વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 9

॥સૂત ઉવાચ॥
એવં પ્રજાસુ સૃષ્ટાસુ કશ્યપે ન મહાત્મના।
પ્રતિષ્ઠિતાસુ સર્વાસુ સ્થાવરાસુ ચરાસુ ચ

અભિષિચ્યાધિપત્યેષુ તેષાં મુખ્યઃ પ્રજાપતિઃ।
તતઃ ક્રમેણ રાજ્યાનિ વ્યાદેષ્ટુમુપચક્રમે

દ્વિજાતીનાં વીરુધાઞ્ચ નક્ષત્રાણાં ગ્રહૈઃ સહ।
યજ્ઞાનાં તપસાઞ્ચૈવ સોમં રાજ્યેઽભ્યષેચયત

બૃહસ્પતિં તુ વિશ્વેષાં દદાવઙ્ગિરસાં પતિમ્।
ભૃગૂણામધિપઞ્ચૈવ કાવ્યં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્

આદિત્યાનાં પુનર્વિષ્ણું વસૂનામથ પાવકમ્ ।
પ્રજાપતીનાં દક્ષઞ્ચ મરુતામથ વાસવમ્

દૈત્યાનામથ રાજાનં પ્રહ્લાદં દિતિનન્દનમ્।
નારાયણં તુ સાધ્યાનાં રુદ્રાણાં વૃષભધ્વજમ્

વિપ્રચિત્તિઞ્ચ રાજાનં દાનવાનામથાદિશત્।
અપાં તુ વરુણં રાજ્યે રાજ્ઞાં વૈશ્રવણં પતિમ્।
યક્ષાણાં રાક્ષસાનાઞ્ચ પાર્થિવાનાં ધનસ્ય ચ

વૈવસ્વતં પિતૄણાઞ્ચ યમં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્।
સર્વભૂતપિશાચાનાં ગિરિશં શૂલપાણિનમ્

શૈલાનાં હિમવન્તઞ્ચ નદીનામથ સાગરમ્।
ગન્ધર્વાણામધિપતિં ચક્રે ચિત્રરથં તદા

ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં રાજાનઞ્ચાભ્યષેચયત્।
મૃગાણામથ શાર્દૂલં ગોવૃષઞ્ચ ચતુષ્પદામ્

પક્ષિણામથ સર્વેષાં ગરુડં પતતાં વરમ્।
ગન્ધાનાં માતુલઞ્ચૈવ ભૂતાનામશરીરિણામ્

શબ્દાકાશબલાનાઞ્ચ વાયું બલવતાં વરમ્।
સર્વેષાં દંષ્ટ્રિણાં શેષં નાગાનામથ વાસુકિમ્

સરીસૃપાણાં સર્પાણાં નાગાનાઞ્ચૈવ તક્ષકમ્।
સાગરાણાં નદીનાઞ્ચ મેઘાનાં વર્ષિતસ્ય ચ।
આદિત્યાનામન્યતમં પર્જન્યમભિષિક્તવાન્

સર્વાપ્સરોગણાનાઞ્ચ કામદેવં તથૈવ ચ।
ઋતૂનામથ માસાનામાર્ત્તવાનાં તથૈવ ચ

પક્ષાણાઞ્ચ વિપક્ષાણાં મુહૂર્ત્તાનાઞ્ચ પર્વણામ્।
કલાકાષ્ઠાપ્રમાણાનાં ગતે રયનયોસ્તથા।
ગણિતસ્યાથ યોગસ્ય ચક્રે સંવત્સરં પ્રભુમ્

પ્રજાપતિર્વૈ રજસઃ પૂર્વસ્યાન્દિશિ વિશ્રુતમ્।
પુત્રં નામ્ના સુધામાનં રાજાનં સોઽભ્યષેચયત્

પશ્ચિમાયાં દિશિ તથા રજસઃ પુત્રમચ્યુતમ્।
કેતુમન્તં મહાત્માનં રાજાનં સોઽભ્યષેચયત્

મનુષ્યાણામધિપતિં ચક્રે ચૈવ સુતં મનુમ્।
તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના ।
યથાપ્રદેશમદ્યાપિ ધર્મેણ પરિપાલ્યતે

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં બ્રહ્મણા તેઽભિષેચિતાઃ।
નૃપા હ્યેતેઽભિષિચ્યન્તે મનવો યે ભવન્તિ વૈ

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ ગતા હ્યેતેષુ પાર્થિવાઃ।
એવમન્યેઽભિષિચ્યન્તે પ્રાપ્તે મન્વન્તરે પુનઃ।
અતીતાનાગતાઃ સર્વે સ્મૃતા મન્વન્તરેશ્વરાઃ

