Vedanta Paribhasha · Chapter p4

athāgamo nirūpyate/ yasya vākyasya tātparyaviṣayībhūtasaṃsargo mānāntareṇa na bādhyate tadvākyaṃ pramāṇam/
vākyajanye ca jñāne ākāṅkṣāyogyatā''sattayastātparyyajñānaṃ ceti catvāri kāraṇāni/
tatra padārthānāṃ parasparajijñāsāviṣayatvayogyatvamākāṅkṣā/ kriyāśravaṇe kārakasya, tasya śravaṇe kriyāyāḥ, karaṇaśravaṇe itikarttavyatāyāśca jijñāsāviṣayatvāt/ ajijñāsorapi vākyārthabodhādyogyatvamupāttam/ tadavacchedakaṃ ca kriyātva-kārakatvādikamiti nātivyāptiḥ/ gauraśvaḥ puruṣo hastītyādau abhedānvaye ca samānavibhaktikapadapratipādyatvaṃ tadavacchedakamiti tattvamasyādivākyeṣu nāvyāptiḥ/
etādṛśākāṅkṣābhiprāyeṇaiva balābalādhikaraṇe “sā vaiśvadevyā''mikṣā vājibhyo vājinam” ityatra vaiśva-devayāgasyāmikṣānvitatvena na vājinākāṅkṣetyādivyavahāraḥ/ nanu tatrāpi vājinasya jijñāsā'viṣayatve'pi tadyogyatvamastyeva, pradeyadravyatvasya yāganirūpitajijñāsāviṣayatāyogyatāvacchedakatvāditi cet — na/ svasa-mānajātīyapradārthānvayabodhavirahasahakṛtapradeyadravyatvasyaiva tadavacchedakatvena vājinadravyasya svasamānajātīyā-nvayabodhasahakṛtatvena tādṛśāvacchedakatvābhāvāt, āmikṣāyāṃ tu naivaṃ, vājinānvayasya tadānupasthānāt/
udāharaṇāntareṣvapi durbalaprayojaka ākāṅkṣāviraha eva draṣṭavyaḥ/
yogyatā ca tātparyyaviṣayasaṃsargābādhaḥ/ vahninā siñcedityādau tādṛśasaṃsargabādhānnātivyāptiḥ/ “sa prajāpatirātmano vapāmudakhidat” ityādāvapi tātparyyaviṣayībhūtapaśu(vapāyāga)prāśastyābādhād yogyatā/ tattvamasyādivākyeṣvapi vācyābhedabādhe'pi lakṣyasvarūpābhede bādhābhāvādyogyatā/
āsattiścāvyavadhānena padajanyapadārthopasthitiḥ/ mānāntareṇopasthitāpitapadārthasyānvayabodhābhāvāt padajanyeti/ ata evāśrutapadārthasthale tattatpadādhyāhāraḥ, dvāramityādau ‘pidhehi’ iti/ ata eva “iṣe tvā” ityādau “chinadbhi” iti padādhyāhāraḥ/ ata eva vikṛtiṣu “sūryyāya juṣṭaṃ nirvapāmi” iti padaprayogaḥ/
padārthaśca dvividhaḥ śakyo lakṣyaśceti/ tatra śaktirnāma padānāmartheṣu mukhyā vṛttiḥ/ yathā ghaṭapadasya pṛthubudhnodarādyākṛtiviśiṣṭe vastuviśeṣe vṛttiḥ/ sā ca śaktiḥ padārthāntaram, siddhānte kāraṇeṣu kāryyānukūla-śaktimātrasya padārthāntaratvāt/ sā ca tattatpadajanyapadārthajñānarūpakāryyānumeyā/ tādṛśaśaktiviṣayatvaṃ śakyatvam/ tacca jātereva, na vyakteḥ, vyaktīnāmānantyena gurutvāt/ kathaṃ tarhi gavādipadād vyaktibhānamiti cet, jātervyaktisamānasaṃvitsaṃvedyatayeti brūmaḥ/
yadvā gavādipadānāṃ vyaktau śaktiḥ svarūpasatī, na tu jñātā, jātau tu sā jñātā hetuḥ/ na ca vyaktyaṃśe śaktijñānamapi kāraṇaṃ, gauravāt/ jātiśaktimattvajñāne sati vyaktiśaktijñānaṃ vinā vyaktidhīvilambābhāvācca/ ata eva nyāyamate'pi anvaye śaktiḥ svarūpasatīti siddhāntaḥ/ jñāyamānaśaktiviṣayatvameva vācyatvamiti jātireva vācyā/
