Vedanta Paribhasha · Chapter p2
athānumānaṃ nirūpyate/ anumitikaraṇamanumānam/ anumitiśca vyāptijñānatvena vyāptijñānajanyā/ vyāptijñānānuvyavasāyādestattvena tajjanyatvābhāvāt nānumititvam/ anumitikaraṇañca vyāptijñānam, tatsaṃskāro'vāntaravyāpāraḥ/ na tu tṛtīyaliṅgaparāmarśo'numitau karaṇaṃ, tasyānumitihetutvāsiddhyā tatkaraṇatvasya dūranirastatvāt/ na ca saṃskārajanyatvenānumiteḥ smṛtitvāpattiḥ, smṛtiprāgabhāvajanyatvasya saṃskāramātra-janyatvasya vā smṛtitvaprayojakatayā saṃskāradhvaṃsasādhāraṇasaṃskārajanyatvasya tadaprayojakatvāt/ na ca yatra vyāptismaraṇādanumatistatra kathaṃ saṃskāro heturiti vācyam/ vyāptismṛtimūle'pi tatsaṃskārasyaivānumitihetutvāt/ nahi smṛteḥ saṃskāranāśakatvaniyamaḥ, smṛtidhārādarśanāt/ na cānudbuddhasaṃskārādapyanumityāpattiḥ, tadudbodhasyāpi sahakāritvāt/
evaṃ cāyaṃ dhūmavāniti pakṣadharmatājñānena dhūmo vahnivyāpya ityanubhavāhitasaṃskārodbodhe ca sati vahnimānityanumitirbhavati, na tu madhye vyāptismaraṇaṃ tajjanyaṃ vahnivyāpyadhūmavānayamityādiviśeṣaṇaviśiṣṭajñānaṃ vā hetutvena kalpanīyaṃ, gauravānmānābhāvācca/
tacca vyāptijñānaṃ vahniviṣayakajñānāṃśa eva karaṇaṃ, na tu parvataviṣayajñānaṃ prati, parvato vahnimāniti jñānasya vahnyaṃśa evānumititvaṃ na parvatāṃśe, tadaṃśe pratyakṣatvasyopapāditatvāt/
vyāptiścāśeṣasādhanāśrayāśritasādhyasamānādhikaraṇyarūpā/
sā ca vyabhicārajñāne sati sahacāradarśanena gṛhyate/ tacca sahacāradarśanaṃ bhūyodarśanaṃ sakṛddarśanaṃ veti viśeṣo nādaraṇīyaḥ, sahacāradarśanasyaiva prayojakatvāt/
taccānumānamanvayirūpameva, na tu kevalānvayi/ sarvasyāpi dharmasyāsmanmate brahmaniṣṭhātyantābhāvaprati-yogitvena, atyantābhāvāpratiyogisādhyakatvarūpakevalānvayitvasyāsiddheḥ/
nāpyanumānasya vyatirekirūpatvaṃ, sādhyābhāve sādhanābhāvanirūpitavyāptijñānasya sādhanena sādhyānu-mitāvanupayogāt/
kathaṃ tarhi dhūmādāvanvayavyāptimaviduṣo'pi vyatirekavyāptijñānadanumitiḥ? arthāpattipramāṇāditi vakṣyāmaḥ/ ata evānumāsya nānvavyatirekirūpatvam/ vyatirekavyāptijñānasyānumityahetutvāt/
taccānumānaṃ svārthaparārthabhedena dvividham, tatra svārthaṃ tūktameva/ parārthaṃ tu nyāyasādhyam/ nyāyo nāma avayavasamudāyaḥ/
avayavāśca traya eva pratijñāhetūdāharaṇarūpā, udāharaṇopanayanigamanarūpā vā/ na tu pañcāvayavarūpāḥ, avayavatrayeṇaiva vyāptipakṣadharmatayorupadarśanasambhavenādhikāvayavadvayasya vyarthatvāt/
evam anumāne nirūpite tasmād brahmabhinnanikhilaprapañcasya mithyātvasiddhiḥ/ tathā hi-- brahmabhinnaṃ sarvaṃ mithyā, brahmabhinnatvāt, yadevaṃ tadevaṃ, yathā śuktirupyam/ na ca dṛṣṭāntāsiddhiḥ, tasya sādhitatvāt/ na cāprayojakatvaṃ, śuktirūpyarajjusarpādīnāṃ mithyātve brahmabhinnatvasyaiva lādhavena prayojakatvāt/ mithyātvaṃ ca svāśrayatvenābhimatayāvanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvam/ abhimatapadamasambhavavāraṇāya/ yāvatpadamarthāntaravāra-ṇāya/ taduktam-
sarveṣāmapi bhāvānāṃ svāśrayatvena sammate/
pratiyogitvamatyantābhāvaṃ prati mṛṣātmatā// iti/
yadvā-- ayaṃ paṭaḥ etattantuniṣṭhātyantābhāvapratiyogī, paṭatvātpaṭāntaravadityādyanumānaṃ mithyātve pramāṇam/ taduktam-
aṃśinaḥ svāṃśagātyantābhāvasya pratiyoginaḥ/
aṃśitvāditarāṃśivaddigeṣaiva guṇādiṣu// iti/
na ca ghaṭādermithyātve san ghaṭa iti pratyakṣabādhaḥ. adhiṣṭhānabrahmasattāyāstatra viṣayatayā ghaṭādeḥ satyatvāsiddheḥ/ na ca nīrūpasya brahmaṇaḥ kathaṃ cākṣuṣādijñānaviṣayateti vācyam/ nīrūpasyāpi rūpādeḥ pratyakṣatvāt/ na ca nīrūpasya dravyasya cakṣurādyayogyatvamiti niyamaḥ, manmate brahmaṇo dravyatvāsiddheḥ/ guṇāśrayatvaṃ samavāyikāraṇatvaṃ vā dravyatvamiti te'bhimatam, nahi nirguṇasya brahmaṇo guṇāśrayatā, nāpi samavāyikāraṇatā, samavāyāsiddheḥ/ astu vā dravyatvaṃ brahmaṇaḥ, tathāpi nīrūpasya kālasyeva cākṣuṣādijñānaviṣayatve na virodhaḥ/
yadvā trividhaṃ sattvam/ pāramārthikasattvaṃ brahmaṇaḥ, vyāvahārikaṃ sattvamākāśādeḥ, pratibhāsikaṃ sattvaṃ śuktirajatādeḥ/ tathāca ghaṭaḥ sanniti pratyakṣasya vyāvahārikasattvaviṣayatvena prāmāṇyam/ asmin pakṣe ca ghaṭāderbrahmaṇi niṣedho na svarūpeṇa, kintu pāramārthikatvenaiveti na virodhaḥ / asmin pakṣe ca mithyātvalakṣaṇe pāramārthikatvāvacchinnapratiyogitākatvamatyantābhāvaviśeṣaṇaṃ draṣṭavyam/ tasmādupapannaṃ mithyātvānumānamiti/
iti śrīmadvedāntaparibhāṣāyāmanumānaparicchedaḥ//२//
Original text: vedāntaparibhāṣā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0