Vayu Purana · Chapter 60
//ṛṣaya ūcuḥ//
ṛṣayastadvacaḥ śrutvā sūtamāhuḥ sudustaram/
kathaṃ vedā purā vyastāstanno brūhi mahāmate
//sūta uvāca //
dvāpare tu parāvṛtte manoḥ svāyambhuve'ntare /
brahmā manumuvācedaṃ tadvadiṣye mahāmate
parivṛtte yuge tāta svalpavīryā dvijātayaḥ/
saṃvṛttāṃ yuga doṣeṇa sarve caiva yathākramam
bhraśyamānaṃ yugavaśādalpaśiṣṭaṃ hi dṛśyate/
daśasāhasrabhāgena hyavaśiṣṭaṃ kṛtādidam
vīryaṃ tejo balaṃ vākyaṃ sarvañcaiva praṇaśyati/
vedavedā hi kāryāḥ syurmābhūdvedavināśanam
vede nāśamanuprāpte yajño nāśaṃ gamiṣyati/
yatre naṣṭe devanāśastataḥ sarvaṃ praṇaśyati
ādyo vedaścatuṣpādaḥ śatasāhasrasaṃjñitaḥ/
punardaśaguṇaḥ kṛtsno yajño vai sarvakāmadhuk
evamuktastathetyuktvā manurlokahite rataḥ/
vedamekaṃ catuṣpādaṃ caturdhā vyabhajatprabhuḥ
brahmaṇo vacanāttāta lokānāṃ hitakāmyayā/
tadidaṃ varttamānena yuṣmākaṃ vedakalpanam
manvantareṇa vakṣyāmi vyatītānāṃ prakalpanam/
pratyakṣeṇa parokṣaṃ vai tannibodhata sattamāḥ
asmin yuge kṛto vyāsaḥ pārāśaryaḥ parantapaḥ/
dvaipāyana iti khyāto viṣṇoraṃśaḥ prakīrtitaḥ
brahmaṇā coditaḥ so'smin vedaṃ vyastuṃ pracakrame/
atha śiṣyān sa jagrāha caturo vedakāraṇāt
jaiminiñca sumantuñca vaiśampāyanameva ca/
pailanteṣāṃ caturthantu pañcamaṃ lomaharṣaṇam
ṛgvedaśrāvakaṃ pailañjagrāha vidhivad dvijam /
yajurvedapravaktāraṃ vaiśampāyanameva ca
jaiminiṃ sāmavedārthaśrāvakaṃ so'nvapadyata/
tathaivātharvavedasya sumantumṛṣisattamam
itihāsapurāṇasya vaktāraṃ samyageva hi/
māñcaiva pratijagrāha bhagavānīśvaraḥ prabhuḥ
eka āsīdyajurvedastañcaturddhā vyakalpayat/
caturhotramabhūttasmiṃstena yajñamakalpayat
ādhvaryavaṃ yajurbhistu ṛgbhirhotraṃ tathaiva ca/
udgātraṃ sāmabhiśvakre brahmatvañcāpyatharvabhiḥ/
brahmatvamakarodyajñe vedenātharvaṇena tu
tataḥ saṛcamuddhṛtya ṛgvedaṃ samakalpa yat/
hotṛkaṃ kalpyate tena yajñavāhaṃ jagaddhitam
sāmabhiḥ sāmavedañca tenodgātramarocayat /
rājñastvatharvavedena sarvakarmāṇyakārayat
ākhyānaiścāpyupākhyānairgāthābhiḥ kulakarmabhiḥ/
purāṇasaṃhitāścakre purāṇārthaviśāradaḥ
yacchiṣṭantu yajurvede tena yajñamathāyujat/
yuñjānaḥ sa yajurvede iti śāstraviniścayaḥ
padānāmuddhṛtatvācca yajūṃṣi viṣamāṇi vai /
sa tenoddhṛtavīryastu ṛtvigbhirvedapāragaiḥ/
prayujyate hyaśvamedhastena vā yujyate tu saḥ
ṛco gṛhītvā pailastu vyabhajattad vidhā punaḥ /
dviṣkṛtvā saṃyuge caiva śiṣyābhyāmadadatprabhuḥ
indrapramataye caikāṃ dvitīyāṃ bāṣkalāya ca/
catasraḥ saṃhitāḥ kṛtvā bāṣkalirdvijasattamaḥ/
śiṣyānadhyāpayāmāsa śuśrūṣābhiratān hitān
bodhantu prathamāṃ śākhāṃ dvitīyāmagnimāṭharam/
pārāśaraṃ tṛtīyāntu yājñavalkyāmathāparām
indrapramatirekāntu saṃhitāṃ dvijasattamaḥ/
adhyāpayanmahābhāgaṃ mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinam
satyaśravasamagryantu putraṃ sa tu mahāyaśāḥ/