athavā vyakterlakṣaṇayāvagamaḥ/ yathā nīlo ghaṭa ityatra nīlaśabdasya nīlaguṇaviśiṣṭe lakṣaṇā, tathā jātivācakasya tadviśiṣṭe lakṣaṇā/ taduktam- ananyalabhyaḥ padārtha iti/ evaṃ śakyārtho nirūpitaḥ/
atha lakṣyapadārtho nirūpyate/ tatra lakṣaṇāviṣayo lakṣyaḥ/ lakṣaṇā dvividhā, kevalalakṣaṇā lakṣitalakṣaṇā ceti/ tatra śakyasākṣātsambandhaḥ kevalalakṣaṇā/ yathā gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra pravāhasākṣātsambandhini tīre gaṅgā-padasya kevalalakṣaṇā/ yatra śakyaparamparāsambandhenārthāntarapratītiḥ. tatra lakṣitalakṣaṇā/ yathā dvirephapadasya rephadvayaśaktasya bhramarapadaghaṭitaparamparāsambandhena madhukare vṛttiḥ/
gauṇyapi lakṣitalakṣaṇaiva/ yathā siṃho māṇavaka ityatra siṃhaśabdavācyasambandhikrauryyādisambandhena māṇavakasya pratīteḥ/
prakārāntareṇa lakṣaṇā trividhā-- jahallakṣaṇā'jahallakṣaṇā jahadajahallakṣaṇā/
śakyamanantarbhāvya yatrārthāntarasya pratītistatra jahallakṣaṇā/ yathā viṣaṃ bhukṣveti/ atra hi svārthaṃ vihāya śatrugṛhe bhojananivṛttirlakṣitā/ yatra śakyārthamantarbhāvyaivārthāntarapratītistatrājahallakṣaṇā/ yathā śuklo ghaṭa iti/ atra hi śuklaśabdaḥ svārthaṃ śuklaguṇamantarbhāvyaiva tadti dravye lakṣaṇayā vartate/ yatra hi viśiṣṭavācakaśabdaḥ svārthaikadeśaṃ vihāyaikadeśe vartate, tatra jahadajahallakṣaṇā/ yathā so'yaṃ devadatta iti/ atra hi padadvayavācyayorviśiṣṭayorekyānupapattyā padadvayasya viśeṣyamātraparatvam/ yathā vā tattvamasi ityādau tatpadavācyasya sarvajñatvādiviśiṣṭasya tvaṃpadavācyenāntaḥkaraṇaviśiṣṭenaikyogādaikyasiddhyarthaṃ svarūpe lakṣaṇeti sāmpradāyikāḥ/
vayaṃ tu brūmaḥ/ so'yaṃ devadattastattvamasītyādau viśiṣṭavācakānāṃ padānāmekadeśaparatve'pi na lakṣaṇā, śaktyupasthitaviśiṣṭayorabhedānvayānupapattau viśeṣyayoḥ śaktyupasthitayorevānvayabodhāvirodhāt/ yathā ghaṭo'nitya ityatra ghaṭapadavācyaikadeśaghaṭatvasyāyogyatve'pi yogyaghaṭavyaktyā sahānityatvānvayaḥ/ yatra padārthaikadeśasya viśeṣaṇatayopasthitiḥ tatraiva svātantryeṇopasthitaye lakṣaṇābhyupagamaḥ, yathā nityo ghaṭa ityatra ghaṭapadād ghaṭatvasya śaktyā svātantryeṇānupasthityā tādṛśopasthityarthaṃ ghaṭapadasya ghaṭatve lakṣaṇā/ evameva tattvamasyādivākye'pi na lakṣaṇā, śaktyā svātantryeṇopasthitayostattvaṃpadārthayorabhedānvaye bādhakābhāvāt. anyathā gehe ghaṭaḥ, ghaṭe rūpaṃ, ghaṭamānayetyādau ghaṭatvagehatvāderabhimatānvayabodhayogyatayā tatrāpi ghaṭādipadānāṃ viśeṣyamātraparatvaṃ lakṣaṇayaiva syāt/ tasmāttattvamasīti vākye ācāryyāṇāṃ lakṣaṇoktirabhyupagamavādena bodhyā/
jahadajahallakṣaṇodāharaṇaṃ tu kākebhyo dadhi rakṣyatāmityādikameva/ tatra śakyakākaparityāgenāśakya-dadhyupaghātakatvapuraskāreṇākāke kāke ca kākaśabdasya pravṛtteḥ/
lakṣaṇābījaṃ tu tātparyyānupapattireva, na tvanvayānupapattiḥ/ kākebhyo dadhi rakṣatāmityatrānvayānupa-pattyabhāvāt/ gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau tātparyyānupapatterapi sambhavāt/
