Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vedanta Paribhasha · Chapter p1

idānīṃ ṣaṣṭhaṃ pramāṇaṃ nirūpyate/ jñānakaraṇājanyābhāvānubhavāsādhāraṇakāraṇamanupalabdhirūpaṃ pramāṇam/ anumānādijanyātīndriyābhāvānubhavahetau anumānādāvativyāptivāraṇāyājanyānteti padam/ adṛṣṭādau sādhāraṇa-kāraṇetivyāptivāraṇāyāsādhāraṇeti padam/ abhāvasmṛtyasādhāraṇahetusaṃskāre'tivyāptivāraṇāyānubhaveti viśe-ṣaṇam/ na cābhāvānumitisthale'pyanupalabdhyaivābhāvo gṛhyatāṃ, viśeṣābhāvāditi vācyam/ dharmādyanupalabdhi-sattve'pi tadabhāvāniścayena yogyānupalabdherevābhāvagrāhakatvāt/
nanu keyaṃ yogyānupabdhiḥ, kiṃ yogyasya pratiyogino'nupalabdhiḥ, uta yogye'dhikaraṇe pratiyogya-nupalabdhiḥ/ nādyaḥ, stambhe piśācādibhedasyāpratyakṣatvāpatteḥ/ nāntyaḥ, ātmani dharmādyabhāvasya pratyakṣatvāpatteriti cet—na/ yogyā cāsāvanupalabdhiśceti karmadhārayāśrayaṇāt/ anupalabdheryogyatā ca tarkitapratiyogisattvaprasañjitapratiyogikatvam/ yasyābhāvo gṛhyate tasya yaḥ pratiyogī tasya sattvenādhikaraṇe tarkitena prasañjitamāpādanayogyaṃ yatpratiyogyupalabdhisvarūpaṃ yasyānupalambhasya, tattvaṃ tadanupalabdhiyogyatvam/ tathā hi sphītālokavati bhūtale ‘yadi ghaṭaḥ syāttadā ghaṭopalambhaḥ syāt’ ityāpādanasambhavāt tādṛśabhūtale ghaṭābhāvo'nupalabdhigamyaḥ/ andhakāre tu tādṛśāpādanābhāvānnānupalabdhigamyatā/ ata eva stambhe tādātmyena piśācasattve stambhavattatpratyakṣatāpattyā tadabhāvo'nupalabdhigamyaḥ/ ātmani dharmādharmasattve'pi tasyātīndriya-tayā niruktopalambhāpādanāsambhavānna dharmādyabhāvasyānupalabdhigamyatvam/
nanūktarītyādhikaraṇendriyasannikarṣasthale abhāvasyānulabdhigamyatvaṃ tvadanumataṃ, tatra klṛptendriyameva abhāvā''kāravṛttāvapi karaṇam indriyānvayavyatirekānuvidhānāditi cet-- na/ tatpratiyogyanupalabdherapi abhāvagrahahetutvena klṛptatvena karaṇatvamātrasya kalpanāt/ indriyasya cābhāvena saha sannikarṣābhāvenā-bhāvagrahāhetutvāt, indriyānvayavyatirekayoradhikaraṇajñānādyupakṣīṇatvenānyathāsiddheḥ/
nanu bhūtale ghaṭo netyādyabhāvānubhavasthale bhūtalāṃśe pratyakṣatvamubhayasiddhamiti tatra vṛttinirgamanasyā-vaśyakatvena bhūtalāvacchinnacaitanyavat tanniṣṭhaghaṭābhāvāvacchinnacaitanyasyāpi pramātrabhinnatayā ghaṭābhāvasya pratyakṣataiva siddhānte'pīti cet-- satyam/ abhāvapratīteḥ pratyakṣatve'pi tatkaraṇasyānupalabdhermānāntaratvāt/ nahi phalībhūtajñānasya pratyakṣatve tatkaraṇasya pratyakṣapramāṇatāniyatatvamasti/ tattvamasyādivākyajanyajñānasya pratyakṣatve'pi tatkaraṇasya vākyasya pratyakṣapramāṇabhinnapramāṇatvābhyupagamāt/ nanu phalavaijātyaṃ vinā kathaṃ pramāṇabheda iti cet-- na/ vṛttivaijātyamātreṇa pramāṇavaijātyopapatteḥ/ tathā ca ghaṭābhāvākāravṛttiḥ nendriyajanyā, indriyasya viṣayaviśeṣaṇāsannikarṣāt, kintu ghaṭānupalabdhirūpamānāntarajanyeti bhavatyanupalabdhermānāntaratvam/
