વેદાન્તપરિભાષા · અધ્યાય p4

અથાગમો નિરૂપ્યતે। યસ્ય વાક્યસ્ય તાત્પર્યવિષયીભૂતસંસર્ગો માનાન્તરેણ ન બાધ્યતે તદ્વાક્યં પ્રમાણમ્।
વાક્યજન્યે ચ જ્ઞાને આકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાઽઽસત્તયસ્તાત્પર્ય્યજ્ઞાનં ચેતિ ચત્વારિ કારણાનિ।
તત્ર પદાર્થાનાં પરસ્પરજિજ્ઞાસાવિષયત્વયોગ્યત્વમાકાઙ્ક્ષા। ક્રિયાશ્રવણે કારકસ્ય, તસ્ય શ્રવણે ક્રિયાયાઃ, કરણશ્રવણે ઇતિકર્ત્તવ્યતાયાશ્ચ જિજ્ઞાસાવિષયત્વાત્। અજિજ્ઞાસોરપિ વાક્યાર્થબોધાદ્યોગ્યત્વમુપાત્તમ્। તદવચ્છેદકં ચ ક્રિયાત્વ-કારકત્વાદિકમિતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। ગૌરશ્વઃ પુરુષો હસ્તીત્યાદૌ અભેદાન્વયે ચ સમાનવિભક્તિકપદપ્રતિપાદ્યત્વં તદવચ્છેદકમિતિ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેષુ નાવ્યાપ્તિઃ।
એતાદૃશાકાઙ્ક્ષાભિપ્રાયેણૈવ બલાબલાધિકરણે “સા વૈશ્વદેવ્યાઽઽમિક્ષા વાજિભ્યો વાજિનમ્” ઇત્યત્ર વૈશ્વ-દેવયાગસ્યામિક્ષાન્વિતત્વેન ન વાજિનાકાઙ્ક્ષેત્યાદિવ્યવહારઃ। નનુ તત્રાપિ વાજિનસ્ય જિજ્ઞાસાઽવિષયત્વેઽપિ તદ્યોગ્યત્વમસ્ત્યેવ, પ્રદેયદ્રવ્યત્વસ્ય યાગનિરૂપિતજિજ્ઞાસાવિષયતાયોગ્યતાવચ્છેદકત્વાદિતિ ચેત્ — ન। સ્વસ-માનજાતીયપ્રદાર્થાન્વયબોધવિરહસહકૃતપ્રદેયદ્રવ્યત્વસ્યૈવ તદવચ્છેદકત્વેન વાજિનદ્રવ્યસ્ય સ્વસમાનજાતીયા-ન્વયબોધસહકૃતત્વેન તાદૃશાવચ્છેદકત્વાભાવાત્, આમિક્ષાયાં તુ નૈવં, વાજિનાન્વયસ્ય તદાનુપસ્થાનાત્।
ઉદાહરણાન્તરેષ્વપિ દુર્બલપ્રયોજક આકાઙ્ક્ષાવિરહ એવ દ્રષ્ટવ્યઃ।
યોગ્યતા ચ તાત્પર્ય્યવિષયસંસર્ગાબાધઃ। વહ્નિના સિઞ્ચેદિત્યાદૌ તાદૃશસંસર્ગબાધાન્નાતિવ્યાપ્તિઃ। “સ પ્રજાપતિરાત્મનો વપામુદખિદત્” ઇત્યાદાવપિ તાત્પર્ય્યવિષયીભૂતપશુ(વપાયાગ)પ્રાશસ્ત્યાબાધાદ્ યોગ્યતા। તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેષ્વપિ વાચ્યાભેદબાધેઽપિ લક્ષ્યસ્વરૂપાભેદે બાધાભાવાદ્યોગ્યતા।
આસત્તિશ્ચાવ્યવધાનેન પદજન્યપદાર્થોપસ્થિતિઃ। માનાન્તરેણોપસ્થિતાપિતપદાર્થસ્યાન્વયબોધાભાવાત્ પદજન્યેતિ। અત એવાશ્રુતપદાર્થસ્થલે તત્તત્પદાધ્યાહારઃ, દ્વારમિત્યાદૌ ‘પિધેહિઽ ઇતિ। અત એવ “ઇષે ત્વા” ઇત્યાદૌ “છિનદ્ભિ” ઇતિ પદાધ્યાહારઃ। અત એવ વિકૃતિષુ “સૂર્ય્યાય જુષ્ટં નિર્વપામિ” ઇતિ પદપ્રયોગઃ।