રાજસૂયેઽભિષિક્તશ્ચ પૃથુરેભિર્નરોત્તમૈઃ।
વેદદૃષ્ટેન વિધિના કૃતો રાજા પ્રતાપવાન્

એતાનુત્પાદ્ય પુત્રાંસ્તુ પ્રજાસન્તાનકારણાત્ ।
પુનરેવ મહાભાગઃ પ્રજાનાં પતિરીશ્વરઃ

કશ્યપો ગોત્રકામસ્તુ ચચાર પરમં તપઃ ।
પુત્રૌ ગોત્રકરૌ મહ્યં ભવેતામિત્યચિન્તયત્

તસ્ય પ્રધ્યાયમાનસ્ય કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ।
બ્રહ્મણોંઽશૌ સુતૌ પશ્ચાત્ પ્રાદુર્ભૂતૌ મહૌજસૌ

વત્સારશ્ચાસિતશ્ચૈવ તાવુભૌ બ્રહ્મવાદિનૌ।
વત્સારાન્નિધ્રુવો જજ્ઞે રૈભ્યશ્ચ સ મહાયશાઃ

રૈભ્યસ્ય રૈભ્યા વિજ્ઞેયા નિધ્રુવસ્ય નિબોધત।
ચ્યવનસ્ય સુકન્યાયાં સુમેધાઃ સમપદ્યત

નિધ્રુવસ્ય તુ યા પત્ની માતા વૈ કુણ્ડપાયિનામ્।
અસિતસ્યૈકપર્ણાયાં બ્રહ્મિષ્ઠઃ સમપદ્યત

શાણ્ડિલ્યાનાં વચઃ શ્રુત્વા દેવલઃ સુમહાયશાઃ।
નિધ્રુવાઃ શાણ્ડિલ્યા રૈભ્યાસ્ત્રયઃ પશ્ચાત્તુ કશ્યપાઃ

વરપ્રભૃતયો દેવા દેવલસ્ય પ્રજાસ્ત્વિમાઃ।
ચતુર્યુગે ત્વતિક્રાન્તે મનોર્હ્યેકાદશે પ્રજાઃ।
અથાવશિષ્ટે તસ્મિસ્તુ દ્વાપરે સમ્પ્રવર્તતે

માનસસ્ય ચરિષ્યન્તસ્તસ્ય પુત્રો દમઃ કિલ।
માનસસ્તસ્ય દાયાદસ્તૃણબિન્દુરિતિ શ્રુતઃ

ત્રેતાયુગમુખે રાજા તૃતીયે સમ્બભૂવ હ।
તસ્ય કન્યા ત્વિડવિડા રૂપેણાપ્રતિમાભવત્।
પુલસ્ત્યાય સ રાજર્ષિસ્તાં કન્યાં પ્રત્યપાદયત્

ઋષિરિડવિડાયાન્તુ વિશ્રવાઃ સમપદ્યત।
તસ્ય પત્ન્યશ્ચતસ્રસ્તુ પૌલસ્ત્યકુલવર્દ્ધનાઃ

બૃહસ્પતેર્બૃહત્કીર્ત્તિર્દેવાચાર્યસ્ય કીર્ત્તિતઃ ।
કન્યાં તસ્યોપયેમે સ નામ્ના વૈ દેવવર્ણિનીમ્

પુષ્પોત્કકટાઞ્ચ વાકાઞ્ચ સુતે માલ્યવતઃ સ્થિતૌ।
કૈકસીં માલિનઃ કન્યાં તાસાન્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ

જ્યેષ્ઠં વૈશ્રવણં તસ્ય સુષુવે દેવવર્ણિની।
દિવ્યેન વિધિના યુક્તમાર્ષેણૈવ શ્રુતેન ચ।
રાક્ષસેન ચ રૂપેણ આસુરેણ બલેન ચ

ત્રિપાદં સુમહાકાયં સ્થૂલશીર્ષં મહાતનુમ્।
અષ્ટદંષ્ટ્રં હરિચ્છ્મશ્રું શઙ્કુકર્ણં વિલોહિતમ્

હ્રસ્વ બાહું પ્રબાહુઞ્ચ પિઙ્ગલં સુવિભીષણમ્।
વૈવર્તજ્ઞાનસમ્પન્નં સમ્બુદ્ધં જ્ઞાનસમ્પદા

એવંવિધં સુતં દૃષ્ટ્વા વિશ્વરૂપધરં તથા।
પિતા દૃષ્ટ્વાબ્રવીત્તત્ર કુબેરોઽયમિતિ સ્વયમ્

