વેદાન્તપરિભાષા · અધ્યાય p6

યદવિદ્યાવિલાસેન ભૂતભૌતિકસૃષ્ટયઃ।
તન્નૌમિપરમાત્માનં સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહમ્॥
યદન્તેવાસિપઞ્ચાસ્યૈર્નિરસ્તા ભેદવારણાઃ।
તં પ્રણમૌમિ નૃસિંહાખ્યં યતીન્દ્રં પરમં ગુરુમ્।2॥
શ્રીમદ્વેઙ્કટનાથાખ્યાન્ વેલાઙ્ગુડિવાસિનઃ।
જગદ્ગુરૂનહં વન્દે સર્વતન્ત્રપ્રવર્તકાન્

યેન ચિન્તામણૌ ટીકા દશટીકાવિભઞ્જિની।
તર્કચૂડામણિર્નામ કૃતા વિદ્વન્મનોરમા

તેન બોધાય મન્દાનાં વેદાન્તાર્થાવલમ્બિની।
ધર્મરાજાધ્વરીન્દ્રેણ પરિભાષા વિતન્યતે

ઇહ ખલુ ધર્માર્થકામમોક્ષેખ્યેષુ ચતુર્વિધપુરુષાર્થેષુ મોક્ષ એવ પરમપુરુષાર્થઃ, “ન સ પુનરાવર્તતે” ઇત્યાદિશ્રુત્યા તસ્ય નિત્યત્વાવધારણાત્। ઇતરેષાં ત્રયાણાં તુ પ્રત્યક્ષેણ, “તદ્યથેહ કર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમેવામુત્ર પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતે” ઇત્યાદિશ્રુત્યા ચાનિત્યત્વાવગમાચ્ચ, સ ચ બ્રહ્મજ્ઞાનાત્ ઇતિ બ્રહ્મ તજ્જ્ઞાનં તત્પ્રમાણં ચ સપ્રપઞ્ચં નિરૂપ્યતે।
તત્ર પ્રમાકરણં પ્રમાણમ્। તત્ર સ્મૃતિવ્યાવૃત્તં પ્રમાત્વમનધિગતાબાધિતાર્થવિષયકજ્ઞાનત્વં સ્મૃતિસાધારણં ત્વબાધિતાર્થવિષયકજ્ઞાનત્વમ્। નીરૂપસ્યાપિ કાલસ્યેન્દ્રિયવેદ્યત્વાભ્યુપગમેન ધારાવાહિકબુદ્ધેરપિ પૂર્વજ્ઞાનાવિષય-તત્તત્ક્ષણવિશેષવિશિષ્ટવિષયત્વેન ન તત્રાવ્યાપ્તિઃ।
કિઞ્ચ સિદ્ધાન્તે ધારાવાહિકબુદ્ધિસ્થલે ન જ્ઞાનભેદઃ, કિન્તુ યાવદ્ ઘટસ્ફુરણં તાવદ્ ઘટાકારાન્તઃકરણવૃત્તિરેકૈવ, ન તુ નાના, વૃત્તેઃ સ્વવિરોધિવૃત્ત્યુત્પત્તિપર્યન્તં સ્થાયિત્વાભ્યુપગમાત્। તથા ચ તત્પ્રતિફલિતચૈતન્યરૂપં ઘટાદિજ્ઞાનમપિ તત્ર તાવત્કાલીનમેકમેવેતિ નાવ્યાપ્તિશઙ્કાઽપિ।
નનુ સિદ્ધાન્તે ઘટાદેર્મિથ્યાત્વેન બાધિતત્વાત્તજ્જ્ઞાનં કથં પ્રમાણં।
ઉચ્યતે। બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાનન્તરં હિ ઘટાદીનાં બાધઃ, “યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્” ઇતિ શ્રુતેઃ, ન તુ સંસારદશાયાં બાધઃ, “યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિ” ઇતિ શ્રુતેઃ। તથા ચાબાધિતપદેન સંસારદશાયામબાધિતત્વં વિવક્ષિતમિતિ ન ઘટાદિપ્રમાયામવ્યાપ્તિઃ।
તદુક્તમ્-
દેહાત્મપ્રત્યયો યદ્વત્ પ્રમાણત્વેન કલ્પિતઃ।
લૌકિકં તદ્વદેવેદં પ્રમાણં ત્વાત્મનિશ્ચયાત્

ઇતિ ।
આ આત્મનિશ્ચયાદ્બ્રહ્મસાક્ષાત્કારપર્યન્તમિત્યર્થઃ। લૌકિકમિતિ ઘટાદિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ।
તાનિ પ્રમાણાનિ ષટ્ પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાર્થાપત્ત્યનુપલબ્ધિભેદાત્।
તત્ર પ્રત્યક્ષપ્રમાકરણં પ્રત્યક્ષપ્રમણમ્ ।
પ્રત્યક્ષપ્રમા ત્વત્ર ચૈતન્યમેવ, “યત્સાક્ષાદપરોક્ષાત્” ઇતિ શ્રુતેઃ। અપરોક્ષાદિત્યસ્યાપરોક્ષમિત્યર્થઃ।
નનુ ચૈતન્યમનાદિ તત્કથં ચક્ષુરાદેસ્તત્કરણત્વેન પ્રમાણત્વમિતિ। ઉચ્યતે। ચૈતન્યસ્યાનાદિત્વેઽપિ તદભિવ્યઞ્જકાન્તઃકરણવૃત્તિરિન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદિના જાયત ઇતિ વૃત્તિવિશિષ્ટં ચૈતન્યમાદિમાદિમદિત્યુચ્યતે જ્ઞાનાવચ્છેદકત્વાચ્ચ વૃત્તૌ જ્ઞાનત્વોપચારઃ। તદુક્તં વિવરણે “અન્તઃકરણવૃત્તૌ જ્ઞાનત્વોપચારાત્” ઇતિ।
નનુ નિરવયવસ્યાન્તઃકરણસ્ય પરિણામાત્મિકા વૃત્તિઃ કથમ્। ઇત્થમ્- ન તાવદન્તઃકરણં નિરવયવં, સાદિદ્રવ્યત્વેન સાવયવત્વાત્ । સાદિત્વં ચ "તન્મનોઽસૃજત" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ। વૃત્તિરૂપજ્ઞાનસ્ય મનોર્ધમત્વે ચ "કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધાઽશ્રદ્ધા ધૃતિરધૃતિર્હીર્ધીર્ભીરિત્યેતત્સર્વમ્મન એવ" ઇતિ શ્રુતિર્માનમ્। ધીશબ્દેન વૃત્તિરૂપજ્ઞાનાભિધાનમ્। અત એવ કામાદેરપિ મનોર્ધમત્વમ્।
