વેદાન્તપરિભાષા · અધ્યાય p2

અથાનુમાનં નિરૂપ્યતે। અનુમિતિકરણમનુમાનમ્। અનુમિતિશ્ચ વ્યાપ્તિજ્ઞાનત્વેન વ્યાપ્તિજ્ઞાનજન્યા। વ્યાપ્તિજ્ઞાનાનુવ્યવસાયાદેસ્તત્ત્વેન તજ્જન્યત્વાભાવાત્ નાનુમિતિત્વમ્। અનુમિતિકરણઞ્ચ વ્યાપ્તિજ્ઞાનમ્, તત્સંસ્કારોઽવાન્તરવ્યાપારઃ। ન તુ તૃતીયલિઙ્ગપરામર્શોઽનુમિતૌ કરણં, તસ્યાનુમિતિહેતુત્વાસિદ્ધ્યા તત્કરણત્વસ્ય દૂરનિરસ્તત્વાત્। ન ચ સંસ્કારજન્યત્વેનાનુમિતેઃ સ્મૃતિત્વાપત્તિઃ, સ્મૃતિપ્રાગભાવજન્યત્વસ્ય સંસ્કારમાત્ર-જન્યત્વસ્ય વા સ્મૃતિત્વપ્રયોજકતયા સંસ્કારધ્વંસસાધારણસંસ્કારજન્યત્વસ્ય તદપ્રયોજકત્વાત્। ન ચ યત્ર વ્યાપ્તિસ્મરણાદનુમતિસ્તત્ર કથં સંસ્કારો હેતુરિતિ વાચ્યમ્। વ્યાપ્તિસ્મૃતિમૂલેઽપિ તત્સંસ્કારસ્યૈવાનુમિતિહેતુત્વાત્। નહિ સ્મૃતેઃ સંસ્કારનાશકત્વનિયમઃ, સ્મૃતિધારાદર્શનાત્। ન ચાનુદ્બુદ્ધસંસ્કારાદપ્યનુમિત્યાપત્તિઃ, તદુદ્બોધસ્યાપિ સહકારિત્વાત્।
એવં ચાયં ધૂમવાનિતિ પક્ષધર્મતાજ્ઞાનેન ધૂમો વહ્નિવ્યાપ્ય ઇત્યનુભવાહિતસંસ્કારોદ્બોધે ચ સતિ વહ્નિમાનિત્યનુમિતિર્ભવતિ, ન તુ મધ્યે વ્યાપ્તિસ્મરણં તજ્જન્યં વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાનયમિત્યાદિવિશેષણવિશિષ્ટજ્ઞાનં વા હેતુત્વેન કલ્પનીયં, ગૌરવાન્માનાભાવાચ્ચ।
તચ્ચ વ્યાપ્તિજ્ઞાનં વહ્નિવિષયકજ્ઞાનાંશ એવ કરણં, ન તુ પર્વતવિષયજ્ઞાનં પ્રતિ, પર્વતો વહ્નિમાનિતિ જ્ઞાનસ્ય વહ્ન્યંશ એવાનુમિતિત્વં ન પર્વતાંશે, તદંશે પ્રત્યક્ષત્વસ્યોપપાદિતત્વાત્।
વ્યાપ્તિશ્ચાશેષસાધનાશ્રયાશ્રિતસાધ્યસમાનાધિકરણ્યરૂપા।
સા ચ વ્યભિચારજ્ઞાને સતિ સહચારદર્શનેન ગૃહ્યતે। તચ્ચ સહચારદર્શનં ભૂયોદર્શનં સકૃદ્દર્શનં વેતિ વિશેષો નાદરણીયઃ, સહચારદર્શનસ્યૈવ પ્રયોજકત્વાત્।
તચ્ચાનુમાનમન્વયિરૂપમેવ, ન તુ કેવલાન્વયિ। સર્વસ્યાપિ ધર્મસ્યાસ્મન્મતે બ્રહ્મનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિ-યોગિત્વેન, અત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિસાધ્યકત્વરૂપકેવલાન્વયિત્વસ્યાસિદ્ધેઃ।
નાપ્યનુમાનસ્ય વ્યતિરેકિરૂપત્વં, સાધ્યાભાવે સાધનાભાવનિરૂપિતવ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય સાધનેન સાધ્યાનુ-મિતાવનુપયોગાત્।
કથં તર્હિ ધૂમાદાવન્વયવ્યાપ્તિમવિદુષોઽપિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનદનુમિતિઃ? અર્થાપત્તિપ્રમાણાદિતિ વક્ષ્યામઃ। અત એવાનુમાસ્ય નાન્વવ્યતિરેકિરૂપત્વમ્। વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્યાનુમિત્યહેતુત્વાત્।
તચ્ચાનુમાનં સ્વાર્થપરાર્થભેદેન દ્વિવિધમ્, તત્ર સ્વાર્થં તૂક્તમેવ। પરાર્થં તુ ન્યાયસાધ્યમ્। ન્યાયો નામ અવયવસમુદાયઃ।