કુત્સાયાં ક્વિતિશબ્દોઽયં શરીરં બેરમુચ્યતે ।
કુબેરઃ કુશરીરત્વાન્નામ્ના તેન ચ સોઽઙ્કિતઃ

યસ્માદ્વિશ્રવસોઽપત્યં સાદૃશ્યાદ્વિશ્રવા ઇવ।
તસ્માદ્વૈશ્રવણો નામ નામ્ના લોકે ભવિષ્યતિ

ઋદ્ધ્યાં કુબેરોઽજનયદ્વિશ્રુતં નલકૂબરમ્।
રાવણં કુમ્ભકર્ણઞ્ચ કન્યાં શૂર્પણખાન્તથા।
વિભીષણં ચતુર્થાંસ્તાન્કૈકસ્યજનયેત્સુતાન્

શઙ્કુકર્ણો દશગ્રીવઃ પિઙ્ગલો રક્તમૂર્દ્ધજઃ।
ચતુષ્પાદ્વિંશતિબુજો મહાકાયો મહા બલઃ

જાત્યાઞ્જનનિભો દંષ્ટ્રો લોહિતગ્રીવ એવ ચ।
રાજસેનો જયયુક્તો રૂપેણ ચ બલેન ચ

સત્યબુદ્ધિર્દૃઢતનૂ રાક્ષસૈરેવ રાવણઃ ।
નિસર્ગાદ્દારુણઃ ક્રૂરો રાવણાદ્રાવણસ્તુ સઃ

હિરણ્યકશિપુસ્ત્વાસીત્સ રાજા પૂર્વજન્મનિ।
ચતુર્યુગાનિ રાજાત્ર ત્રયોદશ સ રાક્ષસઃ

તાઃ પઞ્ચકોટ્યો વર્ષાણામાખ્યાતાઃ સઙ્ખ્યયા દ્વિજૈઃ।
નિયુતાન્યેકષષ્ટિશ્ચ સઙ્ખ્યાવિદ્ભિરુદાહૃતા

ષષ્ટિશતસહસ્રાણિ વર્ષાણાન્તુ સ રાવણઃ ।
દેવતાનાં ઋષીણાઞ્ચ ઘોરં કૃત્વા પ્રજાગરમ્

ત્રેતાયુગે ચતુર્વિંશે રાવણસ્તપસઃ ક્ષયાત્।
રામં દાશરથિં પ્રાપ્ય સગણઃ ક્ષયમીયિવાન્

મહોદયઃ પ્રહસ્તશ્ચ મહાપાંશુખરસ્તથા।
પુષ્પોત્કટાયાઃ પુત્રાસ્તે કન્યા કુમ્ભીનસી તથા

ત્રિશિરા દૂષણશ્ચૈવ વિદ્યુજ્જિહ્વશ્ચ રાક્ષસઃ।
કન્યા હ્યસલિકા ચૈવ વાકાયાઃ પ્રસવાઃ સ્મૃતાઃ

ઇત્યેતે ક્રૂરકર્માણઃ પૌલસ્ત્યા રાક્ષસા દશ।
દારુણાબિજનાઃ સર્વે દેવૈરપિ દુરાસદાઃ

સર્વે લબ્ધવરાશ્ચૈવ પુત્રપૌત્રસમન્વિતાઃ।
યક્ષાણાઞ્ચૈવ સર્વેષાં પૌલસ્ત્યા યે ચ રાક્ષસાઃ

આગસ્ત્યવૈશ્વામિત્રાણાં ક્રૂરાણાં બ્રહ્મરક્ષસામ્।
વેદાધ્યયનશીલાનાં તપોવ્રતનિષેવિણામ્

તેષામૈડવિડો રાજા પૌલસ્ત્યઃ સવ્યપિઙ્ગલઃ।
ઇતરે વૈ યજ્ઞમુખાસ્તેન રક્ષોગણાસ્ત્રયઃ

યાતુ ધાના બ્રહ્મધાના વાર્ત્તાશ્ચૈવ દિવાચરાઃ ।
નિશાચરગણાસ્તેષાં ચત્વારઃ કવિભિઃ સ્મૃતાઃ

પૌલસ્ત્યા નૈઋતાશ્ચૈવ આગત્સ્યાઃ કૌશિકાસ્તથા।
ઇત્યેતાઃ સપ્ત તેષાં વૈ જાતયો રાક્ષસાઃ સ્મૃતાઃ

તેષાં રૂપં પ્રવક્ષ્યામિ સ્વભાવેન વ્યવસ્થિતમ્।
વૃત્તાક્ષાઃ પિઙ્ગલાશ્ચૈવ મહાકાયા મહોદરાઃ