પદાર્થશ્ચ દ્વિવિધઃ શક્યો લક્ષ્યશ્ચેતિ। તત્ર શક્તિર્નામ પદાનામર્થેષુ મુખ્યા વૃત્તિઃ। યથા ઘટપદસ્ય પૃથુબુધ્નોદરાદ્યાકૃતિવિશિષ્ટે વસ્તુવિશેષે વૃત્તિઃ। સા ચ શક્તિઃ પદાર્થાન્તરમ્, સિદ્ધાન્તે કારણેષુ કાર્ય્યાનુકૂલ-શક્તિમાત્રસ્ય પદાર્થાન્તરત્વાત્। સા ચ તત્તત્પદજન્યપદાર્થજ્ઞાનરૂપકાર્ય્યાનુમેયા। તાદૃશશક્તિવિષયત્વં શક્યત્વમ્। તચ્ચ જાતેરેવ, ન વ્યક્તેઃ, વ્યક્તીનામાનન્ત્યેન ગુરુત્વાત્। કથં તર્હિ ગવાદિપદાદ્ વ્યક્તિભાનમિતિ ચેત્, જાતેર્વ્યક્તિસમાનસંવિત્સંવેદ્યતયેતિ બ્રૂમઃ।
યદ્વા ગવાદિપદાનાં વ્યક્તૌ શક્તિઃ સ્વરૂપસતી, ન તુ જ્ઞાતા, જાતૌ તુ સા જ્ઞાતા હેતુઃ। ન ચ વ્યક્ત્યંશે શક્તિજ્ઞાનમપિ કારણં, ગૌરવાત્। જાતિશક્તિમત્ત્વજ્ઞાને સતિ વ્યક્તિશક્તિજ્ઞાનં વિના વ્યક્તિધીવિલમ્બાભાવાચ્ચ। અત એવ ન્યાયમતેઽપિ અન્વયે શક્તિઃ સ્વરૂપસતીતિ સિદ્ધાન્તઃ। જ્ઞાયમાનશક્તિવિષયત્વમેવ વાચ્યત્વમિતિ જાતિરેવ વાચ્યા।
અથવા વ્યક્તેર્લક્ષણયાવગમઃ। યથા નીલો ઘટ ઇત્યત્ર નીલશબ્દસ્ય નીલગુણવિશિષ્ટે લક્ષણા, તથા જાતિવાચકસ્ય તદ્વિશિષ્ટે લક્ષણા। તદુક્તમ્- અનન્યલભ્યઃ પદાર્થ ઇતિ। એવં શક્યાર્થો નિરૂપિતઃ।
અથ લક્ષ્યપદાર્થો નિરૂપ્યતે। તત્ર લક્ષણાવિષયો લક્ષ્યઃ। લક્ષણા દ્વિવિધા, કેવલલક્ષણા લક્ષિતલક્ષણા ચેતિ। તત્ર શક્યસાક્ષાત્સમ્બન્ધઃ કેવલલક્ષણા। યથા ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર પ્રવાહસાક્ષાત્સમ્બન્ધિનિ તીરે ગઙ્ગા-પદસ્ય કેવલલક્ષણા। યત્ર શક્યપરમ્પરાસમ્બન્ધેનાર્થાન્તરપ્રતીતિઃ. તત્ર લક્ષિતલક્ષણા। યથા દ્વિરેફપદસ્ય રેફદ્વયશક્તસ્ય ભ્રમરપદઘટિતપરમ્પરાસમ્બન્ધેન મધુકરે વૃત્તિઃ।
ગૌણ્યપિ લક્ષિતલક્ષણૈવ। યથા સિંહો માણવક ઇત્યત્ર સિંહશબ્દવાચ્યસમ્બન્ધિક્રૌર્ય્યાદિસમ્બન્ધેન માણવકસ્ય પ્રતીતેઃ।
પ્રકારાન્તરેણ લક્ષણા ત્રિવિધા-- જહલ્લક્ષણાઽજહલ્લક્ષણા જહદજહલ્લક્ષણા।
