tu jīvabrahmaikyaparāṇāṃ “sadeva somyedamagra āsīt” ityādīnāṃ “tattvamasi” ityantānām, tadviṣayasya jīvaparaikyasya kālatrayābādhyatvāt/ taccaikyaṃ tattvaṃpadārthajñānādhīnajñānamiti prathamaṃ tatpadārtho lakṣaṇapramāṇābhyāṃ nirūpyate/
tatra lakṣaṇaṃ dvividhaṃ svarūpalakṣaṇaṃ taṭasthalakṣaṇaṃ ceti/ tatra svarūpameva lakṣaṇaṃ svarūpalakṣaṇam/ yathā satyādikaṃ brahmasvarūpalakṣaṇaṃ, “satyaṃ jñānamanantaṃ brahma” “ānando brahmeti vyajānāt” ityādiśruteḥ/ nanu svarūpasya svavṛttitvābhāvena kathaṃ lakṣaṇatvamiti cet-- na/ svasyaiva svāpekṣayā dharmadharmibhāvakalpanayā lakṣya-lakṣaṇatvasambhavāt/ taduktam- “ānando viṣānubhavo nityatvaṃ ceti santi dharmāḥ, apṛthaktve'pi caitanyā-tpṛthagivāvabhāsante” (iti)/
taṭasthalakṣaṇaṃ nāma yāvallakṣyakālamanavasthitatve sati yadvyāvarttakaṃ tadeva/ yathā gandhavattvaṃ pṛthivī-lakṣaṇam/ mahāpralaye paramāṇuṣu, utpattikāle ghaṭādiṣu gandhābhāvāt/ prakṛte ca jagajjanmādikāraṇatvam/ atra jagatpadena kāryyajātaṃ vivakṣitaṃ, kāraṇatvaṃ kartṛtvam, ato'vidyādau nātivyāptiḥ/ kartṛtvaṃ ca tadupādānagocarā-parokṣajñānavicīkarṣākṛtimatvam/ īśvarasya tāvadupādānagocarāparokṣajñānasadbhāve ca “yaḥ sarvajñaḥ sarvavid yasya jñānamayaṃ tapaḥ/ tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ ca jāyate” ityādiśrutirmānam/ tādṛśacikīrṣāsadbhāve ca “so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya” ityādiśrutirmānam/ tādṛśakṛtau ca “tanmano'kuruta” ityādivākyam/ jñānecchādyanyatamagarbhalakṣaṇatritayaṃ vivakṣitam, anyathā vyarthaviśeṣaṇatvāpatteḥ/ ata eva janmasthiti-dhvaṃsānāmanyatamasyaiva lakṣaṇe praveśaḥ/ evaṃ ca lakṣaṇāni nava sampadyante/ brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatve ca “yato vā imāni bhūtāni jāyante / yena jātāni jīvanti/ yatprayantyabhisaṃviśanti” ityādiśrutirmānam/
yadvā nikhilajagadupādānatvaṃ brahmaṇo lakṣaṇam, upādānatvaṃ ca jagadadhyāsādhiṣṭhānatvaṃ, jagadākāreṇa pariṇāmamānamāyādhiṣṭhānatvaṃ vā/ etādṛśamevopādānatvamabhipretya “idaṃ sarvaṃ yadayamātmā’’ “sacca tyaccābhavat” “bahu syāṃ prajāyeya” ityādiśrutiṣu brahmaprapañcayostādātmyavyapadeśaḥ/ “ghaṭaḥ san” “ghaṭo bhāti” “ghaṭa iṣṭa” ityādilaukikavyapadeśo'pi saccidānandarūpabrahmaikyādhikyādhyāsāt/
nanvānandātmakacidadhyāsāt ghaṭāderiṣṭatvavyavahāre duḥkhasyāpi tatrādhyāsāt tasyāpīṣṭatvādivyava-hārāpattiriti cet-- na/ ārope sati nimittānusaraṇaṃ, na tu nimittamastīti āropaḥ ityābhyupagamena duḥkhādau saccidaṃśādhyāse'pi ānandāṃśādhyāsābhāvāt/ jagati nāmarūpāṃśadvayavyavahārastu avidyāpariṇāmātmakanāma-rūpasambandhāt/ taduktam-
