Vedanta Paribhasha · Chapter p6
yadavidyāvilāsena bhūtabhautikasṛṣṭayaḥ/
tannaumiparamātmānaṃ saccidānandavigraham//
yadantevāsipañcāsyairnirastā bhedavāraṇāḥ/
taṃ praṇamaumi nṛsiṃhākhyaṃ yatīndraṃ paramaṃ gurum/2//
śrīmadveṅkaṭanāthākhyān velāṅguḍivāsinaḥ/
jagadgurūnahaṃ vande sarvatantrapravartakān
yena cintāmaṇau ṭīkā daśaṭīkāvibhañjinī/
tarkacūḍāmaṇirnāma kṛtā vidvanmanoramā
tena bodhāya mandānāṃ vedāntārthāvalambinī/
dharmarājādhvarīndreṇa paribhāṣā vitanyate
iha khalu dharmārthakāmamokṣekhyeṣu caturvidhapuruṣārtheṣu mokṣa eva paramapuruṣārthaḥ, “na sa punarāvartate” ityādiśrutyā tasya nityatvāvadhāraṇāt/ itareṣāṃ trayāṇāṃ tu pratyakṣeṇa, “tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate” ityādiśrutyā cānityatvāvagamācca, sa ca brahmajñānāt iti brahma tajjñānaṃ tatpramāṇaṃ ca saprapañcaṃ nirūpyate/
tatra pramākaraṇaṃ pramāṇam/ tatra smṛtivyāvṛttaṃ pramātvamanadhigatābādhitārthaviṣayakajñānatvaṃ smṛtisādhāraṇaṃ tvabādhitārthaviṣayakajñānatvam/ nīrūpasyāpi kālasyendriyavedyatvābhyupagamena dhārāvāhikabuddherapi pūrvajñānāviṣaya-tattatkṣaṇaviśeṣaviśiṣṭaviṣayatvena na tatrāvyāptiḥ/
kiñca siddhānte dhārāvāhikabuddhisthale na jñānabhedaḥ, kintu yāvad ghaṭasphuraṇaṃ tāvad ghaṭākārāntaḥkaraṇavṛttirekaiva, na tu nānā, vṛtteḥ svavirodhivṛttyutpattiparyantaṃ sthāyitvābhyupagamāt/ tathā ca tatpratiphalitacaitanyarūpaṃ ghaṭādijñānamapi tatra tāvatkālīnamekameveti nāvyāptiśaṅkā'pi/
nanu siddhānte ghaṭādermithyātvena bādhitatvāttajjñānaṃ kathaṃ pramāṇaṃ/
ucyate/ brahmasākṣātkārānantaraṃ hi ghaṭādīnāṃ bādhaḥ, “yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet” iti śruteḥ, na tu saṃsāradaśāyāṃ bādhaḥ, “yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati” iti śruteḥ/ tathā cābādhitapadena saṃsāradaśāyāmabādhitatvaṃ vivakṣitamiti na ghaṭādipramāyāmavyāptiḥ/
taduktam-
dehātmapratyayo yadvat pramāṇatvena kalpitaḥ/
laukikaṃ tadvadevedaṃ pramāṇaṃ tvātmaniścayāt
iti /
ā ātmaniścayādbrahmasākṣātkāraparyantamityarthaḥ/ laukikamiti ghaṭādijñānamityarthaḥ/
tāni pramāṇāni ṣaṭ pratyakṣānumānopamānaśabdārthāpattyanupalabdhibhedāt/
tatra pratyakṣapramākaraṇaṃ pratyakṣapramaṇam /
pratyakṣapramā tvatra caitanyameva, “yatsākṣādaparokṣāt” iti śruteḥ/ aparokṣādityasyāparokṣamityarthaḥ/
nanu caitanyamanādi tatkathaṃ cakṣurādestatkaraṇatvena pramāṇatvamiti/ ucyate/ caitanyasyānāditve'pi tadabhivyañjakāntaḥkaraṇavṛttirindriyasannikarṣādinā jāyata iti vṛttiviśiṣṭaṃ caitanyamādimādimadityucyate jñānāvacchedakatvācca vṛttau jñānatvopacāraḥ/ taduktaṃ vivaraṇe “antaḥkaraṇavṛttau jñānatvopacārāt” iti/
nanu niravayavasyāntaḥkaraṇasya pariṇāmātmikā vṛttiḥ katham/ ittham- na tāvadantaḥkaraṇaṃ niravayavaṃ, sādidravyatvena sāvayavatvāt / sāditvaṃ ca "tanmano'sṛjata" ityādiśruteḥ/ vṛttirūpajñānasya manordhamatve ca "kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhīrdhīrbhīrityetatsarvammana eva" iti śrutirmānam/ dhīśabdena vṛttirūpajñānābhidhānam/ ata eva kāmāderapi manordhamatvam/