nanvanupalabdhirūpamānāntarapakṣe'bhāvapratīteḥ pratyakṣatve ghaṭavati ghaṭābhāvabhramasyāpi pratyakṣatvāpattau tatrāpyanirvacanīyaghaṭābhāvo'bhyupagamyeta/ na ceṣṭāpattiḥ, tasya māyopādanakatve'bhāvatvānupapattiḥ/ māyopādānakatvābhāve māyāyāḥ sakalakāryyopādānatvānupapattiriti cet/
na, ghaṭavati ghaṭabhāvabhramo na tatkālotpannaghaṭābhāvaviṣayakaḥ, kintu bhūtalarūpādau vidyamāno laukiko ghaṭābhāvo bhūtale āropyata ityanyathākhyātireva, āropyasannikarṣasthale sarvatrānyathākhyātereva vyavasthāpanāt/ astu vā pratiyogimati tadabhāvabhramasthale tadabhāvasyānirvacanīyatvaṃ, tathāpi tadupādānaṃ māyaiva/ nahyupādāno-pādeyayoratyantasājātyaṃ, tantupaṭayorapi tantutvapaṭatvādinā vaijātyāt/ yatkiñcitsājātyasya māyāyā anirvacanīyasya ghaṭābhāvasya mithyātvadharmasya vidyamānatvāt/ anyathā vyavahārikaṃ ghaṭābhāvaṃ prati kathaṃ māyo-pādānamiti kuto na śaṅkethāḥ/ na ca vijātīyayorapyupādānopādeyabhāve brahmaiva jagadupādānaṃ syāditi vācyam/ prapañcavibhramādhiṣṭhānatvarūpasya tasyeṣṭatvāt/ pariṇāmitvarūpasyopādānatvasya niravayave brahmaṇyanupapatteḥ/ tathā ca prapañcasya pariṇāmyupādānaṃ māyā, na brahmeti siddhānta ityalamatiprasaṅgena/
sa cābhāvaścaturvidhaḥ/ prāgabhāvaḥ pradhvaṃsābhāvo'tyantābhāvo'nyonyābhāvaśceti/ tatra mṛtpiṇḍādau kāraṇe kāryyasya ghaṭāderutpatteḥ pūrvaṃ yo'bhāvaḥ sa prāgabhāvaḥ/ sa ca bhaviṣyatīti pratītiviṣayaḥ/
tatraiva ghaṭasya mudgarapātānantaraṃ yo'bhāvaḥ sa dhvaṃsābhāvaḥ/ dhvaṃsasyāpi svādhikaraṇakapālanāśe nāśa eva/ na ca ghaṭonmajjanāpattiḥ, ghaṭadhvaṃsadhvaṃsasyāpi ghaṭapratiyogikadhvaṃsatvāt / anyathā prāgabhāvadhvaṃsātmaka-ghaṭasya nāśe prāgabhāvonmajjanāpattiḥ/ na caivamapi yatra dhvaṃsādhikaraṇaṃ nityaṃ tatra kathaṃ dhvaṃsanāśa iti vācyaṃ, tādṛśamadhikaraṇaṃ yadi caitanyavyaktiriktaṃ yadā tasya nityatvamasiddhaṃ, brahmavyatiriktasya sarvasya brahmajñānaniva-rtyatayā vakṣyamāṇatvāt/ yadi ca dhvaṃsādhikaraṇaṃ caitanyaṃ, tadā'siddhiḥ, āropitapratiyogikapradhvaṃsasyādhiṣṭhāne pratīyamānasyādhikaraṇamātratvāt/ taduktam-
“adhiṣṭhānāvaśeṣo hi nāśaḥ kalpitavastunaḥ” iti//
evaṃ śuktirūpyavināśo'pīdamavacchinnacaitanyameva/
yatrādhikaraṇe yasya kālatraye'pyabhāvaḥ so'tyantābhāvaḥ/ yathā vāyau rūpātyantābhāvaḥ/ so'pi viyadādivad dhvaṃsapratiyogyeva/