asti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma cetyaṃśapañcakam/
ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ, jagadrūpaṃ tato dvayam// iti/
atha jagato janmakramo nirūpyate/ tatra sargādyakāle parameśvaraḥ sṛjyamānaprapañcavaicitryahetu-prāṇikarmasahakṛtaḥ aparimitānirūpitaśaktiviśeṣaviśiṣṭamāyāsahitaḥ san nāmarūpātmakanikhilaprapañcaṃ prathamaṃ buddhāvākalayya “idaṃ kariṣyāmi” iti saṅkalpayati “tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeya” iti, “so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya” ityādiśruteḥ/ tata ākāśādīni pañca bhūtāni apañcīkṛtāni tanmātrapadapratipādyānyutpadyante/ tatrākāśasya śabdo guṇaḥ, vāyostu śabdasparśau, tejasastu śabdasparśarūpāṇi, apāṃ tu śabdasparśarūpārasāḥ, pṛthivyāstu śabdasparśarūparasagandhāḥ/ na tu śabdasyākāśamātraguṇatvaṃ, vāyvādāvapi tadupalambhāt/ na cāsau bhramaḥ, bādhakābhāvāt/
imāni bhūtāni triguṇamāyākāryyāṇi triguṇāni/ guṇāḥ sattvarajastamāṃsi/ etaiśca sattvaguṇopetaiḥ pañcabhūtairvyastairyathākramaṃ śrotra-tvak-cakṣū-rasana-ghrāṇākhyāni pañcendriyāṇi jāyante/ etaireva sattvaguṇopetaiḥ pañcabhūtairmilitairmano-buddhi-ahaṅkāra-cittāni ca jāyante / śrotrādīnāṃ pañcānāṃ krameṇa dig-vāta-arka-varuṇa-aśvino'dhiṣṭhātṛdevatāḥ/ mana ādīnāṃ krameṇa candra-caturmukha-śaṅkara-acyutā adhiṣṭhātṛdevatāḥ/
etaireva rajoguṇopetaiḥ pañcabhūtairyathākramaṃ vāk-pāṇi-pāda-pāyu-upasthāni karmendriyāṇi jāyante/ teṣāṃ ca krameṇa vahni-indra-upendra-mṛtyu-prajāpatayo'dhiṣṭhātṛdevatāḥ/ rajoguṇopetaiḥ pañcabhūtairmilitaiḥ pañca vāyavaḥ prāṇa-apāna-vyāna-udāna-samānākhyā jāyante/ tatra prāggamanavān vāyuḥ prāṇo nāsādisthānavartī/ arvāggamanavān apānaḥ pāyvādisthānavartī/ viṣvaggatimān vyānaḥ akhilaśarīravartī/ urdhvagamanavānutkramaṇavāyurudānaḥ, saḥ kaṇṭhasthānavartī/
taiśca tamoguṇopetairapañcīkṛtabhūtaiḥ pañcīkṛtāni bhūtāni jāyante/ “tāsāṃ ca trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi” iti śruteḥ pañcīkaraṇopalakṣaṇārthatvāt/ pañcīkaraṇaprakāraścettham/ ākāśamādau dvidhā vibhajya tayorekaṃ bhāgaṃ punaścaturdhā vibhajya teṣāntu caturṇāmaṃśānāṃ vāyvādiṣu saṃyojanam/ evaṃ vāyuṃ dvidhā vibhajya tayorekaṃ bhāgaṃ punaścaturdhā vibhajya teṣāṃ caturṇāmaṃśānāmākāśādiṣu yojanam/ evaṃ tejaādīnāmapi/ tadevamekaikabhūtasyārddhaṃ svāṃśātmakam, arddhāntaraṃ caturvidhabhūtamayamiti pṛthivyādiṣu svāṃśādhikyātpṛthivyādivyavahāraḥ/ taduktam- “vaiśeṣyāttu tadvādastadvādaḥ” iti/