અષ્ટદંષ્ટ્રા શઙ્કુકર્ણા ઊર્દ્ધ્વરોમાણ એવ ચ।
આકર્ણદારિતાસ્યાશ્ચ મુઞ્જધૂમોર્દ્ધ્વમૂર્દ્ધજાઃ

સ્થૂલશીર્ષાઃ સિતાભાશ્ચ હ્રસ્વકાશ્ચ પ્રવાહુકાઃ।
તામ્રાસ્યા લમ્બજિહ્વૌષ્ઠા લમ્બભૂસ્થૂલનાસિકાઃ

નીલાઙ્ગા લોહિતગ્રીવા ગમ્ભીરાક્ષા વિબીષણાઃ ।
મહાઘોરસ્વરાશ્ચૈવ વિકટા બદ્ધપિણ્ડિકાઃ

સ્થૂલાશ્ચ તુઙ્ગનાસાશ્ચ શિલાસંહનના દૃઢાઃ।
દારુણાભિજનાઃ ક્રૂરાઃ પ્રાયશઃ ક્લિષ્ટકર્મિણઃ

સકુણ્ડલાઙ્ગદાપીડા મુકુટોષ્ણીષધારિણઃ।
વિચિત્ર વસ્ત્રાભરણાશ્ચિત્રસ્રગનુલેપનાઃ

અન્નાદાઃ પિશિતાદાશ્ચ પુરુષાદાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ।
ઇત્યેતદ્રૂપસાધર્મ્યં રાક્ષસાનાં બુધૈઃ સ્મૃતમ્।
ન સમસ્તબલં બુદ્ધં યતો માયાકૃતં હિ તત્

પુલહસ્ય મૃગાઃ પુત્રાઃ સર્વે વ્યાલાશ્ચ દંષ્ટ્રિણઃ ।
ભૂતાઃ પિશાચાઃ સર્પાશ્ચ ભ્રમરા હસ્તિનસ્તથા

વાનરાઃ કિન્નરાશ્ચૈવ યમકિમ્પુરુષાસ્તથા।
યેઽન્યે ચૈવ પરિક્રાન્તા માયાક્રોધવશાનુગાઃ

અનપત્યઃ ક્રતુસ્તસ્મિન્ સ્મૃતો વૈવસ્વતેઽન્તરે।
ન તસ્ય પુત્રઃ પૌત્રો વા તેજઃ સંક્ષિપ્ય વા સ્થિતઃ ॥ ૯.૬૬।
અત્રેર્વંશં પ્રવક્ષ્યામિ તૃતીયસ્ય પ્રજાપતેઃ।
તસ્ય પત્ન્યશ્ચ સુન્દર્યો દશૈવાસન્પતિવ્રતાઃ

ભદ્રાશ્વસ્ય ઘૃતાચ્યાં વૈ દશાપ્સરસિ સૂનવઃ।
ભદ્રા શૂદ્રા ચ મદ્રા ચ શલદા મલદા તથા

વેલા ખલા ચ સપ્તૈતા યા ચ ગોચપલા સ્મૃતા ।
તથા માનરસા ચૈવ રત્નકૃટા ચ તા દશ

આત્રેયવંશકૃત્તાસાં ભર્ત્તા નામ્ના પ્રભાકરઃ।
ભદ્રાયાં જનયામાસ સોમં પુત્રં યશસ્વિનમ્

સ્વર્ભાનુના હતે સૂર્યે પતમાનો દિવો મહીમ્।
તમોઽભિભૂતે લોકેઽસ્મિન્ પ્રભા યેન પ્રવર્ત્તિતા

સ્વસ્તિ તેઽસ્ત્વિતિ ચોક્તઃ સ પતન્નિહ દિવાકરઃ।
બ્રહ્મર્ષેર્વચનાત્તસ્ય ન પપાત દિવો મહીમ્

અત્રિશ્રેષ્ઠાનિ ગોત્રાણિ યશ્ચકાર મહાતપાઃ ।
યજ્ઞેષ્વત્રિઘનશ્ચૈવ સુરૈર્યશ્ચ પ્રવર્ત્તિતઃ

સ તાસ્વજનયત્ પુત્રાનાત્મતુલ્યાનનામકાન્।
દશ તાસ્વેવ મહતા તપસા ભાવિતપ્રભા

સ્વસ્ત્યાત્રેયા ઇતિ ખ્યાતા ઋષયો વેદપારગાઃ ।
તેષાં વિખ્યાતયશસૌ બ્રહ્મિષ્ઠૌ સુમહૌજસૌ