શક્યમનન્તર્ભાવ્ય યત્રાર્થાન્તરસ્ય પ્રતીતિસ્તત્ર જહલ્લક્ષણા। યથા વિષં ભુક્ષ્વેતિ। અત્ર હિ સ્વાર્થં વિહાય શત્રુગૃહે ભોજનનિવૃત્તિર્લક્ષિતા। યત્ર શક્યાર્થમન્તર્ભાવ્યૈવાર્થાન્તરપ્રતીતિસ્તત્રાજહલ્લક્ષણા। યથા શુક્લો ઘટ ઇતિ। અત્ર હિ શુક્લશબ્દઃ સ્વાર્થં શુક્લગુણમન્તર્ભાવ્યૈવ તદ્તિ દ્રવ્યે લક્ષણયા વર્તતે। યત્ર હિ વિશિષ્ટવાચકશબ્દઃ સ્વાર્થૈકદેશં વિહાયૈકદેશે વર્તતે, તત્ર જહદજહલ્લક્ષણા। યથા સોઽયં દેવદત્ત ઇતિ। અત્ર હિ પદદ્વયવાચ્યયોર્વિશિષ્ટયોરેક્યાનુપપત્ત્યા પદદ્વયસ્ય વિશેષ્યમાત્રપરત્વમ્। યથા વા તત્ત્વમસિ ઇત્યાદૌ તત્પદવાચ્યસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્ટસ્ય ત્વંપદવાચ્યેનાન્તઃકરણવિશિષ્ટેનૈક્યોગાદૈક્યસિદ્ધ્યર્થં સ્વરૂપે લક્ષણેતિ સામ્પ્રદાયિકાઃ।
વયં તુ બ્રૂમઃ। સોઽયં દેવદત્તસ્તત્ત્વમસીત્યાદૌ વિશિષ્ટવાચકાનાં પદાનામેકદેશપરત્વેઽપિ ન લક્ષણા, શક્ત્યુપસ્થિતવિશિષ્ટયોરભેદાન્વયાનુપપત્તૌ વિશેષ્યયોઃ શક્ત્યુપસ્થિતયોરેવાન્વયબોધાવિરોધાત્। યથા ઘટોઽનિત્ય ઇત્યત્ર ઘટપદવાચ્યૈકદેશઘટત્વસ્યાયોગ્યત્વેઽપિ યોગ્યઘટવ્યક્ત્યા સહાનિત્યત્વાન્વયઃ। યત્ર પદાર્થૈકદેશસ્ય વિશેષણતયોપસ્થિતિઃ તત્રૈવ સ્વાતન્ત્ર્યેણોપસ્થિતયે લક્ષણાભ્યુપગમઃ, યથા નિત્યો ઘટ ઇત્યત્ર ઘટપદાદ્ ઘટત્વસ્ય શક્ત્યા સ્વાતન્ત્ર્યેણાનુપસ્થિત્યા તાદૃશોપસ્થિત્યર્થં ઘટપદસ્ય ઘટત્વે લક્ષણા। એવમેવ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેઽપિ ન લક્ષણા, શક્ત્યા સ્વાતન્ત્ર્યેણોપસ્થિતયોસ્તત્ત્વંપદાર્થયોરભેદાન્વયે બાધકાભાવાત્. અન્યથા ગેહે ઘટઃ, ઘટે રૂપં, ઘટમાનયેત્યાદૌ ઘટત્વગેહત્વાદેરભિમતાન્વયબોધયોગ્યતયા તત્રાપિ ઘટાદિપદાનાં વિશેષ્યમાત્રપરત્વં લક્ષણયૈવ સ્યાત્। તસ્માત્તત્ત્વમસીતિ વાક્યે આચાર્ય્યાણાં લક્ષણોક્તિરભ્યુપગમવાદેન બોધ્યા।
જહદજહલ્લક્ષણોદાહરણં તુ કાકેભ્યો દધિ રક્ષ્યતામિત્યાદિકમેવ। તત્ર શક્યકાકપરિત્યાગેનાશક્ય-દધ્યુપઘાતકત્વપુરસ્કારેણાકાકે કાકે ચ કાકશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તેઃ।
લક્ષણાબીજં તુ તાત્પર્ય્યાનુપપત્તિરેવ, ન ત્વન્વયાનુપપત્તિઃ। કાકેભ્યો દધિ રક્ષતામિત્યત્રાન્વયાનુપ-પત્ત્યભાવાત્। ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ તાત્પર્ય્યાનુપપત્તેરપિ સમ્ભવાત્।