teścāpañcīkṛtabhūtairliṅgaśarīraṃ paralokayātrānirvāhakaṃ mokṣaparyyantaṃ sthāyi manobuddhibhyāmupetaṃ jñānendriyapañcaka-karmendriyapañcaka-prāṇādipañcakasaṃyuktaṃ jāyate/ taduktam-
pañcaprāṇamanobuddhidaśendriyasamanvitam/
apañcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmāṅgaṃ bhogasādhanam// iti/
tacca dvividhaṃ paramaparaṃ ceti/ paraṃ hiraṇyagarbhaliṅgaśarīram/ aparam asmadādiliṅgaśarīram/ tatra hiraṇyagarbhaliṅgaśarīraṃ mahattatvam/ asmadādiliṅgaśarīramahaṅkāra ityākhyāyate/
evaṃ tamoguṇayuktebhyaḥ pañcīkṛtabhūtebhyo bhūmyantarikṣasvarmaharjanatapaḥsatyākhyasya ūrdhvalokasaptakasya atala-pātāla-vitala-sutala-talātala-rasātala-mahātalākhyasyādholokasaptakasya brahmāṇḍasya, jarāyuja-aṇḍaja-svedaja-udbhijjākhyānāṃ caturvidhasthūlaśarīrāṇāṃ cotpattiḥ/ tatra jarāyujāni jarāyubhyo jātāni manuṣyapaśvādīni śarīrāṇi/ aṇḍajāni aṇḍebhyo jātāni pakṣipannagādiśarīrāṇi/ svedajāni tu svedājjātāni yūkāmaśakādīni, udbhijjāni tu bhūmimuddhidya jātāni vṛkṣādīni/ vṛkṣādīnāmapi pāpaphalabhogāyatanatvena śarīratvam/
atra ca parameśvarasya pañcatanmātrādyutpattau saptadaśāvayavopetaliṅgaśarīrotpattau hiraṇyagarbhasthūlaśarīro-tpattau ca sākṣātkatṛtvam/ itaranikhilaprapañcotpattau hiraṇyagarbhādidvārā “hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi” iti śruteḥ/
hiraṇyagarbho nāma mūrttitrayādanyaḥ prathamo jīvaḥ/
“sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate/
ādikarttā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata//“
“hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre” ityādiśruteḥ/ evaṃ bhūtabhautikasṛṣṭirnirūpitā/

idānīṃ pralayo nirūpyate / pralayo nāma trailokyanāśaḥ / sa caturvidhaḥ nityaḥ prākṛto naimittika ātyantikaśceti/ tatra nityaḥ pralayaḥ suṣuptiḥ/ tasyāḥ sakalakāryyapralayarūpatvāt/ dharmādharmapūrvaskārāṇāñca tadā kāraṇātmanāvasthānam/ tena suptotthitasya na sukhaduḥkhādyanupapattiḥ, na vā smaraṇānupapattiḥ/ na ca suṣuptāvantaḥkaraṇasya vināśena tadadhīnaprāṇādikriyānupapattiḥ/ vastutaḥ śvāsādyabhāve'pi tadupalabdheḥ puruṣāntaravibhramamātratvāt, suṣuptaśarīropalambhavat/ na caivaṃ suptasya paretādaviśeṣaḥ/ suptasya hi liṅgaśarīraṃ saṃskārātmanā atraiva varttate, paretasya tu lokāntare iti vailakṣaṇyāt/ yadvā antaḥkaraṇasya dve śaktī—jñānaśaktiḥ, kriyāśaktiśceti/ tatra jñānaśaktiviśiṣṭāntaḥkaraṇasya suṣuptau vināśaḥ, na kriyāśaktiviśiṣṭasyeti prāṇādyavasthānamaviruddham/ “yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyanti, athāsmin prāṇe ekadhā bhavati, athainaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti” “satā somya tadā sampanno bhavati svamapīto bhavati” ityādiśrutiruktasuṣuptau mānam/
prākṛtapralayastu kāryyabrahmavināśanimittakaḥ sakalakāryyanāśaḥ/ yadā tu prāgevotpannabahmasākṣātkārasya kāryyabrahmaṇo brahmāṇḍādhikāralakṣaṇaprārabdhakarmasamāptau videhakaivalyātmikā paramamuktiḥ, tadā tallokavāsinā-mapyutpannabrahmasākṣātkārāṇāṃ brahmaṇā saha videhakaivalyam/
“brahmaṇā saha te sarve samprāpte pratisañcare/
parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam//“ itiśruteḥ/
evaṃ tallokavāsibhiḥ saha kāryyabrahmaṇi mucyamāne tadadhiṣṭhitabrahmāṇḍāntarvinikhilalokatadantarvarti-sthāvarādīnāṃ bhautikānāṃ bhūtānāṃ ca prakṛtau māyāyāṃ layo, na tu brahmāṇi, bādharūpavināśasyaiva brahmaniṣṭhatvāt/ ataḥ prākṛtalaya ityucyate/
kāryabrahmaṇo divasāvasānanimittakastrailokyamātrapralayo naimittikapralayaḥ/ brahmadivasaścaturyugasahasra-parimitakālaḥ/ “caturyugasahasrāṇi brahmaṇo dinamucyate” iti vacanāt/ pralayakālaḥ divasakālaparimitaḥ, rātrikālasya divasatulyatvāt/ prākṛtapralaye naimittikapralaye ca purāṇavacanāni pramāṇāni/
“dviparārddhe tvatikrānte brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ/
tadā prakṛtayaḥ sapta kalpyante pralayāya hi//
eṣaḥ prākṛtiko rājan pralayo yatra līyate//“ iti vacanaṃ prākṛtapralaye mānam/
“eṣa naimittikaḥ proktaḥ pralayo yatra viśvasṛk/
śete'nantāsane nityamātmasātkṛtya cākhilam//“ iti vacanaṃ naimittike pralaye mānam/
turīyapralayastu brahmasākṣātkāranimittakaḥ sarvamokṣaḥ/ sa caikajīvavāde yugapadeva, nānājīvavāde krameṇa/ “sarva ekībhavanti” ityādiśruteḥ/ tatrādyāstrayo'pi pralayāḥ karmoparamanimittāḥ/ turīyastu jñānodayanimittaḥ, ajñānena sahaiveti viśeṣaḥ/
evaṃ caturvidhapralayo nirūpitaḥ/ tasyedānīṃ kramo nirūpyate/ bhūtānāṃ bhautikānāṃ ca na kāraṇalayakrameṇa layaḥ/ kāraṇalayasamaye kāryyāṇāmāśrayamantareṇāvasthānānupapatteḥ/ kintu sṛṣṭikramaviparītakrameṇa/ tattatkāryya-nāśe tattajjanakādṛṣṭanāśasyaiva prayojakatayopādānanāśasyāprayojakatvāt/ anyathā nyāyamate'pi mahāpralaye pṛthivīparamāṇugatarūpagandharasāderavināśāpatteḥ/ tathā ca pṛthivyā apsu, apāṃ tejasi, tejaso vāyau, vāyorākāśe, ākāśasya jīvāhaṅkāre, tasya hiraṇyagarbhāhaṅkāre, tasya cāvidyāyāmityevaṃrūpa eva pralayaḥ/
taduktaṃ viṣṇupurāṇe-
jagatpratiṣṭhā devarṣe pṛthivyapsu pralīyate/
