Vayu Purana · Verses 7-2

ityeṣa prathamaḥ pādaḥ prakriyārthaḥ prakīrtitaḥ/
śrutvā tu saṃhṛṣṭamanāḥ kāśyapeyaḥ sanātanaḥ

sambodhya sūtaṃ vacasā papracchāthottarāṃ kathām/
ataḥprabhṛti kalpajña pratisaṃdhiṃ pracakṣva naḥ

samatītasya kalpasya varttamānasya cobhayoḥ/
kalpayorantaraṃ yacca pratisaṃdhiryatastayoḥ/
etadveditumicchāmaḥ atyantakuśalo hyasi

//lomaharṣaṇa uvāca//
atra vo'haṃ pravakṣyāmi pratisaṃdhiñca yastayoḥ/
samatītasya kalpasya varttamānasya cobhayoḥ

manvantarāṇi kalpeṣu yeṣu yāni ca suvratāḥ/
yaścāyaṃ varttate kalpo vārāhaḥ sāmprataḥ śubhaḥ

asmāt kalpācca yaḥ kalpaḥ pūrvo'tītaḥ sanātanaḥ/
tasya cāsya ca kalpasya madhyāvasthānnibodhata

pratyāhṛte pūrvakalpe pratisaṃdhiṃ ca tatra vai/
anyaḥ pravarttate kalpo janāllokāt punaḥ punaḥ

vyucchinnāt pratisaṃdhestu kalpāt kalpaḥ parasparam/
vyucchidyante kriyāḥsarvāḥ kalpānte sarvaśastadā/
tasmāt kalpāttu kalpasya pratisaṃdhirnigadyate

manvantarayugākhyānāmapyucchinnāśca sandhayaḥ/
parasparāḥ pravarttante manvantarayugaiḥ saha

uktā ye prakriyārthena pūrvakalpāḥ samāsataḥ/
teṣāṃ parārddhakalpānāṃ pūrvo hyasmāttu yaḥ paraḥ/
āsīt kalpo vyatīto vai parārddhena parastu saḥ

anye bhaviṣyā ye kalpā aparārddhādguṇīkṛtāḥ/
prathamaḥ sāmpratasteṣāṃ kalpo'yaṃ varttate dvijāḥ

yasmin pūrvaḥ parārddhe tu dvitīye para ucyate/
etāvān sthitikālaśca pratyāhārastataḥ smṛtaḥ

asmāt kalpāttu yaḥ pūrvaṃ kalpo'tītaḥ sanātanaḥ/
caturyugasahasrānte aho manvantaraiḥ purā

kṣīṇe kalpe tadā tasmin dāhakāle hyupasthite/
tasmin kalpe tadā devā āsanvaimānikāstu ye

nakṣatragrahatārāstu candrasūryagrahāśca ye/
aṣṭāviṃśatirevaitāḥ koṭyastu sukṛtātmanām

manvantare tathaikasmin caturdaśasu vai tathā/
trīṇi koṭiśatānyāsan koṭyādvinavatistathā/
aṣṭādhikāḥ saptaśatāḥ sahasrāṇāṃ smṛtāḥ purā

vaimānikānāṃ devānāṃ kalpe'tīte tu ye'bhavan/
ekaikasmiṃstu kalpe vai devā vaimānikāḥ smṛtāḥ

atha manvantareṣvāsaṃścaturdaśasu vai divi/
devāśca pitaraścaiva munayo manavastathā

teṣāmanucarā ye ca manuputrāstathaiva ca/
varṇāśramibhirīḍyāśca tasmin kāle tu ye surāḥ/
manvantareṣu yehyāsan devaloke divaukasaḥ

te taiḥ saṃyojakaiḥ sārddhaṃ prāpte saṅkalane tathā/
tulyaniṣṭhāstu te sarve prāpte hyābhūtasaṃplave

tataste'vaśyabhāvitvād buddhvā paryāyamātmanaḥ/
trailokyavāsino devāstasmin prāpte hyupaplave