idamidaṃ neti pratītiviṣayo'nyonyābhāvaḥ/ ayameva vibhāgo bhedaḥ pṛthaktvaṃ ceti vyavahriyate, bhedātiriktavibhāgādau pramāṇābhāvāt/ ayaṃ cānyonyābhāvo'dhikaraṇasya sāditve sādiḥ, yathā ghaṭe paṭabhedaḥ/ adhikaraṇasyānāditve'nādireva/ yathā jīve brahmabhedaḥ, brahmaṇi jīvabhedaḥ/ dvividho'pi bhedo dhvaṃsapratiyogyeva, avidyānivṛttau tatparatantrāṇāṃ nivṛttyavaśyaṃbhāvāt/ punarapi bhedo dvividhaḥ/ sopādhiko nirupādhikaśceti/ tatropādhisattāvyāpyasattākatvaṃ sopādhikatvam/ tacchūnyatvaṃ nirupādhikatvam/ tatrādyo yathā-- ekasyaivākāśasya ghaṭādyupādhibhedena bhedaḥ, yathā caikasya sūryyasya jalabhājanabhedena bhedaḥ, yathā caikasya brahmaṇo'ntaḥkaraṇabhedādbhedaḥ/ nirūpādhikabhedo yathā-- ghaṭe paṭabhedaḥ/ na ca brahmaṇyapi prapañcabhedābhyupagame'dvaitavirodhaḥ/ tāttvikabhedānabhyupagamena viyadādivadadvaitāvyāghātāt/ prapañcasyādvaite brahmaṇi kalpitatvāṅgīkārāt/ taduktaṃ sureśvarācāryyaiḥ-
akṣamā bhavataḥ keyaṃ sādhakatvaprakalpane/
kiṃ na paśyasi saṃsāraṃ tatraivājñānakalpitam// iti/
ata eva vivaraṇe avidyānumāne prāgabhāvavyatiriktatvaṃ viśeṣaṇaṃ, tattvapradīpikāyāṃ cāvidyālakṣaṇe bhāvatvaviśeṣaṇaṃ saṅgacchate/
evaṃ caturvidhānāmabhāvānāṃ yogyānupalabdhyā pratītistatrānupalabdhirmānāntaram/
evamuktānāṃ pramāṇāṃ prāmāṇyaṃ svata evotpadyate jñāyate ca/

tathā hi smṛtyanubhavasādhāraṇaṃ saṃvādipravṛttyanukūlaṃ tadvati tatprakārakajñānatvaṃ prāmāṇyam/ tacca jñāna-sāmānyasāmagrīprayojyaṃ, na tvadhikaguṇamapyapekṣate, pramāmātre'nugataguṇābhāvāt/ nāpi pratyakṣapramāyāṃ bhūyo'-vayavendriyasannikarṣaḥ, rūpādipratyakṣe ātmapratyakṣe ca tadabhāvāt/ satyapi tasmin pītaḥ śaṅkha iti pratyakṣasya bhramatvāt/ ata eva salliṅgaparāmarśādikamapyanumityādipramāyāṃ na guṇaḥ, asalliṅgaparāmarśādisthale'pi viṣayābādhenānumityādeḥ pramātvāt/ na caivapramāpi pramā syāt, jñānasāmānyasāmagryā aviśeṣāditi vācyam/ doṣābhāvasyāpi hetutvāṅgīkārāt/ na caivaṃ paratastvam, āgantukabhāvakāraṇāpekṣāyāmeva paratastvāt/
jñāyate ca prāmāṇyaṃ svataḥ/ svatogrāhyatvaṃ ca doṣābhāve sati yāvatsvāśrayagrāhakasāmagrīgrāhyatvam/ svāśrayo vṛttijñānaṃ, tadgrāhakaṃ sākṣijñānaṃ, tenāpi vṛttijñāne gṛhyamāṇe tadgataprāmāṇyamapi gṛhyate/ na caivaṃ prāmāṇyasaṃśayānupapattiḥ, tatra saṃśayānurodhena doṣasyāpi sattvena doṣābhāvaghaṭitasvāśrayagrāhakābhāvena tatra prāmāṇyasyaivāgrahāt/ yadvā yāvatsvāśrayagrāhakagrāhyatvayogyatvaṃ svatastvam/ saṃśasthale prāmāṇyasyokta-yogyatāsattve'pi doṣavaśenāgrahānna saṃśayānupapattiḥ/
aprāmāṇyaṃ tu na jñānasāmānyasāmagrīprayojyaṃ, pramāyāmapyaprāmāṇyāpatteḥ/ kintu doṣaprayojyam/ nāpyaprāmāṇyaṃ yāvatsvāśrayagrāhakagrāhyam, aprāmāṇyaghaṭakatadabhāvavattvādervṛttijñānānupanītatvena sākṣiṇā grahītu-maśakyatvāt/ kintu visaṃvādipravṛttyādiliṅgakānumityādiviṣaya iti parata evāprāmāṇyamutpadyate jñāyate ca/
// iti vedāntaparibhāṣāyāmanupalabdhiparicchedaḥ//६//

Original text: vedāntaparibhāṣā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc