વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 7-2

ઇત્યેષ પ્રથમઃ પાદઃ પ્રક્રિયાર્થઃ પ્રકીર્તિતઃ।
શ્રુત્વા તુ સંહૃષ્ટમનાઃ કાશ્યપેયઃ સનાતનઃ

સમ્બોધ્ય સૂતં વચસા પપ્રચ્છાથોત્તરાં કથામ્।
અતઃપ્રભૃતિ કલ્પજ્ઞ પ્રતિસંધિં પ્રચક્ષ્વ નઃ

સમતીતસ્ય કલ્પસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય ચોભયોઃ।
કલ્પયોરન્તરં યચ્ચ પ્રતિસંધિર્યતસ્તયોઃ।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામઃ અત્યન્તકુશલો હ્યસિ

॥લોમહર્ષણ ઉવાચ॥
અત્ર વોઽહં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રતિસંધિઞ્ચ યસ્તયોઃ।
સમતીતસ્ય કલ્પસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય ચોભયોઃ

મન્વન્તરાણિ કલ્પેષુ યેષુ યાનિ ચ સુવ્રતાઃ।
યશ્ચાયં વર્ત્તતે કલ્પો વારાહઃ સામ્પ્રતઃ શુભઃ

અસ્માત્ કલ્પાચ્ચ યઃ કલ્પઃ પૂર્વોઽતીતઃ સનાતનઃ।
તસ્ય ચાસ્ય ચ કલ્પસ્ય મધ્યાવસ્થાન્નિબોધત

પ્રત્યાહૃતે પૂર્વકલ્પે પ્રતિસંધિં ચ તત્ર વૈ।
અન્યઃ પ્રવર્ત્તતે કલ્પો જનાલ્લોકાત્ પુનઃ પુનઃ

વ્યુચ્છિન્નાત્ પ્રતિસંધેસ્તુ કલ્પાત્ કલ્પઃ પરસ્પરમ્।
વ્યુચ્છિદ્યન્તે ક્રિયાઃસર્વાઃ કલ્પાન્તે સર્વશસ્તદા।
તસ્માત્ કલ્પાત્તુ કલ્પસ્ય પ્રતિસંધિર્નિગદ્યતે

મન્વન્તરયુગાખ્યાનામપ્યુચ્છિન્નાશ્ચ સન્ધયઃ।
પરસ્પરાઃ પ્રવર્ત્તન્તે મન્વન્તરયુગૈઃ સહ

ઉક્તા યે પ્રક્રિયાર્થેન પૂર્વકલ્પાઃ સમાસતઃ।
તેષાં પરાર્દ્ધકલ્પાનાં પૂર્વો હ્યસ્માત્તુ યઃ પરઃ।
આસીત્ કલ્પો વ્યતીતો વૈ પરાર્દ્ધેન પરસ્તુ સઃ

અન્યે ભવિષ્યા યે કલ્પા અપરાર્દ્ધાદ્ગુણીકૃતાઃ।
પ્રથમઃ સામ્પ્રતસ્તેષાં કલ્પોઽયં વર્ત્તતે દ્વિજાઃ

યસ્મિન્ પૂર્વઃ પરાર્દ્ધે તુ દ્વિતીયે પર ઉચ્યતે।
એતાવાન્ સ્થિતિકાલશ્ચ પ્રત્યાહારસ્તતઃ સ્મૃતઃ

અસ્માત્ કલ્પાત્તુ યઃ પૂર્વં કલ્પોઽતીતઃ સનાતનઃ।
ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે અહો મન્વન્તરૈઃ પુરા

ક્ષીણે કલ્પે તદા તસ્મિન્ દાહકાલે હ્યુપસ્થિતે।
તસ્મિન્ કલ્પે તદા દેવા આસન્વૈમાનિકાસ્તુ યે

નક્ષત્રગ્રહતારાસ્તુ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહાશ્ચ યે।
અષ્ટાવિંશતિરેવૈતાઃ કોટ્યસ્તુ સુકૃતાત્મનામ્

મન્વન્તરે તથૈકસ્મિન્ ચતુર્દશસુ વૈ તથા।
ત્રીણિ કોટિશતાન્યાસન્ કોટ્યાદ્વિનવતિસ્તથા।
અષ્ટાધિકાઃ સપ્તશતાઃ સહસ્રાણાં સ્મૃતાઃ પુરા

વૈમાનિકાનાં દેવાનાં કલ્પેઽતીતે તુ યેઽભવન્।
એકૈકસ્મિંસ્તુ કલ્પે વૈ દેવા વૈમાનિકાઃ સ્મૃતાઃ