nanu kāmaderantaḥkaraṇadharmatve'hamicchāmyahaṃ bibhemītyādyanubhava ātmadharmatvamadharmatvamavagāhamānaḥ kathamupapadyate/ ucyate/ ayaḥ piṇḍasya dagdhṛtvābhāve'pi dagdhṛtvāśrayavahnitādātmyādhyāsādyathā'yo dahatīti vyavahārastathā sukhādyākārapariṇāmyantaḥkaraṇaikyādhyāsādahaṃ sukhī ahaṃ duḥkhītyādivyavahāro jāyate/
nanvantaḥ karaṇasyendriyatayā'tīndrayatvākatthaṃ pratyakṣaviṣayateti/ na tāvadantaḥkaraṇamindriyamityatra pramāṇamasti/ “manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi” iti bhagavadgītāvacanaṃ pramāṇamiti cet- na hīndriyagatasaṃkhyāpūraṇa-mindriyeṇaiveti niyamaḥ/ "yajamānapañcamā iḍāṃ bhakṣayanti" ityatra ṛṣitvagatapañcatvasaṃkhyāyā anṛtvijāpi yajamānena pūraṇadarśanāt/ 'vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān' ityādau vedagatapañcatvasaṃkhyāyā avedenāpi bhāratena pūraṇadarśanāt/ 'indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ' ityādiśrutyā manaso'nindriyatvāvagamācca/
na caivaṃ manaso'nindriyatve sukhādipratyakṣasya sākṣātkāratvaṃ na syāt, indriyājanyatvāditi vācyam/ na hīndriyajanyatvena jñānasya sākṣāttvam, anumitvāderapi manojanyatayā sākṣāttvāpatteḥ/ īśvarajñānasyā-nindriyajanyasya sākṣāttvānāpatteśca/
siddhānte pratyakṣatvaprayojakaṃ kimiti cet--
kiṃ jñānagatasya pratyakṣatvasya prayojakaṃ pṛcchasi, kiṃ vā viṣayagatasya/
ādye pramāṇaitanyasya viṣayāvacchinnacaitanyābheda iti brūmaḥ/ tathā hi trividhaṃ caitanyam-- viṣayacaitanyaṃ pramāṇacaitanyaṃ pramātṛcaitanyaṃ ceti / tatra ghaṭādyavacchinnacaitanyaṃ viṣayacaitanyam/ antaḥ karaṇavṛttyavacchinnaṃ caitanyaṃ pramāṇacaitanyam/ antaḥkaraṇāvacchinnaṃ caitanyaṃ pramātṛcaitanyam/
tatra yathā taḍāgodakaṃ chidrārnnirgatya kulyātmanā kedārān praviśya tadvadeva catuṣkoṇādyākāraṃ bhavati, tathā caijasamantataḥkaraṇamapi cakṣurādidvārā nirgatya ghaṭādiviṣayadeśaṃ gatvā ghaṭādiviṣayākāreṇa pariṇamite sa eva pariṇāmo vṛttirityucyate/ anumityādisthale tu nāntaḥkaraṇasya vahnyādideśagamanam, vahnyādeścakṣurādya-sannikarṣāt/ tathāca ayaṃ ghaṭa ityādipratyakṣasthale ghaṭādestadākāravṛtteśca bahirekatra deśe samavadhānā-ttadubhayāvacchinnaṃ caitanyamekameva, vibhājakayorapyantaḥkaraṇavṛttighaṭādiviṣayayorekadeśasthatvena bhedājanakatvāt/ ata eva maṭhāntarvartidhaṭāvacchinnākāśo na maṭhāvacchinnākāśādbhidyate/ tathā cāyaṃ ghaṭa iti pratyakṣasthale ghaṭā-kāravṛtterghaṭasaṃyogitayā ghaṭāvacchinnacaitanyasya tadvṛttyavacchinnacaitanyasya cābhinnatayā tatra ghaṭajñānasya ghaṭā-kārāṃśe pratyakṣatvaṃ, sukhaduḥkhādyavacchinnacaitanyasya tadvṛttyavacchinnacaitanyasya ca niyamenaikadeśasthitopādhi-dvayāvacchinnatvānniyamenāhaṃ sukhī duḥkhītyādijñānasya pratyakṣatvam/