નનુ કામદેરન્તઃકરણધર્મત્વેઽહમિચ્છામ્યહં બિભેમીત્યાદ્યનુભવ આત્મધર્મત્વમધર્મત્વમવગાહમાનઃ કથમુપપદ્યતે। ઉચ્યતે। અયઃ પિણ્ડસ્ય દગ્ધૃત્વાભાવેઽપિ દગ્ધૃત્વાશ્રયવહ્નિતાદાત્મ્યાધ્યાસાદ્યથાઽયો દહતીતિ વ્યવહારસ્તથા સુખાદ્યાકારપરિણામ્યન્તઃકરણૈક્યાધ્યાસાદહં સુખી અહં દુઃખીત્યાદિવ્યવહારો જાયતે।
નન્વન્તઃ કરણસ્યેન્દ્રિયતયાઽતીન્દ્રયત્વાકત્થં પ્રત્યક્ષવિષયતેતિ। ન તાવદન્તઃકરણમિન્દ્રિયમિત્યત્ર પ્રમાણમસ્તિ। “મનઃષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ” ઇતિ ભગવદ્ગીતાવચનં પ્રમાણમિતિ ચેત્- ન હીન્દ્રિયગતસંખ્યાપૂરણ-મિન્દ્રિયેણૈવેતિ નિયમઃ। "યજમાનપઞ્ચમા ઇડાં ભક્ષયન્તિ" ઇત્યત્ર ઋષિત્વગતપઞ્ચત્વસંખ્યાયા અનૃત્વિજાપિ યજમાનેન પૂરણદર્શનાત્। ઽવેદાનધ્યાપયામાસ મહાભારતપઞ્ચમાન્ઽ ઇત્યાદૌ વેદગતપઞ્ચત્વસંખ્યાયા અવેદેનાપિ ભારતેન પૂરણદર્શનાત્। ઽઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃઽ ઇત્યાદિશ્રુત્યા મનસોઽનિન્દ્રિયત્વાવગમાચ્ચ।
ન ચૈવં મનસોઽનિન્દ્રિયત્વે સુખાદિપ્રત્યક્ષસ્ય સાક્ષાત્કારત્વં ન સ્યાત્, ઇન્દ્રિયાજન્યત્વાદિતિ વાચ્યમ્। ન હીન્દ્રિયજન્યત્વેન જ્ઞાનસ્ય સાક્ષાત્ત્વમ્, અનુમિત્વાદેરપિ મનોજન્યતયા સાક્ષાત્ત્વાપત્તેઃ। ઈશ્વરજ્ઞાનસ્યા-નિન્દ્રિયજન્યસ્ય સાક્ષાત્ત્વાનાપત્તેશ્ચ।
સિદ્ધાન્તે પ્રત્યક્ષત્વપ્રયોજકં કિમિતિ ચેત્--
કિં જ્ઞાનગતસ્ય પ્રત્યક્ષત્વસ્ય પ્રયોજકં પૃચ્છસિ, કિં વા વિષયગતસ્ય।
આદ્યે પ્રમાણૈતન્યસ્ય વિષયાવચ્છિન્નચૈતન્યાભેદ ઇતિ બ્રૂમઃ। તથા હિ ત્રિવિધં ચૈતન્યમ્-- વિષયચૈતન્યં પ્રમાણચૈતન્યં પ્રમાતૃચૈતન્યં ચેતિ । તત્ર ઘટાદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યં વિષયચૈતન્યમ્। અન્તઃ કરણવૃત્ત્યવચ્છિન્નં ચૈતન્યં પ્રમાણચૈતન્યમ્। અન્તઃકરણાવચ્છિન્નં ચૈતન્યં પ્રમાતૃચૈતન્યમ્।
તત્ર યથા તડાગોદકં છિદ્રાર્ન્નિર્ગત્ય કુલ્યાત્મના કેદારાન્ પ્રવિશ્ય તદ્વદેવ ચતુષ્કોણાદ્યાકારં ભવતિ, તથા ચૈજસમન્તતઃકરણમપિ ચક્ષુરાદિદ્વારા નિર્ગત્ય ઘટાદિવિષયદેશં ગત્વા ઘટાદિવિષયાકારેણ પરિણમિતે સ એવ પરિણામો વૃત્તિરિત્યુચ્યતે। અનુમિત્યાદિસ્થલે તુ નાન્તઃકરણસ્ય વહ્ન્યાદિદેશગમનમ્, વહ્ન્યાદેશ્ચક્ષુરાદ્ય-સન્નિકર્ષાત્। તથાચ અયં ઘટ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષસ્થલે ઘટાદેસ્તદાકારવૃત્તેશ્ચ બહિરેકત્ર દેશે સમવધાના-ત્તદુભયાવચ્છિન્નં ચૈતન્યમેકમેવ, વિભાજકયોરપ્યન્તઃકરણવૃત્તિઘટાદિવિષયયોરેકદેશસ્થત્વેન ભેદાજનકત્વાત્। અત એવ મઠાન્તર્વર્તિધટાવચ્છિન્નાકાશો ન મઠાવચ્છિન્નાકાશાદ્ભિદ્યતે। તથા ચાયં ઘટ ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્થલે ઘટા-કારવૃત્તેર્ઘટસંયોગિતયા ઘટાવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય તદ્વૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય ચાભિન્નતયા તત્ર ઘટજ્ઞાનસ્ય ઘટા-કારાંશે પ્રત્યક્ષત્વં, સુખદુઃખાદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય તદ્વૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય ચ નિયમેનૈકદેશસ્થિતોપાધિ-દ્વયાવચ્છિન્નત્વાન્નિયમેનાહં સુખી દુઃખીત્યાદિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમ્।
નન્વેવં સ્વવૃત્તિસુખાદિસ્મરણસ્યાપિ સુખાદ્યંશે પ્રત્યક્ષતાપત્તિરિતિ ચેત્, ન। તત્ર સ્મર્યામાણસુખસ્યા-તીતત્વેન સ્મૃતિરૂપાન્તઃકરણવૃત્તેર્વર્તમાનત્વેન તત્રોપાધ્યોર્ભિન્નકાલિકતયા તત્તદવચ્છિન્નચૈતન્યયોર્ભેદાદુપાધ્યો-રેકદેશસ્થત્વે સતિ એકકાલિકત્વસ્યૈવોપધેયાભેદપ્રયોજકત્વાત્। યદિ ચૈકદેશસ્થત્વમાત્રમુપધેયાભેદપ્રયોજકં તદા પૂર્વમહં ‘સુખીઽ ઇત્યાદિસ્મૃતાવતિવ્યાપ્તિવારણાય વર્તમાનત્વં વિષયવિશેષણં દેયમ્।