અવયવાશ્ચ ત્રય એવ પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણરૂપા, ઉદાહરણોપનયનિગમનરૂપા વા। ન તુ પઞ્ચાવયવરૂપાઃ, અવયવત્રયેણૈવ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોરુપદર્શનસમ્ભવેનાધિકાવયવદ્વયસ્ય વ્યર્થત્વાત્।
એવમ્ અનુમાને નિરૂપિતે તસ્માદ્ બ્રહ્મભિન્નનિખિલપ્રપઞ્ચસ્ય મિથ્યાત્વસિદ્ધિઃ। તથા હિ-- બ્રહ્મભિન્નં સર્વં મિથ્યા, બ્રહ્મભિન્નત્વાત્, યદેવં તદેવં, યથા શુક્તિરુપ્યમ્। ન ચ દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિઃ, તસ્ય સાધિતત્વાત્। ન ચાપ્રયોજકત્વં, શુક્તિરૂપ્યરજ્જુસર્પાદીનાં મિથ્યાત્વે બ્રહ્મભિન્નત્વસ્યૈવ લાધવેન પ્રયોજકત્વાત્। મિથ્યાત્વં ચ સ્વાશ્રયત્વેનાભિમતયાવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમ્। અભિમતપદમસમ્ભવવારણાય। યાવત્પદમર્થાન્તરવાર-ણાય। તદુક્તમ્-
સર્વેષામપિ ભાવાનાં સ્વાશ્રયત્વેન સમ્મતે।
પ્રતિયોગિત્વમત્યન્તાભાવં પ્રતિ મૃષાત્મતા॥ ઇતિ।
યદ્વા-- અયં પટઃ એતત્તન્તુનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગી, પટત્વાત્પટાન્તરવદિત્યાદ્યનુમાનં મિથ્યાત્વે પ્રમાણમ્। તદુક્તમ્-
અંશિનઃ સ્વાંશગાત્યન્તાભાવસ્ય પ્રતિયોગિનઃ।
અંશિત્વાદિતરાંશિવદ્દિગેષૈવ ગુણાદિષુ॥ ઇતિ।
ન ચ ઘટાદેર્મિથ્યાત્વે સન્ ઘટ ઇતિ પ્રત્યક્ષબાધઃ. અધિષ્ઠાનબ્રહ્મસત્તાયાસ્તત્ર વિષયતયા ઘટાદેઃ સત્યત્વાસિદ્ધેઃ। ન ચ નીરૂપસ્ય બ્રહ્મણઃ કથં ચાક્ષુષાદિજ્ઞાનવિષયતેતિ વાચ્યમ્। નીરૂપસ્યાપિ રૂપાદેઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્। ન ચ નીરૂપસ્ય દ્રવ્યસ્ય ચક્ષુરાદ્યયોગ્યત્વમિતિ નિયમઃ, મન્મતે બ્રહ્મણો દ્રવ્યત્વાસિદ્ધેઃ। ગુણાશ્રયત્વં સમવાયિકારણત્વં વા દ્રવ્યત્વમિતિ તેઽભિમતમ્, નહિ નિર્ગુણસ્ય બ્રહ્મણો ગુણાશ્રયતા, નાપિ સમવાયિકારણતા, સમવાયાસિદ્ધેઃ। અસ્તુ વા દ્રવ્યત્વં બ્રહ્મણઃ, તથાપિ નીરૂપસ્ય કાલસ્યેવ ચાક્ષુષાદિજ્ઞાનવિષયત્વે ન વિરોધઃ।
યદ્વા ત્રિવિધં સત્ત્વમ્। પારમાર્થિકસત્ત્વં બ્રહ્મણઃ, વ્યાવહારિકં સત્ત્વમાકાશાદેઃ, પ્રતિભાસિકં સત્ત્વં શુક્તિરજતાદેઃ। તથાચ ઘટઃ સન્નિતિ પ્રત્યક્ષસ્ય વ્યાવહારિકસત્ત્વવિષયત્વેન પ્રામાણ્યમ્। અસ્મિન્ પક્ષે ચ ઘટાદેર્બ્રહ્મણિ નિષેધો ન સ્વરૂપેણ, કિન્તુ પારમાર્થિકત્વેનૈવેતિ ન વિરોધઃ । અસ્મિન્ પક્ષે ચ મિથ્યાત્વલક્ષણે પારમાર્થિકત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વમત્યન્તાભાવવિશેષણં દ્રષ્ટવ્યમ્। તસ્માદુપપન્નં મિથ્યાત્વાનુમાનમિતિ।
ઇતિ શ્રીમદ્વેદાન્તપરિભાષાયામનુમાનપરિચ્છેદઃ॥૨॥