nanvevaṃ svavṛttisukhādismaraṇasyāpi sukhādyaṃśe pratyakṣatāpattiriti cet, na/ tatra smaryāmāṇasukhasyā-tītatvena smṛtirūpāntaḥkaraṇavṛttervartamānatvena tatropādhyorbhinnakālikatayā tattadavacchinnacaitanyayorbhedādupādhyo-rekadeśasthatve sati ekakālikatvasyaivopadheyābhedaprayojakatvāt/ yadi caikadeśasthatvamātramupadheyābhedaprayojakaṃ tadā pūrvamahaṃ ‘sukhī’ ityādismṛtāvativyāptivāraṇāya vartamānatvaṃ viṣayaviśeṣaṇaṃ deyam/
nanvevaṃ svakīyadharmādharmau vartamānau yadā śabdādinā jñāyete, yadā tādṛśaśābdajñānādāvativyāptiḥ/ tatra dharmādyavacchinnacaitanyatadvṛttyavacchinnacaitanyayorekatvāditi cet na, yogyatvasyāpi viṣayaviśeṣaṇatvāt/ antaḥ-karaṇadharmatvāviśeṣe'pi kiñcidyogyaṃ kiñcidayogyamityatra phalabalakalpyaḥ svabhāva eva śaraṇam/ anyathā nyāyamate'pyātmadharmatvāviśeṣe'pi sukhādivaddharmādeḥ pratyakṣatvāpattirdurvārā/ na caivamapi sukhasya vartamānatā-daśāyāṃ ‘tvaṃ sukhī’ ityādivākyajanyajñānasya pratyakṣatā syāditi vācyam, iṣṭatvāt/ daśamastvamasītyādau sannikṛṣṭaviṣaye śabdādapyaparokṣajñānābhyupagamāt/ ata eva parvato vahnimānityādijñānamapi vahnyaṃśe parokṣam, parvatāṃśe'parokṣam/ parvatādyavacchinnacaitanyasya barhirniḥsṛtāntaḥkaraṇavṛttyavacchinnacaitanyasya ca parasparaṃ bhedābhāvāt/ vahnyaṃśe tvantaḥkaraṇavṛttinirgamanābhāvena vahnyavacchinnacaitanyasya pramāṇacaitanyasya ca parasparaṃ bhedāt/ tathā cānubhavaḥ ‘parvataṃ paśyāmi vahnimanuminomi’ iti/ nyāyamate ca ‘parvatamanuminomi’ ityanuvyavasāyāpattiḥ/
asannikṛṣṭapakṣakānumitau tu sarvāṃśe'pi jñānaṃ parokṣam, surabhi candanam ityādi jñānamapi candanakhaṇḍāśe'parokṣam, saurabhāṃśe parokṣam, sorabhyasya cakṣurindriyāyogyatayā yogyatvaghaṭitasya niruktalakṣaṇasyābhāvāt/
na caivamekatra jñāne parokṣatvāparokṣatvayorabhyupagame tayorjātitvaṃ na syāditi vācyam, iṣṭatvāt/ jātitvopādhitvaparibhāṣāyāḥ sakalapramāṇāgocaratayā'prāmāṇikatvāt/ ghaṭo'yam ityādipratyakṣaṃ hi ghaṭatvādi-sadbhāve mānam, na tu tasya jātitve'pi/ jātitvarūpasādhyāprasiddhau tatsādhakānumānasyāpyanasyāpyanava-kāśatvāt/ samavāyāsiddhyā brahmabhinnasakalaprapañcasyānityatayā ca nityatvasamavetatvaghaṭitajātitvasya ghaṭatvādāvasiddheśca/ evamevopādhitvaṃ nirasanīyam/ parvato vahnimān ityādau parvatāṃśe vahnyaṃśe cāntaḥkaraṇavṛttibhedāṅgīkāreṇa tattadvṛttyavacchedakabhedena parokṣatvāparokṣatvayorekatra caitanye vṛttau na kaścidvirodhaḥ/ tathā ca tattadindriyayogyavartamānaviṣayāvacchinnacaitanyābhinnatvaṃ tattadākāravṛttyavacchinnajñānasya tattadaṃśe pratyakṣatvam/
dvitīye ghaṭāderviṣayasya pratyakṣatvaṃ tu pramātrabhinnatvam/
nanu kathaṃ ghaṭāderantaḥkaraṇāvacchinnacaitanyābhedaḥ, ahamidaṃ paśyāmīti bhedānubhavavirodhāditi cet/ ucyate/ pramātrabhedo nāma na tāvadaikyaṃ, kintu pramātṛsattātiriktasattākatvābhāvaḥ/ tathā ca ghaṭādeḥ svāvacchinna-caitanyādhyastatayā viṣayacaitanyasattaiva ghaṭādisattā, adhiṣṭhānasattātiriktāyā āropitasattāyā anaṅgīkārāt/ viṣayacaitanyañca pūrvoktaprakāreṇa pramātṛcaitanyameveti pramātṛcaitanyasyaiva ghaṭādyadhiṣṭhānatayā pramātṛsattaiva ghaṭādisattā nānyeti siddhaṃ ghaṭāderaparokṣatvam/ (ghaṭādisattāṃśe anyathākhyātisvīkārāt śi.ma.)