અથ મન્વન્તરેષ્વાસંશ્ચતુર્દશસુ વૈ દિવિ।
દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ મુનયો મનવસ્તથા

તેષામનુચરા યે ચ મનુપુત્રાસ્તથૈવ ચ।
વર્ણાશ્રમિભિરીડ્યાશ્ચ તસ્મિન્ કાલે તુ યે સુરાઃ।
મન્વન્તરેષુ યેહ્યાસન્ દેવલોકે દિવૌકસઃ

તે તૈઃ સંયોજકૈઃ સાર્દ્ધં પ્રાપ્તે સઙ્કલને તથા।
તુલ્યનિષ્ઠાસ્તુ તે સર્વે પ્રાપ્તે હ્યાભૂતસંપ્લવે

તતસ્તેઽવશ્યભાવિત્વાદ્ બુદ્ધ્વા પર્યાયમાત્મનઃ।
ત્રૈલોક્યવાસિનો દેવાસ્તસ્મિન્ પ્રાપ્તે હ્યુપપ્લવે

તેઽનૌત્સુક્યવિષાદેન ત્યક્ત્વા સ્થાનાનિ ભાવતઃ।
મહર્લ્લોકાય સંવિગ્નાસ્તતસ્તે દધિરે મતિમ્

તે યુક્તા ઉપપદ્યન્તે મહસિસ્થૈઃ શરીરકૈઃ।
વિશુદ્ધિબહુલાઃ સર્વે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ

તૈઃ કલ્પ વાસિભિઃ સાર્દ્ધં મહાનાસાદિતસ્તુ યૈઃ।
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈસ્તદ્ભક્તૈશ્ચાપરૈર્જ્જનૈઃ

મત્વા તુ તે મહર્લ્લોકં દેવસઙ્ઘાશ્ચતુર્દ્દશ।
તતસ્તે જનલોકાય સો દ્વેગા દધિરે મતિમ્

વિશુદ્ધિબહુલાઃ સર્વે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ।
તૈઃ કલ્પવાસિભિઃ સાંર્દ્ધ મહાનાસાદિતસ્તુ યૈઃ

દશકૃત્વ ઇવાવૃત્ત્યા તસ્માદ્ગચ્છન્તિ સ્વસ્તપઃ।
તત્ર કલ્પાન્ દશસ્થિત્વા સત્યં ગચ્છન્તિ વૈ પુનઃ।
એતેન ક્રમયોગેન યાન્તિ કલ્પનિવાસિનઃ

એવં દેવયુગાનાન્તુ સહસ્રાણિ પરસ્પરાત્।
ગતાનિ બ્રહ્મલોકં વૈ અપરાવર્ત્તિનીં ગતિમ્

આધિપત્યં વિના તે વૈ ઐશ્વર્યેણ તુ તત્સમાઃ।
ભવન્તિ બ્રહ્મણસ્તુલ્યા રૂપેણ વિષયેણ ચ

તત્ર તે હ્યવતિષ્ઠન્તિ પ્રીતિયુક્તાઃ પ્રસઙ્ગમાત્।
આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ય મુચ્યન્તે બ્રહ્મણા સહ

અવશ્યમ્ભાવિનાઽર્થેન પ્રાકૃતેનૈવ તે સ્વયમ્।
નાના ત્વેનાભિસમ્બદ્ધાસ્તદા તત્કાલભાવિનઃ

સ્વરૂપતો બુદ્ધિપૂર્વં યથા ભવતિ જાગ્રતઃ।
તત્કાલભાવિ તેષાં તુ તથા જ્ઞાનં પ્રવર્ત્તતે

પ્રત્યાહારે તુ ભેદાનાં યેષાં ભિન્નાભિસૂષ્મણામ્।
તૈઃ સાર્દ્ધં પ્રતિસૃજ્યન્તે કાર્યાણિ કરણાનિ ચ

નાનાત્વદર્શનાત્તેષાં બ્રહ્મલોકનિવાસિનામ્।
વિનષ્ટસ્વાધિકારાણાં સ્વેન ધર્મેણ તિષ્ઠતામ્

તે તુલ્યલક્ષણાઃ સિદ્ધાઃ શુદ્ધાત્માનો નિરઞ્જનાઃ।
પ્રકૃતૌ કારણાતીતાઃ સ્વાત્મન્યેવ વ્યવસ્થિતાઃ