satyaśravāḥ satyahitaṃ punaradhyāpayad dvijaḥ
so'pi satyataraṃ putraṃ punaradhyāpayadvibhuḥ/
satyaśriyaṃ mahātmānaṃ satyadharmaparāyaṇam
abhavaṃstasya śiṣyā vai trayastu sumahaujasaḥ /
satyaśriyastu vidvāsaḥ śāstragrahaṇatatparāḥ
śākalyaḥ prathamasteṣāṃ tasmādanyo ratha(ā)ntaraḥ /
bāṣkaliśca bharadvāja iti śākhāpravartakāḥ
devamitrastu śākalyo jñānāhaṅkāragarvitaḥ/
janakasyasa yajñe vai vināśamagamad dvijaḥ
//śāṃśapāyana uvāca//
kathaṃ vināśamagamatsa munirjñānagarvitaḥ/
janakasyāśvamedhena kathaṃ vādo babhūva ha
kimarthañcābhavadvādaḥ kena sārddhamathāpi vā/
sarvametadyathāvṛttamācakṣva viditantava/
ṛṣīṇāntu vacaḥ śrutvā taduttaramathābravīt
//sūta uvāca//
janakasyāśvamedhe tu mahānāsītsamāgamaḥ/
ṛṣīṇāntu sahasrāṇi tatrājagmuranekaśaḥ/
rājarṣerjanakasyātha taṃ yajñaṃ hi didṛkṣavaḥ
āgatān brāhmaṇān dṛṣṭvā jijñāsāsyābhavattataḥ/
konveṣāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ kathaṃ me niścayo bhavet/
iti niścitya manasā buddhiṃ cakre janādhipaḥ
gavāṃ sahasramādāya suvarṇamadhikaṃ tataḥ/
grāmān ratnāni dāsāṃśca munīn prāha narādhipaḥ/
sarvānahaṃ prapannano'smi śirasā śreṣṭhabhāginaḥ
yadetadāhṛtaṃ vittaṃ ye vaḥ śreṣṭhatamo bhavet/
tasmai tadupanītaṃ hi vidyāvittaṃ dvijottamāḥ
janakasya vacaḥ śrutvā munayaste śrutikṣamāḥ/
dṛṣṭvā dhanaṃ mahāsāraṃ dhanavṛddhyā jighṛkṣavaḥ /
śraddhayāñcakruranyonyaṃ vedajñānamadolbaṇāḥ
manasā gatavittāste mamedaṃ dhanamityuta/
mamaivaitanna vetyanyo brūhi kiṃ vā vikalṣyate/
ityevaṃ dhanadoṣeṇa vādāṃścakruranekaśaḥ
tathānyastatra vai vidvān brahmavāhasutaḥ kaviḥ/
yājñavalkyo mahātejāstapasvī brahmavittamaḥ
brahmaṇo'ṅgāt samutpanno vākyaṃ provāca susvaram/
śiṣyaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho dhanametad gṛhāṇa bho
nayasva ca gṛhaṃ vatsa mamaitannātra saṃśayaḥ/
sarvavedeṣvahaṃ vaktā nānyaḥ kaścittu matsamaḥ/
yovā na prīyate vipraḥ sa me hyavatu mā'ciram
tato brahmārṇavaḥ kṣubdhaḥ samudra iva samplave /
tānuvāca tataḥ svastho yājñavalkyo hasanniva
krodha mākārṣuvidvāṃso bhavantaḥ satyavādinaḥ/
vadāmahe yathāyuktaṃ jijñāsantaḥ parasparam
tato'bhyupāgamaṃsteṣāṃ vādā jagmuranekaśaḥ/
sahasradhā śubhairarthaiḥ sūkṣmadarśanasambhavaiḥ
loke vede tathādhyātme vidyāsthānairalaṃkṛtāḥ/
śāpottamaguṇairyuktā nṛpaughaparivarjanāḥ /
vādāḥ samabhavaṃstatra dhanahetormahātmanām
ṛṣayastvekataḥ sarve yājñavalkyastathaikataḥ/
sarve te munayastena yājñavalkyena dhīmatā /
ekaikaśastataḥ pṛṣṭā naivottaramathāvruvan
tānvijitya munīn sarvān brahmarāśirmahādyutiḥ/
śākalyamiti hovāca vādakarttāramañjasā
śākalya vada vaktavyaṃ kiṃ dhyāyannavatiṣṭase/
pūrṇastvaṃ jaḍamānena vātādhmāto yathā dṛtiḥ
evaṃ sa dharṣitastena roṣāttāmrāsyalocanaḥ/
provāca yājñavalkyaṃ taṃ puruṣaṃ munisannidhau