lakṣaṇā ca na padamātravṛttiḥ kintu vākyavṛttirapi, yathā gambhīrāyāṃ nadyāṃ ghoṣa ityatra gambhīrāyāṃ nadyāmiti padadvayasamudāyasya tīre lakṣaṇā/
nanu vākyasyāśaktyā kathaṃ śakyasambandharūpā lakṣaṇā/ ucyate/ śaktyā yatpadasambandhena jñāpyate tatsambandho lakṣaṇā/ śaktijñāpyaśca yathā padārthaḥ tathā vākyārtho'pīti na kācidanupapattiḥ/ evamarthavādavākyānāṃ praśaṃsārūpāṇāṃ prāśastye lakṣaṇā/ ‘so'rodīt’ ityādinindārthavākyānāṃ ninditatve lakṣaṇā/ arthavādagatapadānāṃ prāśastye lakṣaṇābhyupagamo ekena padena lakṣaṇayā tadupasthitisambhave padāntaravaiyarthyaṃ syāt/
evaṃ ca vidhyapekṣitaprāśastyarūpapadārthapratyāyakatayā arthavādapadasamudāyasya padasthānīyatayā vidhi-padenaikavākyatvaṃ bhavatītyarthavādavākyānāṃ padaikavākyatā/
kva tarhi vākyaikavākyatā/ yatra pratyekaṃ bhinnabhinnasaṃsargapratipādakayorvākyayorākāṅkṣāvaśena mahāvākyārtha-bodhakatvaṃ tatra vākyaikavākyatā/ yathā ‘darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajet’ ityādivākyānāṃ ‘samidho yajati’ ityādivākyānāṃ ca parasparāpekṣitāṅgāṅgibhāvabodhakatayaikavākyatā/ taduktaṃ bhaṭṭapādaiḥ-
svārthabodhe samāptānāmaṅgāṅgitvādyapekṣayā/
vākyānāmekavākyatvaṃ punaḥ saṃhatya jāyate//iti//
evaṃ dvividho'pi padārtho nirūpitaḥ/ tadupasthitiścāsattiḥ/

sā ca (sattayā) śābdabodhe hetuḥ, tathaivānvayavyatirekadarśanāt/ evaṃ mahāvākyārtha-bodhe'vāntaravākyārthabodho hetuḥ, tathaivānvayādyavadhāraṇāt/
kramaprāptaṃ tātparyyaṃ nirūpyate/ tatra tatpratītīcchayoccaritatvaṃ na tātparyyam, arthajñānaśūnyena puruṣeṇoccāritādvedādarthābhānaprasaṅgāt/ ayamadhyāpako'vyutpanna iti viśeṣadarśanena tātparyyabhramasyāpyabhāvāt/ na ceśvaratātparyyajñānāttatra śābdabodha iti vācyam/ īśvarānaṅgīkarturapi tadvākyārthapratipattidarśanāt / ucyate/ tatpratītijananayogyatvaṃ tātparyyam/ gehe ghaṭa iti vākyaṃ gehe ghaṭasaṃsargapratītijananayogyaṃ na tu paṭasaṃsargapratītijananayogyamiti tadvākyaṃ ghaṭasaṃsargaparaṃ, na tu paṭasaṃsargaparamiti vyapadiśayate/
nanu saindhavamānayetyādi vākyaṃ yadā lavaṇānayanapratītīcchayā prayuktaṃ tadāpyaśvasaṃsargapratītijanane sva- rūpayogyatāsattvāt lavaṇaparatvadaśāyāmapyaśvādisaṃsargajñānāpattiriti cet-- na/ taditarapratītīcchayānuccarita-tvasyāpi tātparyyaṃ prati viśeṣaṇatvāt/ yathā ca yadvākyaṃ yatpratītijananayogyatve sati yadanyapratītīcchayānuccaritaṃ tadvākyaṃ tatsaṃsargaparamityucyate/ śukādivākye'vyutpannoccāritavedavākyādau ca tatpratītīcchāyā evābhāvena tadanyapratītīcchayoccaritatvābhāvena lakṣaṇasattvānnāvyāptiḥ/ na cobhayapratītīcchayoccarite'vyāptiḥ, tadanyamātra-pratītīcchāyānuccaritatvasya vivakṣitatvāt/ uktapratītimātrajananayogyatāyāścāvacchedikā śaktiḥ/ asmākaṃ tu mate sarvatra kāraṇatāyāḥ śakterevāvacchedakatvāt iti na ko'pi doṣaḥ/