નન્વેવં સ્વકીયધર્માધર્મૌ વર્તમાનૌ યદા શબ્દાદિના જ્ઞાયેતે, યદા તાદૃશશાબ્દજ્ઞાનાદાવતિવ્યાપ્તિઃ। તત્ર ધર્માદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યતદ્વૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યયોરેકત્વાદિતિ ચેત્ ન, યોગ્યત્વસ્યાપિ વિષયવિશેષણત્વાત્। અન્તઃ-કરણધર્મત્વાવિશેષેઽપિ કિઞ્ચિદ્યોગ્યં કિઞ્ચિદયોગ્યમિત્યત્ર ફલબલકલ્પ્યઃ સ્વભાવ એવ શરણમ્। અન્યથા ન્યાયમતેઽપ્યાત્મધર્મત્વાવિશેષેઽપિ સુખાદિવદ્ધર્માદેઃ પ્રત્યક્ષત્વાપત્તિર્દુર્વારા। ન ચૈવમપિ સુખસ્ય વર્તમાનતા-દશાયાં ‘ત્વં સુખીઽ ઇત્યાદિવાક્યજન્યજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષતા સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, ઇષ્ટત્વાત્। દશમસ્ત્વમસીત્યાદૌ સન્નિકૃષ્ટવિષયે શબ્દાદપ્યપરોક્ષજ્ઞાનાભ્યુપગમાત્। અત એવ પર્વતો વહ્નિમાનિત્યાદિજ્ઞાનમપિ વહ્ન્યંશે પરોક્ષમ્, પર્વતાંશેઽપરોક્ષમ્। પર્વતાદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય બર્હિર્નિઃસૃતાન્તઃકરણવૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય ચ પરસ્પરં ભેદાભાવાત્। વહ્ન્યંશે ત્વન્તઃકરણવૃત્તિનિર્ગમનાભાવેન વહ્ન્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય પ્રમાણચૈતન્યસ્ય ચ પરસ્પરં ભેદાત્। તથા ચાનુભવઃ ‘પર્વતં પશ્યામિ વહ્નિમનુમિનોમિઽ ઇતિ। ન્યાયમતે ચ ‘પર્વતમનુમિનોમિઽ ઇત્યનુવ્યવસાયાપત્તિઃ।
અસન્નિકૃષ્ટપક્ષકાનુમિતૌ તુ સર્વાંશેઽપિ જ્ઞાનં પરોક્ષમ્, સુરભિ ચન્દનમ્ ઇત્યાદિ જ્ઞાનમપિ ચન્દનખણ્ડાશેઽપરોક્ષમ્, સૌરભાંશે પરોક્ષમ્, સોરભ્યસ્ય ચક્ષુરિન્દ્રિયાયોગ્યતયા યોગ્યત્વઘટિતસ્ય નિરુક્તલક્ષણસ્યાભાવાત્।
ન ચૈવમેકત્ર જ્ઞાને પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વયોરભ્યુપગમે તયોર્જાતિત્વં ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, ઇષ્ટત્વાત્। જાતિત્વોપાધિત્વપરિભાષાયાઃ સકલપ્રમાણાગોચરતયાઽપ્રામાણિકત્વાત્। ઘટોઽયમ્ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષં હિ ઘટત્વાદિ-સદ્ભાવે માનમ્, ન તુ તસ્ય જાતિત્વેઽપિ। જાતિત્વરૂપસાધ્યાપ્રસિદ્ધૌ તત્સાધકાનુમાનસ્યાપ્યનસ્યાપ્યનવ-કાશત્વાત્। સમવાયાસિદ્ધ્યા બ્રહ્મભિન્નસકલપ્રપઞ્ચસ્યાનિત્યતયા ચ નિત્યત્વસમવેતત્વઘટિતજાતિત્વસ્ય ઘટત્વાદાવસિદ્ધેશ્ચ। એવમેવોપાધિત્વં નિરસનીયમ્। પર્વતો વહ્નિમાન્ ઇત્યાદૌ પર્વતાંશે વહ્ન્યંશે ચાન્તઃકરણવૃત્તિભેદાઙ્ગીકારેણ તત્તદ્વૃત્ત્યવચ્છેદકભેદેન પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વયોરેકત્ર ચૈતન્યે વૃત્તૌ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ। તથા ચ તત્તદિન્દ્રિયયોગ્યવર્તમાનવિષયાવચ્છિન્નચૈતન્યાભિન્નત્વં તત્તદાકારવૃત્ત્યવચ્છિન્નજ્ઞાનસ્ય તત્તદંશે પ્રત્યક્ષત્વમ્।
દ્વિતીયે ઘટાદેર્વિષયસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં તુ પ્રમાત્રભિન્નત્વમ્।
નનુ કથં ઘટાદેરન્તઃકરણાવચ્છિન્નચૈતન્યાભેદઃ, અહમિદં પશ્યામીતિ ભેદાનુભવવિરોધાદિતિ ચેત્। ઉચ્યતે। પ્રમાત્રભેદો નામ ન તાવદૈક્યં, કિન્તુ પ્રમાતૃસત્તાતિરિક્તસત્તાકત્વાભાવઃ। તથા ચ ઘટાદેઃ સ્વાવચ્છિન્ન-ચૈતન્યાધ્યસ્તતયા વિષયચૈતન્યસત્તૈવ ઘટાદિસત્તા, અધિષ્ઠાનસત્તાતિરિક્તાયા આરોપિતસત્તાયા અનઙ્ગીકારાત્। વિષયચૈતન્યઞ્ચ પૂર્વોક્તપ્રકારેણ પ્રમાતૃચૈતન્યમેવેતિ પ્રમાતૃચૈતન્યસ્યૈવ ઘટાદ્યધિષ્ઠાનતયા પ્રમાતૃસત્તૈવ ઘટાદિસત્તા નાન્યેતિ સિદ્ધં ઘટાદેરપરોક્ષત્વમ્। (ઘટાદિસત્તાંશે અન્યથાખ્યાતિસ્વીકારાત્ શિ.મ.)

અનુમિત્યાદિસ્થલેઽન્તઃકરણસ્ય વહ્ન્યાદિદેશનિર્ગમનાભાવેન વહ્ન્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય પ્રમાતૃચૈતન્યાના-ત્મકતયા વહ્ન્યાદિસત્તા પ્રમાતૃસત્તાતો ભિન્નેતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ।
નન્વેવમપિ ધર્માધર્માદિગોચરાનુમિત્યાદિસ્થલે ધર્માધર્મયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાપત્તિઃ, ધર્માદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય પ્રમાતૃચૈતન્યાભિન્નતયા ધર્માદિસત્તાયાઃ પ્રમાતૃસત્તાઽનતિરેકાદિતિ ચેત્, ન, યોગ્યત્વસ્યાપિ વિષયવિશેષણત્વાત્। નન્વેવમપિ રૂપી ઘટ ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્થલે ઘટગતપરિણામાદેઃ પ્રત્યક્ષત્વાપત્તિઃ, રૂપાવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય પરિમાણા-દ્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય ચૈકતયા રૂપાવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય પ્રમાતૃચૈતન્યાભેદે પરિમાણાદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્યાપિ પ્રમાત્રભિન્નતયા પરિમાણાદિસત્તાયાઃ પ્રમાતૃસત્તાતિરિક્તત્વાભાવાદિતિ ચેત્, ન , તત્તદાકારવૃત્ત્યુપહિતત્વસ્યાપિ પ્રમાતૃવિશેષણત્વાત્। રૂપાકારવૃત્તિદશાયાં પરિમાણાદ્યાકારવૃત્ત્યભાવેન પરિમાણાદ્યાકારવૃત્ત્યુપહિતપ્રમાતૃ-ચૈતન્યાભિન્નસત્તાકત્વાભાવેનાતિવ્યાપ્ત્યભાવાત્।
નન્વેવં વૃત્તાવવ્યાપ્તિઃ, અનવસ્થાભિયા વૃત્તિગોચરવૃત્ત્યનઙ્ગીકારેણ તત્ર સ્વાકારવૃત્ત્યુપહિતત્વઘટિતોક્ત-લક્ષણાભાવાદિતિ ચેત્-- ન। અનવસ્થાભિયા વૃત્તેર્વૃત્ત્યન્તરાવિષયત્વેઽપિ સ્વવિષયત્વાભ્યુપગમેન સ્વવિષયવૃત્ત્યુ-પહિતપ્રમાતૃચૈતન્યસત્તાકત્વસ્ય તત્રાપિ સમ્ભવાત્।
એવં ચાન્તઃકરણતદ્ધર્માદીનાં કેવલસાક્ષિવિષયત્વેઽપિ તત્તદાકારવૃત્ત્યુપગમેનોક્તલક્ષણસ્ય તત્રાપિ સત્ત્વાત્ નાવ્યાપ્તિઃ। ન ચાન્તઃકરણતદ્ધર્માદીનાં વૃત્તિવિષયત્વાભ્યુપગમે કેવલસાક્ષિવેદ્યત્વાભ્યુપગમવિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્। નહિ વૃત્તિં વિના સાક્ષિવિષયત્વં કેવલસાક્ષિવેદ્યત્વં, કિં ત્વિન્દ્રિયાનુમાનાદિપ્રમાણવ્યાપારમન્તરેણ સાક્ષિવિષયત્વમ્। અત એવ અહઙ્કારટીકાયામાચાર્ય્યૈરહમાકારાન્તઃકરણવૃત્તિરઙ્ગીકૃતા। અત એવ ચ પ્રાતિભાસિકરજતસ્થલે રજતાકારાવિદ્યાવૃત્તિઃ સામ્પ્રદાયિકૈરઙ્ગીકૃતા। તથા ચાન્તઃકરણતદ્ધર્માદિષુ કેવલસાક્ષિવેદ્યેષુ વૃત્ત્યુપહિતત્વઘટિતલક્ષણસ્ય સત્ત્વાન્નાવ્યાપ્તિઃ।
તદયં નિર્ગલિતોઽર્થઃ-- સ્વાકારવૃત્ત્યુપહિતપ્રમાતૃચૈતન્યસત્તાતિરિક્તસત્તાકત્વશૂન્યત્વે સતિ યોગ્યત્વં વિષયસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમ્। તત્ર સંયોગ-સંયુક્તતાદાત્મ્યાદીનાં સન્નિકર્ષાણાં ચૈતન્યાભિવ્યઞ્જકવત્તિજનને વિનયોગઃ।
સાચ વૃત્તિશ્ચતુર્વિધા-- સંશયો નિશ્ચયો ગર્વઃ સ્મરણમિતિ। એવં સતિ વૃત્તિભેદેનૈકમપ્યન્તઃકરણં મન ઇતિ બુદ્ધિરિતિ અહઙ્કાર ઇતિ ચિત્તમિતિ ચાખ્યાયતે। તદુક્તમ્-
મનોબુદ્ધિરહઙ્કારશ્ચિત્તં કરણમન્તરમ્।
સંશયો નિશ્ચય ગર્વઃ સ્મરણં વિષયા ઇમે

તચ્ચ પ્રત્યક્ષં દ્વિવિધં- સવિકલ્પકનિર્વિકલ્પકભેદાત્।
તત્ર સવિકલ્પકં વૈશિષ્ટ્યાવગાહિ જ્ઞાનમ્, યથા ઘટમહં જાનામીત્યાદિ જ્ઞાનમ્। નિર્વિકલ્પકં તુ સંસર્ગાનવગાહિ જ્ઞાનમ્। યથા ‘સોઽયં દેવદત્તઃઽ, ‘તત્ત્વમસિઽ ઇત્યાદિવાક્યજન્યં જ્ઞાનમ્।