anumityādisthale'ntaḥkaraṇasya vahnyādideśanirgamanābhāvena vahnyavacchinnacaitanyasya pramātṛcaitanyānā-tmakatayā vahnyādisattā pramātṛsattāto bhinneti nātivyāptiḥ/
nanvevamapi dharmādharmādigocarānumityādisthale dharmādharmayoḥ pratyakṣatvāpattiḥ, dharmādyavacchinnacaitanyasya pramātṛcaitanyābhinnatayā dharmādisattāyāḥ pramātṛsattā'natirekāditi cet, na, yogyatvasyāpi viṣayaviśeṣaṇatvāt/ nanvevamapi rūpī ghaṭa iti pratyakṣasthale ghaṭagatapariṇāmādeḥ pratyakṣatvāpattiḥ, rūpāvacchinnacaitanyasya parimāṇā-dyavacchinnacaitanyasya caikatayā rūpāvacchinnacaitanyasya pramātṛcaitanyābhede parimāṇādyavacchinnacaitanyasyāpi pramātrabhinnatayā parimāṇādisattāyāḥ pramātṛsattātiriktatvābhāvāditi cet, na , tattadākāravṛttyupahitatvasyāpi pramātṛviśeṣaṇatvāt/ rūpākāravṛttidaśāyāṃ parimāṇādyākāravṛttyabhāvena parimāṇādyākāravṛttyupahitapramātṛ-caitanyābhinnasattākatvābhāvenātivyāptyabhāvāt/
nanvevaṃ vṛttāvavyāptiḥ, anavasthābhiyā vṛttigocaravṛttyanaṅgīkāreṇa tatra svākāravṛttyupahitatvaghaṭitokta-lakṣaṇābhāvāditi cet-- na/ anavasthābhiyā vṛttervṛttyantarāviṣayatve'pi svaviṣayatvābhyupagamena svaviṣayavṛttyu-pahitapramātṛcaitanyasattākatvasya tatrāpi sambhavāt/
evaṃ cāntaḥkaraṇataddharmādīnāṃ kevalasākṣiviṣayatve'pi tattadākāravṛttyupagamenoktalakṣaṇasya tatrāpi sattvāt nāvyāptiḥ/ na cāntaḥkaraṇataddharmādīnāṃ vṛttiviṣayatvābhyupagame kevalasākṣivedyatvābhyupagamavirodha iti vācyam/ nahi vṛttiṃ vinā sākṣiviṣayatvaṃ kevalasākṣivedyatvaṃ, kiṃ tvindriyānumānādipramāṇavyāpāramantareṇa sākṣiviṣayatvam/ ata eva ahaṅkāraṭīkāyāmācāryyairahamākārāntaḥkaraṇavṛttiraṅgīkṛtā/ ata eva ca prātibhāsikarajatasthale rajatākārāvidyāvṛttiḥ sāmpradāyikairaṅgīkṛtā/ tathā cāntaḥkaraṇataddharmādiṣu kevalasākṣivedyeṣu vṛttyupahitatvaghaṭitalakṣaṇasya sattvānnāvyāptiḥ/
tadayaṃ nirgalito'rthaḥ-- svākāravṛttyupahitapramātṛcaitanyasattātiriktasattākatvaśūnyatve sati yogyatvaṃ viṣayasya pratyakṣatvam/ tatra saṃyoga-saṃyuktatādātmyādīnāṃ sannikarṣāṇāṃ caitanyābhivyañjakavattijanane vinayogaḥ/
sāca vṛttiścaturvidhā-- saṃśayo niścayo garvaḥ smaraṇamiti/ evaṃ sati vṛttibhedenaikamapyantaḥkaraṇaṃ mana iti buddhiriti ahaṅkāra iti cittamiti cākhyāyate/ taduktam-
manobuddhirahaṅkāraścittaṃ karaṇamantaram/
saṃśayo niścaya garvaḥ smaraṇaṃ viṣayā ime
tacca pratyakṣaṃ dvividhaṃ- savikalpakanirvikalpakabhedāt/
tatra savikalpakaṃ vaiśiṣṭyāvagāhi jñānam, yathā ghaṭamahaṃ jānāmītyādi jñānam/ nirvikalpakaṃ tu saṃsargānavagāhi jñānam/ yathā ‘so'yaṃ devadattaḥ’, ‘tattvamasi’ ityādivākyajanyaṃ jñānam/
nanu śābdamidaṃ jñānaṃ na pratyakṣamindriyājanyāditi cet, na/ nahīndriyajanyatvaṃ pratyakṣatve tantraṃ, dūṣitvāt/ kintu yogyavartamānaviṣayakatve sati pramāṇacaitanyasya viṣayacaitanyābhinnatvamityuktam/ tathā ca so'yaṃ devadatta iti vākyajanyajñānasya sannikṛṣṭaviṣayatayā barhirniḥsṛtāntakaraṇavṛttyabhyupagamena devadattāva-cchinnacaitanyasya vṛttyavacchinnacaitanyābhedena soyaṃ devadattaḥ iti vākyajanyajñānasya pratyakṣatvam/