evaṃ tātparyyasya tatpratītijanakatvarūpasya śābdajñānajanakatve siddhe caturthavarṇake tātparyasya śābdajñānahetutvanirākaraṇavākyaṃ tatpratītīcchayoccaritatvarūpatātparyyanirākaraṇaparam, anyathā tātparyyaniścaya-phalakavedāntavicāravaiyarthyaprasaṅgāt/
kecittu śābdajñānatvāvacchedena na tātparyyajñānaṃ heturityevaṃparaṃ caturthavarṇakavākyam/ tātparyyasaṃśayaviparyayottaraśābdajñānaviśeṣe ca tātparyyajñānaṃ hetureva, idaṃ vākyametatparamutānyaparamiti tātparyyasaṃśaye tadviparyaye ca taduttaravākyārthaniścayasya tātparyyaniścayaṃ vinānupapatterityāhuḥ/
tacca tātparyyaṃ vede mīmāṃsāpariśodhitanyāyādevāvadhāryyate/ loke tu prakaraṇādinā/
tatra laukikavākyānāṃ mānāntarāvagatārthatayānuvādakatvam/vede tu vākyārthasyāpūrvatayā nānuvādakatvam/
tatra loke vede ca kāryyaparāṇāmiva siddhārthānāmapyapūrvatayā prāmāṇyam, putraste jātaḥ, kanyā te garbhiṇī ityādiṣu siddhārtheṣvapi padānāṃ sāmarthyāvadhāraṇāt/ ata eva vedāntavākyānāṃ brahmaṇi prāmāṇyam/ yathā caitattathā viṣayaparicchede vakṣyate/
tatra vedāntānāṃ nityasarvajñaparameśvarapratītatvena prāmāṇyamiti naiyāyikāḥ/ vedānāṃ nityatvena nirasta-samastapuṃdūṣaṇatayā prāmāṇyamiti mīmāṃsakāḥ/ asmākaṃ tu mate vedo na nityaḥ, utpattimattvāt/ utpattimattvaṃ ca “asya mahato bhūtasya niḥśvasitametadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvavedaḥ” ityādiśruteḥ/ nāpi vedānāṃ trikṣaṇāvasthāyitvam/ ya eva vedo devadattenādhītaḥ sa eva mayāpītyādipratyabhijñāvirodhāt/ ata eva gakārādivarṇānāmapi na kṣaṇikatvam, so'yaṃ gakāra iti pratyabhijñāvirodhāt/ tathā ca varṇapadavākyasamudāyasya vedasya viyadādivatsṛṣṭikālīnotpattikatvaṃ pralayakālīnadhvaṃsapratiyogitvaṃ ca, na tu madhye varṇānāmutpattivināśau, anantagakārakalpanāyāṃ gauravāt/ anuccāraṇadaśāyāṃ varṇānāmanabhivyaktistaduccāraṇarūpavyañjakābhāvānna virudhyate, andhakārasthaghaṭānupalambhavad/ utpanno gakāra ityādipratyakṣaṃ tu so'yaṃ gakāra ityādipratyabhijñāvirodhāt apramāṇaṃ, varṇābhivyañjakadhvanigatotpattinirūpitaparamparāsambandhaviṣayatvena pramāṇaṃ vā/ tasmānna vedānāṃ kṣaṇikatvam/ nanu kṣaṇikatvābhāve'pi viyadādiprapañcavadutpattimattvena parameśvarakartṛkatayā pauruṣeyatvasiddhāvapauruṣeyatvaṃ vedānāmiti tavāpi siddhānto bhajyeteti cet-- na/ nahi tāvatpuruṣeṇoccāryyamāṇatvaṃ pauruṣeyatvam, gurumate'pi adhyāpakaramparayā pauruṣeyatvāpatteḥ/ nāpi puruṣādhīnotpattikatvaṃ, naiyāyikābhimatapauruṣeyatvānumāne asmadādinā siddhasādhanāpatteḥ/ kintu sajātīyoccāraṇānapekṣoccāraṇaviṣayatvaṃ pauruṣeyatvam/ tathā ca sargādyakāle parameśvaraḥ pūrvasargasiddhavedānupūrvīsamānānupūrvīkaṃ vedaṃ viracitavān, na tu tadvijātīyaṃ vedamiti na sajātīyoccāraṇānapekṣoccāraṇaviṣayatvaṃ pauruṣeyatvam/
bhāratādīnāṃ tu sajātīyoccāraṇamanapekṣyaivoccāraṇamiti teṣāṃ pauruṣeyatvam/ evaṃ pauruṣeyāpauruṣeyabhedenāgamo dvividho nirūpitaḥ/
//iti vedāntaparibhāṣāyāmāgaparacchedaḥ//४//