નનુ શાબ્દમિદં જ્ઞાનં ન પ્રત્યક્ષમિન્દ્રિયાજન્યાદિતિ ચેત્, ન। નહીન્દ્રિયજન્યત્વં પ્રત્યક્ષત્વે તન્ત્રં, દૂષિત્વાત્। કિન્તુ યોગ્યવર્તમાનવિષયકત્વે સતિ પ્રમાણચૈતન્યસ્ય વિષયચૈતન્યાભિન્નત્વમિત્યુક્તમ્। તથા ચ સોઽયં દેવદત્ત ઇતિ વાક્યજન્યજ્ઞાનસ્ય સન્નિકૃષ્ટવિષયતયા બર્હિર્નિઃસૃતાન્તકરણવૃત્ત્યભ્યુપગમેન દેવદત્તાવ-ચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય વૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યાભેદેન સોયં દેવદત્તઃ ઇતિ વાક્યજન્યજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમ્।
એવં તત્ત્વમસિ ઇત્યાદિવાક્યજન્યજ્ઞાનસ્યાપિ। તત્ર પ્રમાતુરેવ વિષયતયા તદુભયાભેદસ્ય સત્ત્વાત્।
નનુ વાક્યજન્યજ્ઞાનસ્ય પદાર્થસંસર્ગાવગાહિતયા કથં નિર્વિકલ્પકત્વમ્। ઉચ્યતે। વાક્યજન્યજ્ઞાન-વિષયત્વે હિ ન પદાર્થસંસર્ગત્વં તન્ત્રમ્। અનભિમતસંસર્ગસ્યાપિ વાક્યજન્યજ્ઞાનવિષયત્વાપત્તેઃ। કિન્તુ તાત્પર્ય-વિષયત્વમ્। પ્રકૃતે ચ "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્" ઇત્યુપતક્રમ્ય ઽતત્સત્ત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ ઇત્યુપસંહારેણ વિશુદ્ધે બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં તાત્પર્યમવસિતમિતિ કથં તાત્પર્યાવિષયં સંસર્ગમવબોધયેત્। ઇદમેવ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યાનામખણ્ડાર્થત્વં યત્સંસર્ગાનવગાહિયથાર્થજ્ઞાનજનકત્વમિતિ। તદુક્તમ્-
સંસર્ગાસઙ્ગિસમ્યધીહેતુતા યા ગિરામિયમ્।
ઉક્તાખણ્ડાર્થતા યદ્વા તત્પ્રાતિપદિકાર્થતા

પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રપરત્વમખણ્ડાર્થત્વમિતિ ચતુર્થપાદાર્થઃ।
તચ્ચ પ્રત્યક્ષં પુનર્દ્વિવિધં-- જીવસાક્ષિ ઈશ્વરસાક્ષિ ચેતિ।
તત્ર જીવો નામાન્તઃકરણાવચ્છિન્નચૈતન્યમ્। તત્સાક્ષિ ત્વન્તઃકરણોપહિતચૈતન્યમ્। અન્તઃકરણસ્ય વિશેષણત્વોપાધિત્વાભ્યામનયોર્ભેદઃ।
વિશેષણં ચ કાર્ય્યાન્વયિ વ્યાવર્તકમ્। ઉપાધિશ્ચ કાર્યાનન્વયી વ્યાવર્તકો વર્તમાનશ્ચ। યથા "રૂપવિશિષ્ટો ઘટોઽનિત્યઃ" ઇત્યત્ર રૂપં વિશેષણમ્। ‘કર્ણશષ્કુલ્યચ્છિન્નં નભઃ શ્રોત્રમ્ઽ ઇત્યત્ર કર્ણશષ્કુલી ઉપાધિઃ। અમેવોપાધિઃ નૈયાયિકૈઃ પરિચાયક ઇત્યુચ્યતે। પ્રકૃતે ચાન્તઃકરણસ્ય જડતયા વિષયભાસકત્વાયોગેન વિષયભાસકચૈતન્યોપાધિત્વમ્।
અયં ચ જીવનસાક્ષી પ્રત્યાત્મં નાના, એકત્વે ચૈત્રાવગતે મૈત્રસ્યાપ્યનુસન્ધાનપ્રસઙ્ગઃ।
ઈશ્વરસાક્ષી તુ માયોપહિતં ચૈતન્યમ્। તચ્ચૈકં, તદુપાધિભૂતમાયાયા એકત્વાત્। "ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતે" ઇત્યાદિશ્રુતૌ માયાભિરિતિ બહુવચનસ્ય મયાગતશક્તિવિશેષાભિપ્રાયતયા, માયાગતસત્ત્વરજસ્તમોરૂપ-ગુણાભિપ્રાયતયા ચોપપત્તેઃ।
“માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્”
“તરત્યવિદ્યાં વિતતાં હૃદિ યસ્મિન્નિવેશિતે।
યોગી માયામયેયાય તસ્મૈ વિદ્યાત્મને નમઃ॥“
“અજામેકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં બહ્વીઃ પ્રજા સૃજમાનાં સરૂપાઃ।
અજો હ્યેકો જુષમાણોઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજોઽન્યઃ॥“
ઇત્યાદિ શ્રુતિષુ એકવચનબલેન લાઘવાનુગૃહીતેન માયાયા એકત્વં નિશ્ચીયતે।
તતશ્ચ તદુપહિતં ચૈતન્યમીશ્વરસાક્ષિ। તચ્ચાનાદિ, તદુપાધેર્માયાયા અનાદિત્વાત્। માયાવચ્છિન્નં ચૈતન્યં પરમેશ્વરઃ। માયાયા વિશેષણત્વે ઈશ્વરત્વમ્, ઉપાધિત્વે સાક્ષિત્વમિતીશ્વરત્વ-સાક્ષિત્વયોર્ભેદઃ, ન તુ ધર્મિણોરીશ્વર-સાક્ષિણોર્ભેદઃ।
સ ચ પરમેશ્વર એકોઽપિ સ્વોપાધિભૂતમાયાનિષ્ઠસત્ત્વરજસ્તમોગુણભેદેન બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાદિશબ્દ-વાચ્યતાં ભજતે।