પ્રખ્યાપયિત્વા હ્યાત્માનં પ્રકૃતિસ્તેષુ સર્વશઃ।
પુરુષાવ્યવહૃતત્વેન પ્રતીતા ન પ્રવર્ત્તતે

પ્રવર્તિતે પુનઃ સર્ગે તેષાં વા કારણં પુનઃ।
સંયોગે પ્રાકૃતે તેષાં યુક્તાનાં તત્ત્વદર્શિનામ્

અત્રાપવર્ગિણાં તેષામપુનર્માર્ગગામિનામ્।
અભાવઃ પુનરુત્પત્તૌ શાન્તાનામર્ચ્ચિષામિવ

તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં ત્રૈલોક્યાત્સુમહાત્મસુ।
તૈઃ સાર્દ્ધં યે મહર્લ્લોકાત્તદા નાસાદિતા જનાઃ।
તચ્છિષ્ટાશ્ચેહ તિષ્ઠન્તિ કલ્પાદ્દેહમુપાસતે

ગન્ધર્વાદ્યાઃ પિશાચાન્તા માનુષા બ્રાહ્મણાદયઃ।
પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ સ્થાવરાઃ સસરીસૃપાઃ

તિષ્ઠત્સુ તેષુ તત્કાલં પૃથિવીતલવાસિષુ।
સહસ્રં યત્તુ રશ્મીનાં સૂર્યસ્યેહ વિભાસતે।
તે સપ્તરશ્મયો ભૂત્વા હ્યેકૈકો જાયતે રવિઃ

ક્રમેણોત્તિષ્ઠમાનાસ્તે ત્રીન્ લોકાન્ પ્રદહન્ત્યુત।
જઙ્ગમાઃ સ્થાવરાઃ ચૈવ નદીઃ સંર્વાશ્ચ પર્વતાન્।
પૂર્વે શુષ્કા હ્યનાવૃષ્ટ્યા સૂર્યૈસ્તૈશ્ચ પ્રધૂપિતાઃ

તદા તે વિવિશુઃ સર્વે નિર્દ્દગ્ધાઃ સૂર્યરશ્મિભિઃ।
જઙ્ગમાઃ સ્થાવરાઃ સર્વે ધર્માધર્માત્મકાસ્તુ વૈ

દગ્ધદેહાસ્તતસ્તે વૈ ગતાઃ પાપયુગાત્યયે।
યોન્યા તયા હ્યનિર્મુક્તાઃ શુભપાપાનુબન્ધયા

તતસ્તે હ્યુપપદ્યન્તે તુલ્યરૂપા જને જનાઃ।
વિશુદ્ધિબહુલાઃ સર્વે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ

ઉષિત્વા રજનીં તત્ર બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ।
પુનઃ સર્ગે ભવન્તીહ બ્રહ્મણો માનસીપ્રજાઃ

તતસ્તેષુ પ્રવૃત્તેષુ જને ત્રૈલોક્યવાસિષુ।
નિર્દગ્ધેષુ ચ લોકેષુ તેષુ સૂર્યૈસ્તુ સપ્તભિઃ।
વૃષ્ટ્યા ક્ષિતૌ પ્લાવિતાયાં વિશીર્ણેષ્વાલયેષુ ચ

સમુદ્રાશ્ચૈવ મેઘાશ્ચ આપઃ સર્વાશ્ચ પાર્થિવાઃ।
વ્રજન્ત્યેકાર્ણવત્વં હિ સલિલાખ્યાસ્તદાશ્રિતાઃ

આગતાગતિકં તદ્વૈ યદા તુ સલિલં બહુ।
સંછાદ્યેમાં સ્થિતાં ભૂમિમર્ણવાખ્યા તદા ચ સા

આભાતિ યસ્માન્નાભાન્તિ ભાસન્તો વ્યાપ્તિદીપ્તિષુ।
સર્વતઃ સમનુપ્લાવ્ય તાસાઞ્ચામ્ભો વિભાવ્યતે

તદમ્ભસ્તનુતે યસ્માત્ સર્વાં પૃથ્વીં સમન્તતઃ।
ધાતુસ્તનોતિર્વિસ્તારે તેનામ્ભસ્તનવઃ સ્મૃતાઃ

અરમિત્યેષ શીઘ્રન્તુ નિપાતઃ કવિભિઃ સ્મૃતઃ।
એકાર્ણવે ભવન્ત્યાપો ન શીઘ્રાસ્તેન તે નરાઃ

તસ્મિન્ યુગસહસ્રાન્તે સંસ્થિતે બ્રહ્મણોઽહનિ।
રાજન્યાં વર્ત્તમાનાયાન્તાવત્તત્ સલિલાત્મના

તતસ્તુ સલિલે તસ્મિન્નષ્ટેઽગ્નૌ પૃથિવીતલે।
પ્રશાન્તવાતેઽન્ધકારે નિરાલોકે સમન્તતઃ

યેનૈવાધિષ્ઠિતં હીદં બ્રહ્મા સ પુરુષઃ પ્રભુઃ।
વિભાગમસ્ય લોકસ્ય પુનર્વૈ કર્તુમિચ્છતિ

એકાર્ણવે તદા તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે।
તદા સ ભવતિ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

સહસ્રશીર્ષા પુરુષો રુક્મવર્ણો હ્યતીન્દ્રિયઃ।
બ્રહ્મા નારાયણાખ્યસ્તુ સુષ્વાપ સલિલે તદા

સત્ત્વોદ્રેકાત્ પ્રબુદ્ધસ્તુ શૂન્યં લોકમવેક્ષ્ય ચ।
ઇમઞ્ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ

આપો નારાખ્યાસ્તનવ ઇત્યપાન્નામ શુશ્રુમઃ।
આપૂર્ય નાભિં તત્રાસ્તે તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

સહસ્રશીર્ષા સુમનાઃ સહસ્રપાત્ સહસ્રચક્ષુર્વદનઃ સહસ્રભુક્।
સહસ્રબાહુઃ પ્રથમઃ પ્રજા પતિસ્ત્રયીપથે યઃ પુરુષો નિરુચ્યતે

આદિત્યવર્ણો ભુવનસ્ય ગોપ્તા એકો હ્યપૂર્વઃ પ્રથમં તુરાષાટ્।
હિરણ્યગર્ભઃ પુરુષો મહાત્મા સ પઠ્યતે વૈ તમસઃપરસ્તાત્

કલ્પાદૌ રજસોદ્રિક્તો બ્રહ્મા ભૂત્વાઽસૃજત્ પ્રજાઃ।
કલ્પાન્તે તમસોદ્રિક્તો કાલો ભૂત્વાઽગ્રસત્ પુનઃ

સ વૈ નારાયણા ખ્યસ્તુ સત્ત્વોદ્રિક્તોઽર્ણવે સ્વપન્।
ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યે સમવર્ત્તત

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષન્તે ચ ત્રિભિસ્તુ તાન્।
એકાર્ણવે તદા લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે સર્વતઃ સલિલાવૃતે।
બ્રહ્મા નારાયણાખ્યસ્તુ અપ્રકાશાર્ણવે સ્વપન્

ચતુર્વિધાઃ પ્રજા ગ્રસ્ત્વા બ્રાહ્મ્યાં રાત્ર્યાં મહાર્ણવે।
પશ્યન્તિ તં મહર્લ્લોકાત્ સુપ્તં કાલં મહર્ષયઃ

ભૃગ્વાદયો યથા સપ્ત કલ્પે હ્યસ્મિન્ મહર્ષયઃ।
તતો વિવર્ત્તમાનૈસ્તૈર્મહાન્ પરિગતઃ પરઃ

ગત્યર્થાદ્ ઋષયો ધાતોર્ન્નામનિર્વૃત્તિરાદિતઃ।
તસ્માદૃષિપરત્વેન મહાંસ્તસ્માન્મહર્ષયઃ

મહર્લ્લોકસ્થિતૈર્દૃષ્ટઃ કાલઃ સુપ્તસ્તદા ચ તૈઃ।
સત્યાદ્યાઃ સપ્ત યેહ્યાસન્ કલ્પેઽતીતે મહર્ષયઃ

એવં બ્રાહ્મીષુ રાત્રીષુ હ્યતી તાસુ સહસ્રશઃ।
દૃષ્ટવન્તસ્તથા હ્યન્યે સુપ્તં કાલં મહર્ષયઃ

કલ્પયામાસ વૈ બ્રહ્મા તસ્માત્ કાલો નિરુચ્યતે

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ।
વ્યક્તાવ્યક્તો મહાદેવસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્

ઇત્યેષ પ્રતિસન્ધિર્વઃ કીર્ત્તિતઃ કલ્પયોર્દ્વયોઃ।
સામ્પ્રતાતીતયોર્મધ્યે પ્રાગવસ્થા બભૂવ યા

કીર્ત્તિતા તુ સમાસેન કલ્પે કલ્પે યથા તથા।
સામ્પ્રતં તે પ્રવક્ષ્યામિ કલ્પમેતં નિબોધત

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પ્રતિસન્ધિકીર્ત્તનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