evaṃ tattvamasi ityādivākyajanyajñānasyāpi/ tatra pramātureva viṣayatayā tadubhayābhedasya sattvāt/
nanu vākyajanyajñānasya padārthasaṃsargāvagāhitayā kathaṃ nirvikalpakatvam/ ucyate/ vākyajanyajñāna-viṣayatve hi na padārthasaṃsargatvaṃ tantram/ anabhimatasaṃsargasyāpi vākyajanyajñānaviṣayatvāpatteḥ/ kintu tātparya-viṣayatvam/ prakṛte ca "sadeva somyedamagra āsīt" ityupatakramya 'tatsattyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo' ityupasaṃhāreṇa viśuddhe brahmaṇi vedāntānāṃ tātparyamavasitamiti kathaṃ tātparyāviṣayaṃ saṃsargamavabodhayet/ idameva tattvamasyādivākyānāmakhaṇḍārthatvaṃ yatsaṃsargānavagāhiyathārthajñānajanakatvamiti/ taduktam-
saṃsargāsaṅgisamyadhīhetutā yā girāmiyam/
uktākhaṇḍārthatā yadvā tatprātipadikārthatā
prātipadikārthamātraparatvamakhaṇḍārthatvamiti caturthapādārthaḥ/
tacca pratyakṣaṃ punardvividhaṃ-- jīvasākṣi īśvarasākṣi ceti/
tatra jīvo nāmāntaḥkaraṇāvacchinnacaitanyam/ tatsākṣi tvantaḥkaraṇopahitacaitanyam/ antaḥkaraṇasya viśeṣaṇatvopādhitvābhyāmanayorbhedaḥ/
viśeṣaṇaṃ ca kāryyānvayi vyāvartakam/ upādhiśca kāryānanvayī vyāvartako vartamānaśca/ yathā "rūpaviśiṣṭo ghaṭo'nityaḥ" ityatra rūpaṃ viśeṣaṇam/ ‘karṇaśaṣkulyacchinnaṃ nabhaḥ śrotram’ ityatra karṇaśaṣkulī upādhiḥ/ amevopādhiḥ naiyāyikaiḥ paricāyaka ityucyate/ prakṛte cāntaḥkaraṇasya jaḍatayā viṣayabhāsakatvāyogena viṣayabhāsakacaitanyopādhitvam/
ayaṃ ca jīvanasākṣī pratyātmaṃ nānā, ekatve caitrāvagate maitrasyāpyanusandhānaprasaṅgaḥ/
īśvarasākṣī tu māyopahitaṃ caitanyam/ taccaikaṃ, tadupādhibhūtamāyāyā ekatvāt/ "indro māyābhiḥ pururūpa īyate" ityādiśrutau māyābhiriti bahuvacanasya mayāgataśaktiviśeṣābhiprāyatayā, māyāgatasattvarajastamorūpa-guṇābhiprāyatayā copapatteḥ/
“māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram”
“taratyavidyāṃ vitatāṃ hṛdi yasminniveśite/
yogī māyāmayeyāya tasmai vidyātmane namaḥ//“
“ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīḥ prajā sṛjamānāṃ sarūpāḥ/
ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ//“
ityādi śrutiṣu ekavacanabalena lāghavānugṛhītena māyāyā ekatvaṃ niścīyate/
tataśca tadupahitaṃ caitanyamīśvarasākṣi/ taccānādi, tadupādhermāyāyā anāditvāt/ māyāvacchinnaṃ caitanyaṃ parameśvaraḥ/ māyāyā viśeṣaṇatve īśvaratvam, upādhitve sākṣitvamitīśvaratva-sākṣitvayorbhedaḥ, na tu dharmiṇorīśvara-sākṣiṇorbhedaḥ/
sa ca parameśvara eko'pi svopādhibhūtamāyāniṣṭhasattvarajastamoguṇabhedena brahmaviṣṇumaheśvarādiśabda-vācyatāṃ bhajate/
nanvīśvarasākṣiṇo'nāditve "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeya" ityādinā sṛṣṭipūrvasamaye parameśvarasyāgantukamīkṣaṇamucyamānaṃ kathamupapadyate/ ucyate/ yathā viṣayendriyasannikarṣādikāraṇavaśena jīvopādhyantaḥkaraṇasya vṛttibhedā jāyante, tathā sṛjyamānaprāṇikarmavaśena parameśvaropādhibhūtamāyāyā vṛttiviśeṣāḥ “idamidānīṃ sraṣṭavyam, idamidānīṃ pālayitavyam, idamidānīṃ saṃhartavyam” ityākārā jāyante/ tāsāṃ ca vṛttīnāṃ sāditvāttatpratibimbitacaitanyamapi sādītyucyate/