નન્વીશ્વરસાક્ષિણોઽનાદિત્વે "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય" ઇત્યાદિના સૃષ્ટિપૂર્વસમયે પરમેશ્વરસ્યાગન્તુકમીક્ષણમુચ્યમાનં કથમુપપદ્યતે। ઉચ્યતે। યથા વિષયેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદિકારણવશેન જીવોપાધ્યન્તઃકરણસ્ય વૃત્તિભેદા જાયન્તે, તથા સૃજ્યમાનપ્રાણિકર્મવશેન પરમેશ્વરોપાધિભૂતમાયાયા વૃત્તિવિશેષાઃ “ઇદમિદાનીં સ્રષ્ટવ્યમ્, ઇદમિદાનીં પાલયિતવ્યમ્, ઇદમિદાનીં સંહર્તવ્યમ્” ઇત્યાકારા જાયન્તે। તાસાં ચ વૃત્તીનાં સાદિત્વાત્તત્પ્રતિબિમ્બિતચૈતન્યમપિ સાદીત્યુચ્યતે।
એવં સાક્ષિદ્વૈવિધ્યેન પ્રત્યક્ષજ્ઞાનદ્વૈવિધ્યમ્। પ્રત્યક્ષત્વં ચ જ્ઞેયગતં ચ નિરૂપિતમ્।
તત્ર જ્ઞપ્તિગતપ્રત્યક્ષત્વસ્ય સામાન્યલક્ષણં ચિત્ત્વમેવ। પર્વતો વહ્નિમાનિત્યાદાવપિ વહ્ન્યાદ્યાકાર-વૃત્ત્યુપહિતચૈતન્યસ્ય સ્વાત્માંશે સ્વપ્રકાશતયા પ્રત્યક્ષત્વાત્। તત્તદ્વિષયાંશે પ્રત્યક્ષત્વં તુ પૂર્વોક્તમેવ।
તસ્ય ચ ભ્રાન્તિરૂપપ્રત્યક્ષે નાતિવ્યાપ્તિઃ। ભ્રમપ્રમાસાધારણપ્રત્યક્ષત્વસામાન્યનિર્વચનેન તસ્યાપિ લક્ષ્યત્વાત્। યદા તુ પ્રત્યક્ષપ્રમાયા એવ લક્ષણં વક્તવ્યં, તદા પૂર્વોક્તલક્ષણે અબાધિતત્વં વિષયવિશેષણં જ્ઞેયમ્। શુક્તિરૂપ્યાદિભ્રમસ્ય સંસારકાલીનબાધવિષયપ્રાતિભાસિકરજતાદિવિષયકત્વેનોક્તલક્ષણાભાવાન્નાતિવ્યાપ્તિઃ।
નનુ વિસંવાદિપ્રવૃત્ત્યા ભ્રાન્તિજ્ઞાનસિદ્ધાવપિ તસ્ય પ્રાતિભાસિકતત્કાલોત્પન્નરજતાદિવિષયકત્વે ન પ્રામાણ્યં, દેશાન્તરીયરજતસ્ય ક્લૃપ્તસ્યૈવ તદ્વિષયત્વસમ્ભવાદિતિ ચેત્, ન। તસ્યાસન્નિકૃષ્ટતયા પ્રત્યક્ષવિષયત્વા-યોગાત્। ન ચ જ્ઞાનં પ્રત્યાસત્તિઃ। જ્ઞાનસ્ય પ્રત્યાસત્તિત્વે તત એવ વહ્ન્યાદેઃ પ્રત્યક્ષત્વાપત્તાવનુમાનાદ્યુચ્છેદાપત્તેઃ।
નનુ રજતોત્પાદકાનાં રજતાવયવાદીનામભાવે શુક્તૌ કથં તવાપિ રજતમુત્પદ્યત ઇતિ ચેત્, ઉચ્યતે। નહિ લોકસિદ્ધસામગ્રી પ્રાતિભાસિકરજતોત્પાદિકા, કિન્તુ વિલક્ષણૈવ। તથાહિ-- કાચાદિદોષદૂષિતલોચનસ્ય પુરોવર્તિદ્રવ્યસંયોગાત્ ઇદમાકારા ચાકચક્યાકારા કાચિદન્તઃકરણવૃત્તિરુદેતિ। તસ્યાં ચ વૃત્તાવિદમંશાવચ્છિન્નં ચૈતન્યં પ્રતિબિમ્બતે। તત્ર પૂર્વોક્તરીત્યા વૃત્તેર્બહિર્નિર્ગમનેનેદમંશાવચ્છિન્નચૈતન્યં વૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યં પ્રમાતૃચૈતન્યં ચાભિન્નં ભવતિ। તતશ્ચ પ્રમાતૃચૈતન્યાભિન્નવિષયચૈતન્યનિષ્ઠા શુક્તિત્વપ્રકારિકાઽવિદ્યા ચાકચક્યાદિસાદૃશ્ય-સન્દર્શનસમુદ્બોધિતરજતસંસ્કારસધ્રીચીના કાચાદિદોષસમવહિતા રજતરૂપાર્થાકારેણ રજતજ્ઞાનાભાસાકારેણ ચ પરિણમતે।
પરિણામો નામોપાદાનસમસત્તાકકાર્ય્યાપત્તિઃ। વિવર્તો નામોપાદાનવિષમસત્તાકકાર્યાપત્તિઃ। પ્રાતિભાસિકં રજતં ચાવિદ્યાપેક્ષયા પરિણામઃ, ચૈતન્યાપેક્ષયા વિવર્ત ઇતિ ચોચ્યતે। અવિદ્યાપરિણામસ્વરૂપં ચ તદ્રજતમ્ અવિદ્યાધિષ્ઠાને ઇદમવચ્છિન્નચૈતન્યે વર્ત્તતે। અસ્મન્મતે સર્વસ્યાપિ કાર્ય્યસ્ય સ્વોપાદાનાવિદ્યાધિષ્ઠાનાશ્રિતત્વનિયમાત્।
નનુ ચૈતન્યનિષ્ઠરજતસ્ય કથમ્ ઇદં રજતમ્ ઇતિ પુરોવર્તિના તાદાત્મ્યમ્। ઉચ્યતે। યથા ન્યાયમતે આત્મનિષ્ઠસ્ય સુખાદેઃ શરીરનિષ્ઠત્વેનોપલમ્ભઃ, શરીરસ્ય સુખાદ્યધિકરણતાવચ્છેદકત્વાત્, તથા ચૈતન્યમાત્રસ્ય રજતં પ્રત્યનધિષ્ઠાનતયા ઇદમવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય તદધિષ્ઠાનત્વેન ઇદમવચ્છેદકતયા રજતસ્ય પુરોવર્તિસંસર્ગપ્રત્યય ઉપપદ્યતે। તસ્ય ચ વિષયચૈતન્યસ્ય તદન્તઃકરણોપહિતચૈતન્યાભિન્નતયા વિષયચૈતન્યાધ્યસ્તમપિ રજતં સાક્ષિણ્યધ્યસ્તં “કેવલસાક્ષિવેદ્યમ્” “સુખાદિવદનન્યવેદ્યમ્” ઇતિ ચોચ્યતે।