te'nautsukyaviṣādena tyaktvā sthānāni bhāvataḥ/
maharllokāya saṃvignāstataste dadhire matim

te yuktā upapadyante mahasisthaiḥ śarīrakaiḥ/
viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ

taiḥ kalpa vāsibhiḥ sārddhaṃ mahānāsāditastu yaiḥ/
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaistadbhaktaiścāparairjjanaiḥ

matvā tu te maharllokaṃ devasaṅghāścaturddaśa/
tataste janalokāya so dvegā dadhire matim

viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ/
taiḥ kalpavāsibhiḥ sāṃrddha mahānāsāditastu yaiḥ

daśakṛtva ivāvṛttyā tasmādgacchanti svastapaḥ/
tatra kalpān daśasthitvā satyaṃ gacchanti vai punaḥ/
etena kramayogena yānti kalpanivāsinaḥ

evaṃ devayugānāntu sahasrāṇi parasparāt/
gatāni brahmalokaṃ vai aparāvarttinīṃ gatim

ādhipatyaṃ vinā te vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ/
bhavanti brahmaṇastulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca

tatra te hyavatiṣṭhanti prītiyuktāḥ prasaṅgamāt/
ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya mucyante brahmaṇā saha

avaśyambhāvinā'rthena prākṛtenaiva te svayam/
nānā tvenābhisambaddhāstadā tatkālabhāvinaḥ

svarūpato buddhipūrvaṃ yathā bhavati jāgrataḥ/
tatkālabhāvi teṣāṃ tu tathā jñānaṃ pravarttate

pratyāhāre tu bhedānāṃ yeṣāṃ bhinnābhisūṣmaṇām/
taiḥ sārddhaṃ pratisṛjyante kāryāṇi karaṇāni ca

nānātvadarśanātteṣāṃ brahmalokanivāsinām/
vinaṣṭasvādhikārāṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām

te tulyalakṣaṇāḥ siddhāḥ śuddhātmāno nirañjanāḥ/
prakṛtau kāraṇātītāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ

prakhyāpayitvā hyātmānaṃ prakṛtisteṣu sarvaśaḥ/
puruṣāvyavahṛtatvena pratītā na pravarttate

pravartite punaḥ sarge teṣāṃ vā kāraṇaṃ punaḥ/
saṃyoge prākṛte teṣāṃ yuktānāṃ tattvadarśinām

atrāpavargiṇāṃ teṣāmapunarmārgagāminām/
abhāvaḥ punarutpattau śāntānāmarcciṣāmiva

tatasteṣu gateṣūrddhvaṃ trailokyātsumahātmasu/
taiḥ sārddhaṃ ye maharllokāttadā nāsāditā janāḥ/
tacchiṣṭāśceha tiṣṭhanti kalpāddehamupāsate

gandharvādyāḥ piśācāntā mānuṣā brāhmaṇādayaḥ/
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva sthāvarāḥ sasarīsṛpāḥ

tiṣṭhatsu teṣu tatkālaṃ pṛthivītalavāsiṣu/
sahasraṃ yattu raśmīnāṃ sūryasyeha vibhāsate/
te saptaraśmayo bhūtvā hyekaiko jāyate raviḥ

krameṇottiṣṭhamānāste trīn lokān pradahantyuta/
jaṅgamāḥ sthāvarāḥ caiva nadīḥ saṃrvāśca parvatān/
pūrve śuṣkā hyanāvṛṣṭyā sūryaistaiśca pradhūpitāḥ

tadā te viviśuḥ sarve nirddagdhāḥ sūryaraśmibhiḥ/
jaṅgamāḥ sthāvarāḥ sarve dharmādharmātmakāstu vai

dagdhadehāstataste vai gatāḥ pāpayugātyaye/
yonyā tayā hyanirmuktāḥ śubhapāpānubandhayā

tataste hyupapadyante tulyarūpā jane janāḥ/
viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ

uṣitvā rajanīṃ tatra brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ/
punaḥ sarge bhavantīha brahmaṇo mānasīprajāḥ

tatasteṣu pravṛtteṣu jane trailokyavāsiṣu/
nirdagdheṣu ca lokeṣu teṣu sūryaistu saptabhiḥ/
vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ viśīrṇeṣvālayeṣu ca

samudrāścaiva meghāśca āpaḥ sarvāśca pārthivāḥ/
vrajantyekārṇavatvaṃ hi salilākhyāstadāśritāḥ