tvamasmāṃstṛṇavattyaktvā tathaivemān dvijottamān/
vidyādhanaṃ mahāsāraṃ svayaṃgrāhaṃ jighṛkṣasi
śākalyenaivanuktaḥ syādyājñavalkyaḥ samabravīt/
brahmiṣṭhānāṃ balaṃ viddhi vidyātattvārthadarśanam
kāmaścārthena sambaddhastenārthaṃ kāmayāmahe /
kāmapraśradhanā viprāḥ kāmapraśrānvadāmahe
paṇaścaiṣo'sya rājarṣestasmānnītaṃ dhanaṃ mayā/
etacchrutvā vacastasya śākalyaḥ krodhamūrcchitaḥ/
yājñavalkyamathovāca kāmapraśrārthamadvacaḥ
brūhīdānīṃ mayoddiṣṭān kāmapraśrān yathārthataḥ/
tataḥ samabhavadvādastayorbrahmavidormahān
sāgraṃ praśnasahasrantu śākalyastamucūcudat/
yājñavalkyo'bravītsarvān ṛṣīṇāṃ śrṛṇvatāṃ tadā
śākalye cāpi nirvāde yājñavalkyastamabravīt /
praśramekaṃ mamāpi tvaṃ vada śākalya kāmikam/
śāpaḥ paṇo'sya vādasya abruvan mṛtyumāvrajet
atha sannoditaṃ praśraṃ yājñavalkyena dhīmatā /
śākalyastamavijñāya sadyo mṛtyumavāpnuyāt
evaṃ mṛtaḥ sa śākalyaḥ praśravyākhyānapīḍitaḥ/
evaṃ vādaśca sumahānāsītteṣāṃ dhanārthibhiḥ/
ṛṣīṇāṃ munibhiḥ sārddhaṃ yājñavalkyasya caiva hi
sarvaiḥ pṛṣṭāṃstu sampraśrān śataśo'tha sahasraśaḥ/
vyākhyāya vai mune teṣāṃ praśrasāraṃ mahāgatiḥ
yājñavalkyo dhanaṃ gṛhya yaśo vikhyāpya cātmanaḥ/
jagāma vai gṛhaṃ svasthaḥ śiṣyaiḥ parivṛto vaśī
devamitrastu śākalyo mahātmā dvijasattamaḥ/
cakāra saṃhitāḥ pañcabuddhimān padavittamaḥ
tacchiṣyā abhavan pañca mudghalo golakastathā/
khālīyaśca tathā matsvaḥ śaiśireyastu pañcamaḥ
provāca saṃhitāstisraḥ śākapūrṇarathītaraḥ/
niruktañca punaścakre caturthaṃ dvijasattamaḥ
tasya śiṣyāstu catvāraḥ ketavo dālakistathā/
dharmaśarmā devaśarmā sarve vratadharā dvijāḥ
śākalye tu mṛte sarve brahmaghnāste babhūvire/
tadā cintāṃ parāṃ prāpya gatāste brahmaṇo'ntikam
tān jñātvā cetasā brahmā preṣitaḥ pavanaḥpure/
tatra gacchata yūyaṃ vaḥsadyaḥ pāpaṃ praṇaśyati
dvādaśārkaṃ namaskṛtyā tathā vai vālukeśvaram /
ekādaśa tathā rudrān vāyuputraṃ viśeṣataḥ/
kuṇḍe catuṣṭaye snātvā brahmahatyāṃ tariṣyatha
sarve śīghratarā bhūtvā tatpuraṃ samupāgatāḥ/
snānaṃ kṛtaṃ vidhānena devānāṃ darśanaṃ kṛtam
uttareśvaraṃ namaskṛtya vāḍavānāṃ prasādataḥ/
sarve pāpavinirmuktā gatāste sūryamaṇḍalam
tadā prabhṛti tattīrthaṃ jātaṃ pātakanāśanam/
vāyoḥ puraṃ pavitrañca vāyunā nirmitaṃ purā
añjanāgarbhasambhūtahanumānpavanātmajaḥ/
yadā jāto mahādevohanumānsatyavikramaḥ/
tadevaṃ nirmitaṃ tīrthaṃ vāyunā brahmayoninā
ūrvyāṃ jātāstu ye śūdrā brāhmaṇānāṃ niveditāḥ/
vṛttyarthaṃ brahmayajñārthaṃ karasteṣu kṛto mahān
anena vidhinā jātaṃ viprāṇāṃ śāsanaṃ mahat /
goghno vāpi kṛtaghno vā surāpī gurūtalpagaḥ/
vāḍādityaṃ namaskṛtya sarvapāpaiḥ pramucyate
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte mahāsthānatīrthavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭitamo'dyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0