નનુ સાક્ષિણ્યધ્યસ્તત્વે “અહં રજતમ્” ઇતિ પ્રત્યયઃ સ્યાત્, ”અહં સુખી” ઇતિવદિતિ ચેત્, ઉચ્યતે। નહિ સુખાદીનામન્તઃકરણાવચ્છિન્નચૈતન્યનિષ્ઠાવિદ્યાકાર્ય્યત્વપ્રયુક્તમ્ “અહં સુખી” ઇતિ જ્ઞાનં, સુખાદીનાં ઘટાદિવચ્છુદ્ધચૈતન્યે એવાધ્યાસાત્, કિન્તુ યસ્ય યદાકારાનુભવાહિતસંસ્કારસહકૃતાવિદ્યાકાર્ય્યત્વં તસ્ય તદાકારાનુભવવિષયત્વમ્ ઇત્યેવાનુગતં નિયામકમ્। તથા ચ ઇદમાકારાનુભવાહિતસંસ્કારસહકૃતાવિદ્યા-કાર્ય્યત્વાત્ ઘટાદેરિદમાકારાનુભવવિષયત્વમ્, અહમાકારાનુભવાહિતસંસ્કારસહકૃતાવિદ્યાકાર્ય્યત્વાત્ અન્તઃ-કરણાદેઃ અહમનુભવવિષયત્વં, શરીરેન્દ્રિયાદેઃ ઉભયવિધાનુભવાહિતસંસ્કારસહકૃતાવિદ્યાકાર્ય્યત્વાત્ ઉભયવિધાનુભવવિષયત્વમ્। તથા ચોભયવિધાનુભવઃ “ઇદં શ્રોત્રમ્” ”અહં બધિર” ઇતિ। પ્રકૃતે ચ પ્રાતિભાસિક-રજતસ્ય પ્રમાતૃચૈતન્યાભિન્નેદમવચ્છિન્નચૈતન્યનિષ્ઠાવિદ્યાકાર્ય્યત્વેઽપિ “ઇદં રજતમ્” ઇતિ સત્યસ્થલીયેદમાકારા-નુભવાહિતસંસ્કારજન્યત્વાત્ ઇદમાકારાનુભવવિષયતા, ન તુ અહં રજતમ્ ઇત્યહંકારાનુભવવિષયતેત્યનુસન્ધેયમ્।
નન્વેવમપિ મિથ્યારજતસ્ય સાક્ષાત્સાક્ષિસમ્બન્ધતયા ભાનસમ્ભવે રજતગોચરજ્ઞાનાભાસરૂપાવિદ્યા-વૃત્તેરભ્યુપગમઃ કિમર્થ ઇતિ ચેત્-- ઉચ્યતે। સ્વગોચરવૃત્ત્યુપહિતચૈતન્યભિન્નસત્તાકત્વાભાવસ્ય વિષયાપરોક્ષ-રૂપતયા રજતસ્યાપરોક્ષત્વસિદ્ધયે તદભ્યુપગમાત્।
નન્વિદંવૃત્તેઃ રજતાકારવૃત્તેશ્ચ પ્રત્યેકમેકૈકવિષયત્વે ગુરુમતવદ્વિશિષ્ટજ્ઞાનાભ્યુપગમે કુતો ભ્રમજ્ઞાનસિદ્ધિરિતિ ચેત્-- ન। વૃત્તિદ્વયપ્રતિબિમ્બિતચૈતન્યસ્યૈકસ્ય સત્યમિથ્યાવસ્તુતાદાત્મ્યાવગાહિત્વેન ભ્રમત્વ-સ્વીકારાત્। અત એવ સાક્ષિજ્ઞાનસ્ય સત્ત્યાસત્ત્યવિષયતયા પ્રમાણ્યાનિયમાદપ્રમાણ્યોક્તિઃ સામ્પ્રદાયિકાનામ્।
નનુ સિદ્ધાન્તે દેશાન્તરીયરજતમપ્યવિદ્યાકાર્ય્યમધ્યસ્તં ચેતિ કથં શુક્તિરૂપ્યસ્ય તતો વૈલક્ષણ્યમિતિ ચેત્-- ન। ત્વન્મતે સત્યત્વાવિશેષેઽપિ કેષાઞ્ચિત્ક્ષણિકત્વં, કેષાઞ્ચિત્ સ્થાયિત્વમિત્યત્ર યદેવ નિયામકં તદેવ સ્વભાવવિશેષાદિકં મમાપિ।

યદ્વા ઘટાદ્યધ્યાસેઽવિદ્યૈવ દોષત્વેન હેતુઃ, શુક્તિરૂપ્યાધ્યાસે તુ કાચાદયોઽપિ દોષાઃ। તથા ચાગન્તુક-દોષજન્યત્વં પ્રતિભાસિકત્વે પ્રયોજકમ્। અત એવ સ્વપ્નોપલબ્ધરથાદીનામાગન્તુકનિદ્રાદોષજન્યત્વાત્પ્રાતિ-ભાસિકત્વમ્।
નનુ સ્વપ્નસ્થલે પૂર્વાનુભૂતરથાદેઃ સ્મરણમાત્રેણૈવ વ્યવહારોપપત્તૌ ન રથાદિસૃષ્ટિકલ્પનં ગૌરવાદિતિ ચેત્-- ન। રથાદેઃ સ્મૃતિમાત્રાભ્યુપગમે “રથં પશ્યામિ” “સ્વપ્ને રથમદ્રાક્ષમ્” ઇત્યાદ્યનુભવવિરોધાપત્તેઃ। “અથ રથાન્ રથયોગાન્પથઃ સૃજતે” ઇતિ રથાદિસૃષ્ટિપ્રતિપાદકશ્રુતિવિરોધાપત્તેશ્ચ। તસ્માચ્છુક્તિરૂપ્યવત્સ્વપ્નોપલબ્ધ-રથાદયોઽપિ પ્રાતિભાસિકાઃ યાવત્પ્રતિભાસમવતિષ્ઠન્તે।
નનુ સ્વપ્નરથાદ્યધિષ્ઠાનતયોપલભ્યમાનદેશવિશેષસ્યાપિ તદા સન્નિકૃષ્ટતયા અનિર્વચનીયપ્રાતિભાસિક-દેશોભ્યુપગન્તવ્યઃ, તથા ચાધ્યાસઃ કુત્રેતિ ચેત્-- ચૈતન્યસ્ય સ્વયંપ્રકાશસ્ય રથાદ્યધિષ્ઠાનત્વાત્। પ્રતીયમાનો હિ રથાદિઃ અસ્તિ ઇત્યેવ પ્રતીયત ઇતિ સદ્રૂપેણ પ્રકાશમાનં ચૈતન્યમેવાધિષ્ઠાનમ્। દેશવિશેષોઽપિ ચિદધ્યયસ્તઃ પ્રાતિભાસિકઃ, રથાદાવિન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વમપિ પ્રાતિભાસિકં, તદા સર્વેન્દ્રિયાણામુપરમાત્। અહં ગજ ઇતિ પ્રતીત્યાપાદનં તુ પૂર્વન્નિરસનીયમ્।
સ્વપ્નગજાદયઃ સાક્ષાન્માયાપરિણામા ઇતિ કેચિત્। અન્તઃકરણદ્વારા તત્પરિણામ તત્પરિણામા ઇત્યન્યે।