āgatāgatikaṃ tadvai yadā tu salilaṃ bahu/
saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhūmimarṇavākhyā tadā ca sā

ābhāti yasmānnābhānti bhāsanto vyāptidīptiṣu/
sarvataḥ samanuplāvya tāsāñcāmbho vibhāvyate

tadambhastanute yasmāt sarvāṃ pṛthvīṃ samantataḥ/
dhātustanotirvistāre tenāmbhastanavaḥ smṛtāḥ

aramityeṣa śīghrantu nipātaḥ kavibhiḥ smṛtaḥ/
ekārṇave bhavantyāpo na śīghrāstena te narāḥ

tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo'hani/
rājanyāṃ varttamānāyāntāvattat salilātmanā

tatastu salile tasminnaṣṭe'gnau pṛthivītale/
praśāntavāte'ndhakāre nirāloke samantataḥ

yenaivādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmā sa puruṣaḥ prabhuḥ/
vibhāgamasya lokasya punarvai kartumicchati

ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame/
tadā sa bhavati brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ/
brahmā nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā

sattvodrekāt prabuddhastu śūnyaṃ lokamavekṣya ca/
imañcodāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati

āpo nārākhyāstanava ityapānnāma śuśrumaḥ/
āpūrya nābhiṃ tatrāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapāt sahasracakṣurvadanaḥ sahasrabhuk/
sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajā patistrayīpathe yaḥ puruṣo nirucyate

ādityavarṇo bhuvanasya goptā eko hyapūrvaḥ prathamaṃ turāṣāṭ/
hiraṇyagarbhaḥ puruṣo mahātmā sa paṭhyate vai tamasaḥparastāt

kalpādau rajasodrikto brahmā bhūtvā'sṛjat prajāḥ/
kalpānte tamasodrikto kālo bhūtvā'grasat punaḥ

sa vai nārāyaṇā khyastu sattvodrikto'rṇave svapan/
tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokye samavarttata

sṛjate grasate caiva vīkṣante ca tribhistu tān/
ekārṇave tadā loke naṣṭe sthāvarajaṅgame

caturyugasahasrānte sarvataḥ salilāvṛte/
brahmā nārāyaṇākhyastu aprakāśārṇave svapan

caturvidhāḥ prajā grastvā brāhmyāṃ rātryāṃ mahārṇave/
paśyanti taṃ maharllokāt suptaṃ kālaṃ maharṣayaḥ

bhṛgvādayo yathā sapta kalpe hyasmin maharṣayaḥ/
tato vivarttamānaistairmahān parigataḥ paraḥ

gatyarthād ṛṣayo dhātornnāmanirvṛttirāditaḥ/
tasmādṛṣiparatvena mahāṃstasmānmaharṣayaḥ

maharllokasthitairdṛṣṭaḥ kālaḥ suptastadā ca taiḥ/
satyādyāḥ sapta yehyāsan kalpe'tīte maharṣayaḥ

evaṃ brāhmīṣu rātrīṣu hyatī tāsu sahasraśaḥ/
dṛṣṭavantastathā hyanye suptaṃ kālaṃ maharṣayaḥ

kalpayāmāsa vai brahmā tasmāt kālo nirucyate

sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ/
vyaktāvyakto mahādevastasya sarvamidaṃ jagat

ityeṣa pratisandhirvaḥ kīrttitaḥ kalpayordvayoḥ/
sāmpratātītayormadhye prāgavasthā babhūva yā

kīrttitā tu samāsena kalpe kalpe yathā tathā/
sāmprataṃ te pravakṣyāmi kalpametaṃ nibodhata

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte pratisandhikīrttanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