લક્ષણા ચ ન પદમાત્રવૃત્તિઃ કિન્તુ વાક્યવૃત્તિરપિ, યથા ગમ્ભીરાયાં નદ્યાં ઘોષ ઇત્યત્ર ગમ્ભીરાયાં નદ્યામિતિ પદદ્વયસમુદાયસ્ય તીરે લક્ષણા।
નનુ વાક્યસ્યાશક્ત્યા કથં શક્યસમ્બન્ધરૂપા લક્ષણા। ઉચ્યતે। શક્ત્યા યત્પદસમ્બન્ધેન જ્ઞાપ્યતે તત્સમ્બન્ધો લક્ષણા। શક્તિજ્ઞાપ્યશ્ચ યથા પદાર્થઃ તથા વાક્યાર્થોઽપીતિ ન કાચિદનુપપત્તિઃ। એવમર્થવાદવાક્યાનાં પ્રશંસારૂપાણાં પ્રાશસ્ત્યે લક્ષણા। ‘સોઽરોદીત્ઽ ઇત્યાદિનિન્દાર્થવાક્યાનાં નિન્દિતત્વે લક્ષણા। અર્થવાદગતપદાનાં પ્રાશસ્ત્યે લક્ષણાભ્યુપગમો એકેન પદેન લક્ષણયા તદુપસ્થિતિસમ્ભવે પદાન્તરવૈયર્થ્યં સ્યાત્।
એવં ચ વિધ્યપેક્ષિતપ્રાશસ્ત્યરૂપપદાર્થપ્રત્યાયકતયા અર્થવાદપદસમુદાયસ્ય પદસ્થાનીયતયા વિધિ-પદેનૈકવાક્યત્વં ભવતીત્યર્થવાદવાક્યાનાં પદૈકવાક્યતા।
ક્વ તર્હિ વાક્યૈકવાક્યતા। યત્ર પ્રત્યેકં ભિન્નભિન્નસંસર્ગપ્રતિપાદકયોર્વાક્યયોરાકાઙ્ક્ષાવશેન મહાવાક્યાર્થ-બોધકત્વં તત્ર વાક્યૈકવાક્યતા। યથા ‘દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત્ઽ ઇત્યાદિવાક્યાનાં ‘સમિધો યજતિઽ ઇત્યાદિવાક્યાનાં ચ પરસ્પરાપેક્ષિતાઙ્ગાઙ્ગિભાવબોધકતયૈકવાક્યતા। તદુક્તં ભટ્ટપાદૈઃ-
સ્વાર્થબોધે સમાપ્તાનામઙ્ગાઙ્ગિત્વાદ્યપેક્ષયા।
વાક્યાનામેકવાક્યત્વં પુનઃ સંહત્ય જાયતે॥ઇતિ॥
એવં દ્વિવિધોઽપિ પદાર્થો નિરૂપિતઃ। તદુપસ્થિતિશ્ચાસત્તિઃ।

સા ચ (સત્તયા) શાબ્દબોધે હેતુઃ, તથૈવાન્વયવ્યતિરેકદર્શનાત્। એવં મહાવાક્યાર્થ-બોધેઽવાન્તરવાક્યાર્થબોધો હેતુઃ, તથૈવાન્વયાદ્યવધારણાત્।
ક્રમપ્રાપ્તં તાત્પર્ય્યં નિરૂપ્યતે। તત્ર તત્પ્રતીતીચ્છયોચ્ચરિતત્વં ન તાત્પર્ય્યમ્, અર્થજ્ઞાનશૂન્યેન પુરુષેણોચ્ચારિતાદ્વેદાદર્થાભાનપ્રસઙ્ગાત્। અયમધ્યાપકોઽવ્યુત્પન્ન ઇતિ વિશેષદર્શનેન તાત્પર્ય્યભ્રમસ્યાપ્યભાવાત્। ન ચેશ્વરતાત્પર્ય્યજ્ઞાનાત્તત્ર શાબ્દબોધ ઇતિ વાચ્યમ્। ઈશ્વરાનઙ્ગીકર્તુરપિ તદ્વાક્યાર્થપ્રતિપત્તિદર્શનાત્ । ઉચ્યતે। તત્પ્રતીતિજનનયોગ્યત્વં તાત્પર્ય્યમ્। ગેહે ઘટ ઇતિ વાક્યં ગેહે ઘટસંસર્ગપ્રતીતિજનનયોગ્યં ન તુ પટસંસર્ગપ્રતીતિજનનયોગ્યમિતિ તદ્વાક્યં ઘટસંસર્ગપરં, ન તુ પટસંસર્ગપરમિતિ વ્યપદિશયતે।
નનુ સૈન્ધવમાનયેત્યાદિ વાક્યં યદા લવણાનયનપ્રતીતીચ્છયા પ્રયુક્તં તદાપ્યશ્વસંસર્ગપ્રતીતિજનને સ્વ- રૂપયોગ્યતાસત્ત્વાત્ લવણપરત્વદશાયામપ્યશ્વાદિસંસર્ગજ્ઞાનાપત્તિરિતિ ચેત્-- ન। તદિતરપ્રતીતીચ્છયાનુચ્ચરિત-ત્વસ્યાપિ તાત્પર્ય્યં પ્રતિ વિશેષણત્વાત્। યથા ચ યદ્વાક્યં યત્પ્રતીતિજનનયોગ્યત્વે સતિ યદન્યપ્રતીતીચ્છયાનુચ્ચરિતં તદ્વાક્યં તત્સંસર્ગપરમિત્યુચ્યતે। શુકાદિવાક્યેઽવ્યુત્પન્નોચ્ચારિતવેદવાક્યાદૌ ચ તત્પ્રતીતીચ્છાયા એવાભાવેન તદન્યપ્રતીતીચ્છયોચ્ચરિતત્વાભાવેન લક્ષણસત્ત્વાન્નાવ્યાપ્તિઃ। ન ચોભયપ્રતીતીચ્છયોચ્ચરિતેઽવ્યાપ્તિઃ, તદન્યમાત્ર-પ્રતીતીચ્છાયાનુચ્ચરિતત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। ઉક્તપ્રતીતિમાત્રજનનયોગ્યતાયાશ્ચાવચ્છેદિકા શક્તિઃ। અસ્માકં તુ મતે સર્વત્ર કારણતાયાઃ શક્તેરેવાવચ્છેદકત્વાત્ ઇતિ ન કોઽપિ દોષઃ।
એવં તાત્પર્ય્યસ્ય તત્પ્રતીતિજનકત્વરૂપસ્ય શાબ્દજ્ઞાનજનકત્વે સિદ્ધે ચતુર્થવર્ણકે તાત્પર્યસ્ય શાબ્દજ્ઞાનહેતુત્વનિરાકરણવાક્યં તત્પ્રતીતીચ્છયોચ્ચરિતત્વરૂપતાત્પર્ય્યનિરાકરણપરમ્, અન્યથા તાત્પર્ય્યનિશ્ચય-ફલકવેદાન્તવિચારવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્।
કેચિત્તુ શાબ્દજ્ઞાનત્વાવચ્છેદેન ન તાત્પર્ય્યજ્ઞાનં હેતુરિત્યેવંપરં ચતુર્થવર્ણકવાક્યમ્। તાત્પર્ય્યસંશયવિપર્યયોત્તરશાબ્દજ્ઞાનવિશેષે ચ તાત્પર્ય્યજ્ઞાનં હેતુરેવ, ઇદં વાક્યમેતત્પરમુતાન્યપરમિતિ તાત્પર્ય્યસંશયે તદ્વિપર્યયે ચ તદુત્તરવાક્યાર્થનિશ્ચયસ્ય તાત્પર્ય્યનિશ્ચયં વિનાનુપપત્તેરિત્યાહુઃ।
તચ્ચ તાત્પર્ય્યં વેદે મીમાંસાપરિશોધિતન્યાયાદેવાવધાર્ય્યતે। લોકે તુ પ્રકરણાદિના।
તત્ર લૌકિકવાક્યાનાં માનાન્તરાવગતાર્થતયાનુવાદકત્વમ્।વેદે તુ વાક્યાર્થસ્યાપૂર્વતયા નાનુવાદકત્વમ્।
તત્ર લોકે વેદે ચ કાર્ય્યપરાણામિવ સિદ્ધાર્થાનામપ્યપૂર્વતયા પ્રામાણ્યમ્, પુત્રસ્તે જાતઃ, કન્યા તે ગર્ભિણી ઇત્યાદિષુ સિદ્ધાર્થેષ્વપિ પદાનાં સામર્થ્યાવધારણાત્। અત એવ વેદાન્તવાક્યાનાં બ્રહ્મણિ પ્રામાણ્યમ્। યથા ચૈતત્તથા વિષયપરિચ્છેદે વક્ષ્યતે।