નનુ ગજાદેઃ શુદ્ધચૈતન્યાધ્યસ્તત્વે ઇદનીં તત્સાક્ષાત્કારાભાવેન જાગરણેઽપિ સ્વપ્નોલબ્ધગજાદય અનુવર્તેરન્। ઉચ્યતે। કાર્ય્યવિનાશો હિ દ્વિવિધઃ। કશ્ચિદુપાદાનેન સહ, કશ્ચિત્તુ વિદ્યમાને એવોપાદાને । આદ્યો બાધઃ, દ્વિતીયસ્તુ નિવૃત્તિઃ। આદ્યસ્ય કારણમધિષ્ઠાનતત્ત્વસાક્ષાત્કારઃ, તેન વિનોપાદાનભૂતાયા અવિદ્યાયા અનિવૃત્તેઃ। દ્વિતીયે વિરોધિવૃત્યુત્પત્તિર્દોષનિવૃત્તિશ્ચ। તદિહ બ્રહ્મસાત્કારાભાવાત્ સ્વાપ્નપ્રપઞ્ચો મા બાધિષ્ઠ, મુસલપ્રહારેણ ઘટાદેરિવ વિરોધિપ્રત્યયાન્તરોદયેન સ્વજનકીભૂતનિદ્રાદિદોષનાશેન વા ગજાદિનિવૃત્તૌ કો વિરોધઃ। એવં ચ શુક્તિરૂપ્યસ્ય શુક્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યનિષ્ઠતૂલાવિદ્યાકાર્ય્યત્વપક્ષે શુક્તિરિતિ જ્ઞાનેન તદજ્ઞાનેન સહ રજતસ્ય બાધઃ।
મૂલાવિદ્યાકાર્ય્યત્વપક્ષે તુ મૂલાવિદ્યાયા બ્રહ્મસાક્ષાત્કારમાત્રનિવર્ત્ત્યતયા તત્ર શુક્તિજ્ઞાનાન્નિવૃત્તિમાત્રં મુદ્ગરપ્રહારેણ ઘટસ્યેવ ।
નનુ શુક્તૌ રજતસ્ય પ્રતિભાસમયે પ્રતિભાસિકસત્તાભ્યુપગમે “નેદં રજતમ્” ઇતિ ત્રૈકાલિકનિષેધજ્ઞાનં ન સ્યાત્, કિન્તુ “ઇદાનીમિદં ન રજતમ્” ઇતિ, “ઇદાનીં ઘટઃ શ્યામો ન” ઇતિવદિતિ ચેત્, ન । નહિ તત્ર રજતત્ત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવો નિષેધધીવિષયઃ। કિન્તુ લૌકિકપારમાર્થિકત્વાવચ્છિન્નપ્રાતિભાસિક-રજતપ્રતિયોગિતાકઃ વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવાભ્યુપગમાત્।
નનુ પ્રાતિભાસિકે રજતે પારમાર્થિકત્વમવગતં ન વા। અનવગતે પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નજ્ઞાના-ભાવાદભાવપ્રત્યક્ષાનુપપત્તિઃ। અવગતે અપરોક્ષાવભાસસસ્ય તાત્કાલિકવિષયસત્તાનિયતત્વાત્।
રજતે પારમાર્થિકત્વમપ્યનિર્વચનીયં રજતવદેવોત્પન્નમિતિ તદવચ્છિન્નરજતસત્ત્વે તદવચ્છિન્નાભાવસ્તત્ર કથં વર્તત ઇતિ ચેત્-- ન। પારમાર્થિકત્વસ્યાધિષ્ઠાનનિષ્ઠસ્ય રજતે પ્રતિભાસમ્ભવેન રજતનિષ્ઠપારમાર્થિકત્વો-ત્પત્ત્યનભ્યુપગમાત્। યત્રારોપ્યમસન્નિકૃષ્ટં તત્રૈવ પ્રાતિભાસિકવસ્તૂત્પત્તેરઙ્ગીકારાત્। અત એવેન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટતયા જપાકુસુમગતલૌહિત્યોત્પત્તિઃ।
નન્વેવં યત્ર જપાકુસુમં દ્રવ્યાન્તરવ્યવધાનાદસન્નિકૃષ્ટં તત્ર લૌહિત્યપ્રતીત્યા પ્રાતિભાસિકં લૌહિત્યં સ્વીક્રિયતામિતિ ચેત્, ન, ઇષ્ટત્વાત્। એવં પ્રત્યક્ષભ્રમાન્તરેષ્વપિ પ્રત્યક્ષસામાન્યલક્ષણાનુગમે યથાર્થપ્રત્યક્ષલક્ષણ-સદ્ભાવશ્ચ દર્શનીયઃ।
ઉક્તં પ્રત્યક્ષં પ્રકારાન્તરેણ દ્વિવિધં ઇન્દ્રિયજન્યં તદજન્યં ચેતિ । તત્રેન્દ્રિયાજન્યં સુખાજિપ્રત્યક્ષં મનસ ઇન્દ્રિયજન્યં સુખાદિપ્રત્યક્ષં મનસ ઇન્દ્રિયત્વનિરાકરણાત્।
ઇન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ ઘ્રાણરસનચક્ષુઃશ્રોત્રત્વગાત્મકાનિ। સર્વાણિ ચેન્દ્રિયાણિ સ્વસ્વવિષયસંયુક્તાન્યેવ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં જનયન્તિ। તત્ર ઘ્રાણરસનત્વગાત્મકાનીન્દ્રિયાણિ સ્વસ્થાનસ્થિતાન્યેવ ગન્ધરસસ્પર્શોપલમ્ભાન્ જનયન્તિ। ચક્ષુઃશ્રોત્રે તુ સ્વત એવ વિષયદેશં ગત્વા સ્વસ્વવિષયં ગૃહ્ણીતઃ। શ્રોત્રસ્યાપિ ચક્ષુરાદિવત્પરિચ્છિન્નતયા ભેર્યાદિદેશગમનસમ્ભવાત્। અત એવાનુભવો “ભેરીશબ્દો મયા શ્રુત” ઇતિ। વીચિતરઙ્ગાદિન્યાયેન કર્ણશષ્કુલીપ્રદેશેઽનન્તશબ્દોત્પત્તિકલ્પનાયા ગૌરવં, ભેરીશબ્દો મયા શ્રુત ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્ય ભ્રમત્વકલ્પનાગૌરવં ચ સ્યાત્।
તદેવં વ્યાખ્યાતં પ્રત્યક્ષમ્।
ઇતિ શ્રીમદ્વેદાન્તપરિભાષાયાઃ પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