evaṃ sākṣidvaividhyena pratyakṣajñānadvaividhyam/ pratyakṣatvaṃ ca jñeyagataṃ ca nirūpitam/
tatra jñaptigatapratyakṣatvasya sāmānyalakṣaṇaṃ cittvameva/ parvato vahnimānityādāvapi vahnyādyākāra-vṛttyupahitacaitanyasya svātmāṃśe svaprakāśatayā pratyakṣatvāt/ tattadviṣayāṃśe pratyakṣatvaṃ tu pūrvoktameva/
tasya ca bhrāntirūpapratyakṣe nātivyāptiḥ/ bhramapramāsādhāraṇapratyakṣatvasāmānyanirvacanena tasyāpi lakṣyatvāt/ yadā tu pratyakṣapramāyā eva lakṣaṇaṃ vaktavyaṃ, tadā pūrvoktalakṣaṇe abādhitatvaṃ viṣayaviśeṣaṇaṃ jñeyam/ śuktirūpyādibhramasya saṃsārakālīnabādhaviṣayaprātibhāsikarajatādiviṣayakatvenoktalakṣaṇābhāvānnātivyāptiḥ/
nanu visaṃvādipravṛttyā bhrāntijñānasiddhāvapi tasya prātibhāsikatatkālotpannarajatādiviṣayakatve na prāmāṇyaṃ, deśāntarīyarajatasya klṛptasyaiva tadviṣayatvasambhavāditi cet, na/ tasyāsannikṛṣṭatayā pratyakṣaviṣayatvā-yogāt/ na ca jñānaṃ pratyāsattiḥ/ jñānasya pratyāsattitve tata eva vahnyādeḥ pratyakṣatvāpattāvanumānādyucchedāpatteḥ/
nanu rajatotpādakānāṃ rajatāvayavādīnāmabhāve śuktau kathaṃ tavāpi rajatamutpadyata iti cet, ucyate/ nahi lokasiddhasāmagrī prātibhāsikarajatotpādikā, kintu vilakṣaṇaiva/ tathāhi-- kācādidoṣadūṣitalocanasya purovartidravyasaṃyogāt idamākārā cākacakyākārā kācidantaḥkaraṇavṛttirudeti/ tasyāṃ ca vṛttāvidamaṃśāvacchinnaṃ caitanyaṃ pratibimbate/ tatra pūrvoktarītyā vṛtterbahirnirgamanenedamaṃśāvacchinnacaitanyaṃ vṛttyavacchinnacaitanyaṃ pramātṛcaitanyaṃ cābhinnaṃ bhavati/ tataśca pramātṛcaitanyābhinnaviṣayacaitanyaniṣṭhā śuktitvaprakārikā'vidyā cākacakyādisādṛśya-sandarśanasamudbodhitarajatasaṃskārasadhrīcīnā kācādidoṣasamavahitā rajatarūpārthākāreṇa rajatajñānābhāsākāreṇa ca pariṇamate/
pariṇāmo nāmopādānasamasattākakāryyāpattiḥ/ vivarto nāmopādānaviṣamasattākakāryāpattiḥ/ prātibhāsikaṃ rajataṃ cāvidyāpekṣayā pariṇāmaḥ, caitanyāpekṣayā vivarta iti cocyate/ avidyāpariṇāmasvarūpaṃ ca tadrajatam avidyādhiṣṭhāne idamavacchinnacaitanye varttate/ asmanmate sarvasyāpi kāryyasya svopādānāvidyādhiṣṭhānāśritatvaniyamāt/
nanu caitanyaniṣṭharajatasya katham idaṃ rajatam iti purovartinā tādātmyam/ ucyate/ yathā nyāyamate ātmaniṣṭhasya sukhādeḥ śarīraniṣṭhatvenopalambhaḥ, śarīrasya sukhādyadhikaraṇatāvacchedakatvāt, tathā caitanyamātrasya rajataṃ pratyanadhiṣṭhānatayā idamavacchinnacaitanyasya tadadhiṣṭhānatvena idamavacchedakatayā rajatasya purovartisaṃsargapratyaya upapadyate/ tasya ca viṣayacaitanyasya tadantaḥkaraṇopahitacaitanyābhinnatayā viṣayacaitanyādhyastamapi rajataṃ sākṣiṇyadhyastaṃ “kevalasākṣivedyam” “sukhādivadananyavedyam” iti cocyate/