તત્ર વેદાન્તાનાં નિત્યસર્વજ્ઞપરમેશ્વરપ્રતીતત્વેન પ્રામાણ્યમિતિ નૈયાયિકાઃ। વેદાનાં નિત્યત્વેન નિરસ્ત-સમસ્તપુંદૂષણતયા પ્રામાણ્યમિતિ મીમાંસકાઃ। અસ્માકં તુ મતે વેદો ન નિત્યઃ, ઉત્પત્તિમત્ત્વાત્। ઉત્પત્તિમત્ત્વં ચ “અસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમેતદૃગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદોઽથર્વવેદઃ” ઇત્યાદિશ્રુતેઃ। નાપિ વેદાનાં ત્રિક્ષણાવસ્થાયિત્વમ્। ય એવ વેદો દેવદત્તેનાધીતઃ સ એવ મયાપીત્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધાત્। અત એવ ગકારાદિવર્ણાનામપિ ન ક્ષણિકત્વમ્, સોઽયં ગકાર ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધાત્। તથા ચ વર્ણપદવાક્યસમુદાયસ્ય વેદસ્ય વિયદાદિવત્સૃષ્ટિકાલીનોત્પત્તિકત્વં પ્રલયકાલીનધ્વંસપ્રતિયોગિત્વં ચ, ન તુ મધ્યે વર્ણાનામુત્પત્તિવિનાશૌ, અનન્તગકારકલ્પનાયાં ગૌરવાત્। અનુચ્ચારણદશાયાં વર્ણાનામનભિવ્યક્તિસ્તદુચ્ચારણરૂપવ્યઞ્જકાભાવાન્ન વિરુધ્યતે, અન્ધકારસ્થઘટાનુપલમ્ભવદ્। ઉત્પન્નો ગકાર ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષં તુ સોઽયં ગકાર ઇત્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધાત્ અપ્રમાણં, વર્ણાભિવ્યઞ્જકધ્વનિગતોત્પત્તિનિરૂપિતપરમ્પરાસમ્બન્ધવિષયત્વેન પ્રમાણં વા। તસ્માન્ન વેદાનાં ક્ષણિકત્વમ્। નનુ ક્ષણિકત્વાભાવેઽપિ વિયદાદિપ્રપઞ્ચવદુત્પત્તિમત્ત્વેન પરમેશ્વરકર્તૃકતયા પૌરુષેયત્વસિદ્ધાવપૌરુષેયત્વં વેદાનામિતિ તવાપિ સિદ્ધાન્તો ભજ્યેતેતિ ચેત્-- ન। નહિ તાવત્પુરુષેણોચ્ચાર્ય્યમાણત્વં પૌરુષેયત્વમ્, ગુરુમતેઽપિ અધ્યાપકરમ્પરયા પૌરુષેયત્વાપત્તેઃ। નાપિ પુરુષાધીનોત્પત્તિકત્વં, નૈયાયિકાભિમતપૌરુષેયત્વાનુમાને અસ્મદાદિના સિદ્ધસાધનાપત્તેઃ। કિન્તુ સજાતીયોચ્ચારણાનપેક્ષોચ્ચારણવિષયત્વં પૌરુષેયત્વમ્। તથા ચ સર્ગાદ્યકાલે પરમેશ્વરઃ પૂર્વસર્ગસિદ્ધવેદાનુપૂર્વીસમાનાનુપૂર્વીકં વેદં વિરચિતવાન્, ન તુ તદ્વિજાતીયં વેદમિતિ ન સજાતીયોચ્ચારણાનપેક્ષોચ્ચારણવિષયત્વં પૌરુષેયત્વમ્।
ભારતાદીનાં તુ સજાતીયોચ્ચારણમનપેક્ષ્યૈવોચ્ચારણમિતિ તેષાં પૌરુષેયત્વમ્। એવં પૌરુષેયાપૌરુષેયભેદેનાગમો દ્વિવિધો નિરૂપિતઃ।
॥ઇતિ વેદાન્તપરિભાષાયામાગપરચ્છેદઃ॥૪॥