tejasyāpaḥ pralīyante tejo vāyau pralīyate//
vāyuśca līyate vyomni taccāvyakte pralīyate/
avyaktaṃ puruṣe brahman niṣkale ca pralīyate// iti//
evaṃvidhapralayakāraṇatvaṃ tatpadārthasya brahmaṇastaṭasthalakṣaṇam/
nanu vedāntairbahmaṇi jagatkāraṇatvena pratipādyamāne sati saprapañcaṃ brahma syāt, anyathā sṛṣṭivākyānāmaprāmāṇyāpatteriti cet-- na/ nahi sṛṣṭivākyānāṃ sṛṣṭau tātparyyaṃ, kintvadvaye brahmaṇyeva/ tatpratipattau kathaṃ sṛṣṭerupayogaḥ/ ittham-- yadi sṛṣṭimanupanyasya prapañcasya niṣedho brahmaṇi pratipādyeta tadā brahmāṇi pratiṣiddhasya prapañcasya vāyau pratiṣiddhasya rūpasyeva brahmaṇo'nyatrāvasthānaśaṅkāyāṃ na nirvicikitsitamadvitīyatvaṃ pratipāditaṃ syāt/ tataḥ sṛṣṭivākyāt brahmopādeyatvajñāne satyupādānaṃ vinā kāryyasyānyatra sadbhāvaśaṅkāyā nirastatayā “neti neti” ityādinā brahmaṇyapi tasyāsattvopapādane prapañcasya tucchatvāvagame nirastanikhiladvaitavibhramam akhaṇḍa-saccidānandaikarasaṃ brahma siddhyatīti paramparayā sṛṣṭivākyānāmadvitīye brahmaṇyeva tātparyyam/
upāsanāprakaraṇapaṭhitasaguṇabrahmavākyānāmupāsanāvidhyapekṣitaguṇāropamātraparatvaṃ, na guṇaparatvam/
nirguṇaprakaraṇapaṭhitānāṃ saguṇavākyānāṃ tu niṣedhavākyāpekṣitaniṣedhyasampādakatvena viniyoga iti na kiñcidapi vākyamadvitīyabrahmapatipādane virudhyate/
tadevaṃ svarūpataṭasthalakṣaṇalakṣitaṃ tatpadavācyamīśvaracaitanyaṃ māyāpratibimbitamiti kecit/ teṣāmayamāśayaḥ-- jīvaparameśvarasādhāraṇacaitanyamātraṃ bimbam/ tasyaiva bimbasyāvidyātmikāyāṃ māyāyāṃ prati-bimbamīśvaracaitanyam, antaḥkaraṇeṣu pratibimbaṃ jīvacaitanyam/ “kāryopādhirayaṃ jīvaḥ kāraṇopādhirīśvaraḥ” iti śruteḥ/ etanmate jalāśayagata-śarāvagatasūryyapratibimbayoriva jīvaparameśvarayorbhedaḥ/ avidyātmakopādhe-rvyāpakatayā tadupādhikeśvarasyāpi vyāpakatvam/ antaḥkaraṇasya paricchinnatayā tadupādhikajīvasyāpi paricchinnatvam/
etanmate avidyākṛtadoṣāḥ jīva iva parameśvare'pi syuḥ, upādheḥ pratibimbapakṣapātitvādityasvarasāt bimbātmakamīśvaracaitanyam ityapare/ teṣāmayamāśayaḥ-- ekameva caitanyaṃ bimbatvākrāntamīśvaracaitanyaṃ, prati-bimbatvākrāntaṃ jīvacaitanyam/ bimbapratibimbakalpanopādhiścaikajīvavāde avidyā, anekajīvavāde antaḥ-karaṇānyeva/ avidyāntaḥkaraṇopādhiprayukto jīvaparabhedaḥ/ upādhikṛtadoṣāśca pratibimbe jīva eva vartante, na tu bimbe parameśvare, upādheḥ pratibimbapakṣapātitvāt/ etanmate ca gaganasūryasya jalādau bhāsamānapratibimbasūryasyeva jīvaparayorbhedaḥ/ nanu grīvāsthamukhasya darpaṇapradeśa iva bimbacaitanyasya parameśvarasya