દત્તાત્રેયસ્તસ્ય જ્યેષ્ઠો દુર્વાસાસ્તસ્ય ચાનુજઃ ।
યવીયસી સુતા તસ્યા મબલા બ્રહ્મવાદિની।
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં પૌરાણિકાઃ પુરા

અત્રેઃ પુત્રં મહાત્માનં શાન્તાત્માનમકલ્મષમ્।
દત્તાત્રેયં તનું વિષ્ણોઃ પુરાણજ્ઞાઃ પ્રચક્ષતે

તસ્ય ગોત્રાન્વયે જાતાશ્ચત્વારઃ પ્રથિતા ભુવિ।
શ્યામાશ્ચ મુદ્ગલાશ્ચૈવ બલારકગવિષ્ઠિરાઃ।
એતે નૃણાન્તુ ચત્વારઃ સ્મૃતાઃ પક્ષા મહૌજસામ્

કશ્યપાન્નારદશ્ચૈવ પર્વતોઽરુન્ધતી તથા।
જજ્ઞિરે ચ ત્વરુન્ધત્યાસ્તાન્નિબોધત સત્તમાઃ

નારદસ્તુ વસિષ્ઠાયારુન્ધતીં પ્રત્યપાદયત્।
ઊર્દ્ધ્વરેતા મહાતેજા વૃક્ષશાપાત્તુ નારદઃ

પુરા દેવાસુરે તસ્મિન્સંગ્રામ તારકામયે।
અનાવૃષ્ટ્યા હતે લોકે વ્યગ્રે શક્રે સુરૈઃ સહ।
વસિષ્ઠસ્તપસા ધીમાન્ધારયામાસ વૈ પ્રજાઃ

અત્રૌષધં મૂલફલમોષધીશ્ચ પ્રવર્ત્તયન્ ।
તાસ્તેન જીવયામાસ કારુણ્યાદોષધેન તુ

અરુન્ધત્યાં વસિષ્ઠસ્તુ શક્તિમુત્પાદયદ્દ્વિજાઃ।
સાગરઞ્જનયચ્છક્તેરદૃશ્યન્તી પરાશરમ્

કાલી પરાશરાજ્જજ્ઞે કૃષ્ણદ્વૈપાયનં પ્રભુમ્।
દ્વૈપાયનાદરણ્યાં વૈ શુકો જજ્ઞે ગુણાન્વિતઃ

ઉત્પદ્યન્તે ચ પીવર્યાં ષડિમે શુકસૂનવઃ।
ભૂરિશ્રવાઃ પ્રભુઃ શમ્ભુઃ કૃષ્ણો ગૌરશ્ચ પઞ્ચમઃ

કન્યા કીર્તિમતી ચૈવ યોગમાતા દૃઢવ્રતા।
જનની બ્રહ્મદત્તસ્ય પત્ની સત્ત્વગુહસ્ય ચ

શ્વેતાઃ કૃષ્ણાશ્ચ ગૌરાશ્ચ શ્યામા ધૂમ્રાઃ સમૂલિકાઃ।
ઊષ્મપા દારકાશ્ચૈવ નીલાશ્ચૈવ પરાશરાઃ।
પરાશરાણામષ્ટૌ તે પક્ષાઃ પ્રોક્તા મહાત્મનામ્

અત ઊર્દ્ધ્વં નિબોધધ્વમિન્દ્રપ્રતિમસમ્ભવમ્।
વસિષ્ઠસ્ય કપિઞ્જલ્યાં ઘૃતાચ્યાં સમપદ્યત।
કુશીતિયઃ સમાખ્યાત ઇન્દ્રપ્રતિમ ઉચ્યતે

પૃથોઃ સુતાયાઃ સમ્ભૂતઃ પુત્રસ્તસ્યા ભવદ્વસુઃ।
ઉપમન્યુઃ સુતસ્તસ્ય યસ્યેમે ઉપમન્યવઃ

મિત્રાવરુણયોશ્ચૈવ કુણ્ડિનો યે પરિશ્રુતાઃ।
એકાર્ષેયાસ્તથૈવાન્યે વસિષ્ઠા નામ વિશ્રુતાઃ।
એતે પક્ષા વસિષ્ઠાનાં સ્મૃતા એકાદશેવ તુ

ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસા હ્યષ્ટ વિશ્રુતાઃ।
ભ્રાતરઃ સુમહાભાગા તેષાં વંશાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

ત્રીંલ્લોકાન્ધારયન્તીમાન્દેવર્ષિગણસઙ્કુલાન્ ।
તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ।
યૈર્વ્યાપ્તા પૃથિવી સર્વા સૂર્ય્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ઋષિવંશાનુકીર્ત્તનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