nanu sākṣiṇyadhyastatve “ahaṃ rajatam” iti pratyayaḥ syāt, ”ahaṃ sukhī” itivaditi cet, ucyate/ nahi sukhādīnāmantaḥkaraṇāvacchinnacaitanyaniṣṭhāvidyākāryyatvaprayuktam “ahaṃ sukhī” iti jñānaṃ, sukhādīnāṃ ghaṭādivacchuddhacaitanye evādhyāsāt, kintu yasya yadākārānubhavāhitasaṃskārasahakṛtāvidyākāryyatvaṃ tasya tadākārānubhavaviṣayatvam ityevānugataṃ niyāmakam/ tathā ca idamākārānubhavāhitasaṃskārasahakṛtāvidyā-kāryyatvāt ghaṭāderidamākārānubhavaviṣayatvam, ahamākārānubhavāhitasaṃskārasahakṛtāvidyākāryyatvāt antaḥ-karaṇādeḥ ahamanubhavaviṣayatvaṃ, śarīrendriyādeḥ ubhayavidhānubhavāhitasaṃskārasahakṛtāvidyākāryyatvāt ubhayavidhānubhavaviṣayatvam/ tathā cobhayavidhānubhavaḥ “idaṃ śrotram” ”ahaṃ badhira” iti/ prakṛte ca prātibhāsika-rajatasya pramātṛcaitanyābhinnedamavacchinnacaitanyaniṣṭhāvidyākāryyatve'pi “idaṃ rajatam” iti satyasthalīyedamākārā-nubhavāhitasaṃskārajanyatvāt idamākārānubhavaviṣayatā, na tu ahaṃ rajatam ityahaṃkārānubhavaviṣayatetyanusandheyam/
nanvevamapi mithyārajatasya sākṣātsākṣisambandhatayā bhānasambhave rajatagocarajñānābhāsarūpāvidyā-vṛtterabhyupagamaḥ kimartha iti cet-- ucyate/ svagocaravṛttyupahitacaitanyabhinnasattākatvābhāvasya viṣayāparokṣa-rūpatayā rajatasyāparokṣatvasiddhaye tadabhyupagamāt/
nanvidaṃvṛtteḥ rajatākāravṛtteśca pratyekamekaikaviṣayatve gurumatavadviśiṣṭajñānābhyupagame kuto bhramajñānasiddhiriti cet-- na/ vṛttidvayapratibimbitacaitanyasyaikasya satyamithyāvastutādātmyāvagāhitvena bhramatva-svīkārāt/ ata eva sākṣijñānasya sattyāsattyaviṣayatayā pramāṇyāniyamādapramāṇyoktiḥ sāmpradāyikānām/
nanu siddhānte deśāntarīyarajatamapyavidyākāryyamadhyastaṃ ceti kathaṃ śuktirūpyasya tato vailakṣaṇyamiti cet-- na/ tvanmate satyatvāviśeṣe'pi keṣāñcitkṣaṇikatvaṃ, keṣāñcit sthāyitvamityatra yadeva niyāmakaṃ tadeva svabhāvaviśeṣādikaṃ mamāpi/
yadvā ghaṭādyadhyāse'vidyaiva doṣatvena hetuḥ, śuktirūpyādhyāse tu kācādayo'pi doṣāḥ/ tathā cāgantuka-doṣajanyatvaṃ pratibhāsikatve prayojakam/ ata eva svapnopalabdharathādīnāmāgantukanidrādoṣajanyatvātprāti-bhāsikatvam/
nanu svapnasthale pūrvānubhūtarathādeḥ smaraṇamātreṇaiva vyavahāropapattau na rathādisṛṣṭikalpanaṃ gauravāditi cet-- na/ rathādeḥ smṛtimātrābhyupagame “rathaṃ paśyāmi” “svapne rathamadrākṣam” ityādyanubhavavirodhāpatteḥ/ “atha rathān rathayogānpathaḥ sṛjate” iti rathādisṛṣṭipratipādakaśrutivirodhāpatteśca/ tasmācchuktirūpyavatsvapnopalabdha-rathādayo'pi prātibhāsikāḥ yāvatpratibhāsamavatiṣṭhante/
nanu svapnarathādyadhiṣṭhānatayopalabhyamānadeśaviśeṣasyāpi tadā sannikṛṣṭatayā anirvacanīyaprātibhāsika-deśobhyupagantavyaḥ, tathā cādhyāsaḥ kutreti cet-- caitanyasya svayaṃprakāśasya rathādyadhiṣṭhānatvāt/ pratīyamāno hi rathādiḥ asti ityeva pratīyata iti sadrūpeṇa prakāśamānaṃ caitanyamevādhiṣṭhānam/ deśaviśeṣo'pi cidadhyayastaḥ prātibhāsikaḥ, rathādāvindriyagrāhyatvamapi prātibhāsikaṃ, tadā sarvendriyāṇāmuparamāt/ ahaṃ gaja iti pratītyāpādanaṃ tu pūrvannirasanīyam/
svapnagajādayaḥ sākṣānmāyāpariṇāmā iti kecit/ antaḥkaraṇadvārā tatpariṇāma tatpariṇāmā ityanye/
nanu gajādeḥ śuddhacaitanyādhyastatve idanīṃ tatsākṣātkārābhāvena jāgaraṇe'pi svapnolabdhagajādaya anuvarteran/ ucyate/ kāryyavināśo hi dvividhaḥ/ kaścidupādānena saha, kaścittu vidyamāne evopādāne / ādyo bādhaḥ, dvitīyastu nivṛttiḥ/ ādyasya kāraṇamadhiṣṭhānatattvasākṣātkāraḥ, tena vinopādānabhūtāyā avidyāyā anivṛtteḥ/ dvitīye virodhivṛtyutpattirdoṣanivṛttiśca/ tadiha brahmasātkārābhāvāt svāpnaprapañco mā bādhiṣṭha, musalaprahāreṇa ghaṭāderiva virodhipratyayāntarodayena svajanakībhūtanidrādidoṣanāśena vā gajādinivṛttau ko virodhaḥ/ evaṃ ca śuktirūpyasya śuktyavacchinnacaitanyaniṣṭhatūlāvidyākāryyatvapakṣe śuktiriti jñānena tadajñānena saha rajatasya bādhaḥ/
mūlāvidyākāryyatvapakṣe tu mūlāvidyāyā brahmasākṣātkāramātranivarttyatayā tatra śuktijñānānnivṛttimātraṃ mudgaraprahāreṇa ghaṭasyeva /
nanu śuktau rajatasya pratibhāsamaye pratibhāsikasattābhyupagame “nedaṃ rajatam” iti traikālikaniṣedhajñānaṃ na syāt, kintu “idānīmidaṃ na rajatam” iti, “idānīṃ ghaṭaḥ śyāmo na” itivaditi cet, na / nahi tatra rajatattvāvacchinnapratiyogitākābhāvo niṣedhadhīviṣayaḥ/ kintu laukikapāramārthikatvāvacchinnaprātibhāsika-rajatapratiyogitākaḥ vyadhikaraṇadharmāvacchinnapratiyogitākābhāvābhyupagamāt/
nanu prātibhāsike rajate pāramārthikatvamavagataṃ na vā/ anavagate pratiyogitāvacchedakāvacchinnajñānā-bhāvādabhāvapratyakṣānupapattiḥ/ avagate aparokṣāvabhāsasasya tātkālikaviṣayasattāniyatatvāt/
rajate pāramārthikatvamapyanirvacanīyaṃ rajatavadevotpannamiti tadavacchinnarajatasattve tadavacchinnābhāvastatra kathaṃ vartata iti cet-- na/ pāramārthikatvasyādhiṣṭhānaniṣṭhasya rajate pratibhāsambhavena rajataniṣṭhapāramārthikatvo-tpattyanabhyupagamāt/ yatrāropyamasannikṛṣṭaṃ tatraiva prātibhāsikavastūtpatteraṅgīkārāt/ ata evendriyasannikṛṣṭatayā japākusumagatalauhityotpattiḥ/
nanvevaṃ yatra japākusumaṃ dravyāntaravyavadhānādasannikṛṣṭaṃ tatra lauhityapratītyā prātibhāsikaṃ lauhityaṃ svīkriyatāmiti cet, na, iṣṭatvāt/ evaṃ pratyakṣabhramāntareṣvapi pratyakṣasāmānyalakṣaṇānugame yathārthapratyakṣalakṣaṇa-sadbhāvaśca darśanīyaḥ/
uktaṃ pratyakṣaṃ prakārāntareṇa dvividhaṃ indriyajanyaṃ tadajanyaṃ ceti / tatrendriyājanyaṃ sukhājipratyakṣaṃ manasa indriyajanyaṃ sukhādipratyakṣaṃ manasa indriyatvanirākaraṇāt/
indriyāṇi pañca ghrāṇarasanacakṣuḥśrotratvagātmakāni/ sarvāṇi cendriyāṇi svasvaviṣayasaṃyuktānyeva pratyakṣajñānaṃ janayanti/ tatra ghrāṇarasanatvagātmakānīndriyāṇi svasthānasthitānyeva gandharasasparśopalambhān janayanti/ cakṣuḥśrotre tu svata eva viṣayadeśaṃ gatvā svasvaviṣayaṃ gṛhṇītaḥ/ śrotrasyāpi cakṣurādivatparicchinnatayā bheryādideśagamanasambhavāt/ ata evānubhavo “bherīśabdo mayā śruta” iti/ vīcitaraṅgādinyāyena karṇaśaṣkulīpradeśe'nantaśabdotpattikalpanāyā gauravaṃ, bherīśabdo mayā śruta iti pratyakṣasya bhramatvakalpanāgauravaṃ ca syāt/
tadevaṃ vyākhyātaṃ pratyakṣam/
iti śrīmadvedāntaparibhāṣāyāḥ pratyakṣaparicchedaḥ
Original text: vedāntaparibhāṣā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0