jīvapradeśe abhāvāt tasya sarvāntaryāmitvaṃ na syāditi cet-- na/ sābhranakṣasyākāśasya jalādau pratibimbitatve bimbabhūtamahākāśasyāpi jalādipraveśasambandhadarśanena paricchinnabimbasya pratibimbadeśāsambandhe'pyaparicchannabrahmabimbasya pratibimbapradeśasambandhāvirodhāt/ na ca rūpahīnasya brahmaṇo na pratibimbasambhavaḥ, rūpavata eva tathātvadarśanāditi vācyam/ nīrūpasyāpi rūpasya pratibimbadarśanāt/ na ca nīrūpasya dravyasya pratibimbābhāvaniyamaḥ, ātmano dravyatvābhāvasyoktatvāt/ “ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat” “yathā hyayaṃ jyotirātmā vivasvānāpo bhinnā bahudhaiko'nugacchan” ityādivākyena brahmapratibimbābhāvānumānasya bādhitatvācca/ tadevaṃ tatpadārtho nirūpitaḥ/

idānīṃ tvaṃpadārtho nirūpyate/ ekajīvavāde avidyāpratibimbo jīvaḥ/ anekajīvavāde tvantaḥkaraṇa-pratibimbaḥ/ sa ca jāgratsvapnasuṣuptirūpāvasthātrayavān/ tatra jāgraddaśā nāma indriyajanyajñānāvasthā/ avasthāntare indriyābhāvānnātivyāptiḥ/ indriyajanyajñānaṃ cāntaḥkaraṇavṛttiḥ, svarūpajñānasyānāditvāt/ sā cāntaḥkaraṇavṛttirāvaraṇābhibhavārthetyekaṃ matam/ tathā hi-- avidyopahitacaitanyasya jīvatvapakṣe ghaṭādyadhiṣṭhānacaitanyasya jīvarūpatayā jīvasya sarvadā ghaṭādibhānaprasaktau ghaṭādyavacchinnacaitanyāvarakamajñānaṃ mūlavidyāparatantramavasthāpadavācyamabhyupagantavyam/ evaṃ sati sarvadā na ghaṭāderbhānaprasaṅgaḥ, anāvṛttacaitanyasyaiva bhānaprayojakatvāt/ tasya cāvaraṇasya sadātanatve kadācidapi ghaṭādibhānaṃ na syāditi tadbhaṅge vaktavye, tadbhaṅgajanakaṃ na caitanyamātraṃ, tadbhāsakasya tadanivarttakatvāt/ nāpi vṛttyupahitacaitanyaṃ, parokṣasthale'pi tannivṛttyāpatteriti parokṣavyāvṛttavṛttiviśeṣasya tadupahitacaitanyasya vā''varaṇabhaṅgajanakatvamityāvaraṇābhibhavārthā vṛttirityucyate/
sambandhārthā vṛttirityaparaṃ matam/ tatrāpyavidyopādhiko'paricchinno jīvaḥ/ sa ca ghaṭādipradeśe vidya-māno'pi ghaṭādyākārāparokṣavṛttivirahadaśāyāṃ na ghaṭādikamavabhāsayati, ghaṭādinā sambandhābhāvāt/ tattadākāra-vṛttidaśāyāṃ tu bhāsayati, tadā sambandhasattvāt/ nanvavidyopādhikasyāparicchinnajīvasya svata eva samastavastu-sambaddhasya vṛttivirahadaśāyāṃ sambandhābhāvābhidhānamasaṅgatam/ asaṅgatvadṛṣṭyā ca sambandhābhāvābhidhāne vṛttyana-ntaramapi sambandho na syāditi cet— ucyate/ nahi vṛttivirahadaśāyāṃ jīvasya ghaṭādinā saha sambandhasāmānyaṃ niṣedhāmahe, kiṃ tarhi ghaṭabhānaprayojakaṃ sambandhaviśeṣam/ sa ca sambandhaviśeṣo viṣayasya jīvacaitanyasya ca vyaṅgyavyañjakabhāvalakṣaṇaḥ kādācitkaḥ tadākāravṛttinibandhanaḥ/ tathā hi taijasamantaḥkaraṇaṃ svacchadravyatvātsvata eva jīvacaitanyābhivyañjanasamarthaṃ, ghaṭādikaṃ tu na tathā, asvacchadravyatvāt/ svākāravṛttisaṃyogadaśāyāṃ tu vṛttyabhibhūtajāḍyadharmakatayā vṛttyutpāditacaitanyābhivyañjanayogyatāśrayatayā ca vṛttyudayānantaraṃ caitanyamabhi-vyanakti/ taduktaṃ vivaraṇe-- antaḥkaraṇaṃ hi svasminniva svasaṃsargiṇyapi ghaṭādau caitanyābhivyakti-yogyatāmāpādayati/ dṛṣṭaṃ cāsvacchadravyasyāpi svacchadravyasambandhadaśāyāṃ pratibimbagrāhitvam/ yathā kuḍyāderjalādisaṃyogadaśāyāṃ mukhādipratibimbagrāhitā/ ghaṭāderabhivyañjakatvaṃ ca tatpratibimbagrāhitvaṃ, caitanyābhivyaktatvaṃ ca tatra pratibimbitatvam/ evaṃvidhābhivyañjakatvasiddhyarthameva vṛtteraparokṣasthale bahirnirgamanāṅgīkāraḥ/ parokṣasthale tu vahnyādervṛttisaṃyogābhāvena caitanyānabhivyañjakatayā nāparokṣatvam/ etanmate viṣayāṇāmaparokṣatvaṃ caitanyābhivyañjakatvamiti draṣṭavyam (matāntaraṃ tu pūrvoktaṃ-- ghaṭāderviṣayasya pratyakṣatvaṃ tu pramātrabhinnatvam)/ evaṃ jīvasyāparicchinnatve'pi vṛtteḥ sambandhārthatvaṃ nirūpitam/
idānīṃ paricchinnatvapakṣe sambandhārthatvaṃ nirūpyate/ tathā hi antaḥkaraṇopādhiko jīvaḥ/ tasya ca ghaṭādyanupādānatā, ghaṭādideśāsambandhāt/ kintu brahmaiva ghaṭādyupādānaṃ, tasya māyopahitacaitanyasya sakalaghaṭādya-nvayitvāt/ ata eva brahmaṇaḥ sarvajñatā/ tathā ca jīvasya ghaṭādyadhiṣṭhānabrahmacaitanyābhedamantareṇa ghaṭādyavabhāsā-sambhave prāpte tadavabhāsāya ghaṭādyadhiṣṭhānabrahmacaitanyābhedasiddhyarthaṃ ghaṭādyākāravṛttiriṣyate/ nanu vṛttyāpi kathaṃ pramātṛviṣayacaitanyayorabhedaḥ sampādyate? ghaṭāntaḥkaraṇarūpopādhibhedena tadavacchinnacaitanyayorabhedāsambhavāditi cet-- na/ vṛtterbahirdeśanirgamanāṅgīkāreṇa vṛttyantaḥkaraṇaviṣayāṇāmekadeśasthatvena upadheyabhedābhāvasya uktatvāt/ evamaparokṣasthale matabhedena vṛtterviniyoga upapāditaḥ/
indriyājanyaviṣayagocarāparokṣāntaḥkaraṇavṛttyavasthā svapnāvasthā/ jāgradavasthāvyāvṛttyartham indriyā-janyeti/ avidyāvṛttimattyāṃ suṣuptāvativyāptivāraṇāyāntaḥkaraṇeti/
suṣuptirnāmāvidyāgocarā avidyāvṛttyavasthā/ jāgratsvapnayoravidyākāravṛtterantaḥkaraṇavṛttitvānna tatrātivyāptiḥ/ atra kecit- maraṇamūrcchayoravasthāntaratvamāhuḥ/ apare suṣuptāveva tayorantarbhāvamāhuḥ/ tatra tayoravasthātrayāntarbhāvabahirbhāvayostvaṃpadārthanirūpaṇe upayogābhāvānna tatra yatyate/
tasya māyopādhyapekṣayaikatvam, antaḥkaraṇopādhyapekṣayā nānātvaṃ vyavahniyate/ etena jīvasyāṇutvaṃ pratyuktam/ “buddherguṇenātmaguṇena caivārāgramātro hyavaro'pi dṛṣṭaḥ” ityādau jīvasya buddhiśabdavācyāntaḥkaraṇa-parimāṇopādhikasya paramāṇutvaśravaṇāt/ sa ca jīvaḥ svayaṃprakāśaḥ svapnāvasthāmadhikṛtya “atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotiḥ” iti śruteḥ/ anubhavarūpaśca, “prajñānaghana eva” ityādiśruteḥ/ anubhavāmīti vyavahārastu vṛttipratibimbitacaitanyamādāyopapadyate/ evaṃ tvaṃpadārtho nirūpitaḥ/
adhunā tattvaṃpadārthayoraikyaṃ mahāvākyapratipādyamabhidhīyate/
nanu nāhamīśvara ityādipratyakṣepaṇa kiñci-jjñatvasarvajñatvaviruddhadharmāśrayatvādiliṅgena “dvā suparṇā” ityādiśrutyā, dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca /
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate//
ityādismṛtyā ca jīvaparabhedasyāvagatatvena tattvamasyādivākyam “ādityo yūpaḥ” “yajamānaḥ prastaraḥ” ityādivākyavadupacaritārthameveti cet— na/ bhedapratyakṣasya sambhāvitakaraṇadoṣasyāsambhāvitadoṣavedajanyajñānena bādhyamānatvāt, anyathā candragatādhikaparimāṇagrāhijyotiḥśāstrasya candraprādeśagrāhipratyakṣeṇa bādhāpatteḥ/ pākarakte ghaṭe “rakto'yaṃ na śyāma” itivat saviśeṣaṇe hīti nyāyena jīvaparabhedagrāhipratyakṣasya viśeṣaṇībhūta-dharmabhedaviṣayatvācca/ ata eva nānumānamapi pramāṇam, āgamavirodhāt, merupāṣāṇamayatvānumānavat/ nāpyāgamā-ntaravirodhaḥ, tatparātatparavākyayostatparavākyasya balavattvena lokasiddhabhedānuvādidvāsuparṇādivākyāpekṣayā upa-kramopasaṃhārādyavagatādvaitatātparyyaviśiṣṭasya tattvamasyādivākyasya prabalatvāt/
na ca jīvaparaikye viruddhadharmāśrayatvānupapattiḥ/ śītasyaiva jalasyaupādhikoṣṇyāśrayatvavatsvabhāvato nirguṇasyaiva tasyāntaḥkaraṇādyaupādhikakartṛtvādyāśrayatvapratibhāsopapatteḥ/ yadi ca jalādāvauṣṇyamāropitaṃ, tadā prakṛte'pi tulyam/ na ca siddhānte kartṛtvasya kvacidapyabhāvāt āropyapramāhitasaṃskārābhāve kathamāropa iti vācyam/ lāghavenāropyaviṣayasaṃskāratvenaiva tasya hetutvāt/ na ca prāthamikārope kā gatiḥ? kartṛtvādyadhyāsa-pravāhasyānāditvāt/ tattvaṃpadavācyayorviśiṣṭayoraikyāyogyatve'pi lakṣyasvarūpayoḥ aikyamupapāditameva/ ata eva tatpratipādakatattvamasyādivākyānām akhaṇḍārthatvaṃ, so'yamityādivākyavat/ na ca kāryyaparāṇāmeva prāmāṇyam, “caitra putraste jātaḥ” ityādau siddhe'pi saṅgatigrahāt/ evaṃ sarvapramāṇāviruddhaṃ śrutismṛtītihāsapurāṇapratipādyaṃ jīvaparaikyaṃ vedāntaśāstrasya viṣaya iti siddham/ iti viṣayaparicchedaḥ/

Original text: vedāntaparibhāṣā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc