વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 60

॥ઋષય ઊચુઃ॥
ઋષયસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા સૂતમાહુઃ સુદુસ્તરમ્।
કથં વેદા પુરા વ્યસ્તાસ્તન્નો બ્રૂહિ મહામતે

॥સૂત ઉવાચ ॥
દ્વાપરે તુ પરાવૃત્તે મનોઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।
બ્રહ્મા મનુમુવાચેદં તદ્વદિષ્યે મહામતે

પરિવૃત્તે યુગે તાત સ્વલ્પવીર્યા દ્વિજાતયઃ।
સંવૃત્તાં યુગ દોષેણ સર્વે ચૈવ યથાક્રમમ્

ભ્રશ્યમાનં યુગવશાદલ્પશિષ્ટં હિ દૃશ્યતે।
દશસાહસ્રભાગેન હ્યવશિષ્ટં કૃતાદિદમ્

વીર્યં તેજો બલં વાક્યં સર્વઞ્ચૈવ પ્રણશ્યતિ।
વેદવેદા હિ કાર્યાઃ સ્યુર્માભૂદ્વેદવિનાશનમ્

વેદે નાશમનુપ્રાપ્તે યજ્ઞો નાશં ગમિષ્યતિ।
યત્રે નષ્ટે દેવનાશસ્તતઃ સર્વં પ્રણશ્યતિ

આદ્યો વેદશ્ચતુષ્પાદઃ શતસાહસ્રસંજ્ઞિતઃ।
પુનર્દશગુણઃ કૃત્સ્નો યજ્ઞો વૈ સર્વકામધુક્

એવમુક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા મનુર્લોકહિતે રતઃ।
વેદમેકં ચતુષ્પાદં ચતુર્ધા વ્યભજત્પ્રભુઃ

બ્રહ્મણો વચનાત્તાત લોકાનાં હિતકામ્યયા।
તદિદં વર્ત્તમાનેન યુષ્માકં વેદકલ્પનમ્

મન્વન્તરેણ વક્ષ્યામિ વ્યતીતાનાં પ્રકલ્પનમ્।
પ્રત્યક્ષેણ પરોક્ષં વૈ તન્નિબોધત સત્તમાઃ

અસ્મિન્ યુગે કૃતો વ્યાસઃ પારાશર્યઃ પરન્તપઃ।
દ્વૈપાયન ઇતિ ખ્યાતો વિષ્ણોરંશઃ પ્રકીર્તિતઃ

બ્રહ્મણા ચોદિતઃ સોઽસ્મિન્ વેદં વ્યસ્તું પ્રચક્રમે।
અથ શિષ્યાન્ સ જગ્રાહ ચતુરો વેદકારણાત્

જૈમિનિઞ્ચ સુમન્તુઞ્ચ વૈશમ્પાયનમેવ ચ।
પૈલન્તેષાં ચતુર્થન્તુ પઞ્ચમં લોમહર્ષણમ્

ઋગ્વેદશ્રાવકં પૈલઞ્જગ્રાહ વિધિવદ્ દ્વિજમ્ ।
યજુર્વેદપ્રવક્તારં વૈશમ્પાયનમેવ ચ

જૈમિનિં સામવેદાર્થશ્રાવકં સોઽન્વપદ્યત।
તથૈવાથર્વવેદસ્ય સુમન્તુમૃષિસત્તમમ્

ઇતિહાસપુરાણસ્ય વક્તારં સમ્યગેવ હિ।
માઞ્ચૈવ પ્રતિજગ્રાહ ભગવાનીશ્વરઃ પ્રભુઃ

એક આસીદ્યજુર્વેદસ્તઞ્ચતુર્દ્ધા વ્યકલ્પયત્।
ચતુર્હોત્રમભૂત્તસ્મિંસ્તેન યજ્ઞમકલ્પયત્

આધ્વર્યવં યજુર્ભિસ્તુ ઋગ્ભિર્હોત્રં તથૈવ ચ।
ઉદ્ગાત્રં સામભિશ્વક્રે બ્રહ્મત્વઞ્ચાપ્યથર્વભિઃ।
બ્રહ્મત્વમકરોદ્યજ્ઞે વેદેનાથર્વણેન તુ

તતઃ સઋચમુદ્ધૃત્ય ઋગ્વેદં સમકલ્પ યત્।
હોતૃકં કલ્પ્યતે તેન યજ્ઞવાહં જગદ્ધિતમ્

સામભિઃ સામવેદઞ્ચ તેનોદ્ગાત્રમરોચયત્ ।
રાજ્ઞસ્ત્વથર્વવેદેન સર્વકર્માણ્યકારયત્

આખ્યાનૈશ્ચાપ્યુપાખ્યાનૈર્ગાથાભિઃ કુલકર્મભિઃ।
પુરાણસંહિતાશ્ચક્રે પુરાણાર્થવિશારદઃ

યચ્છિષ્ટન્તુ યજુર્વેદે તેન યજ્ઞમથાયુજત્।
યુઞ્જાનઃ સ યજુર્વેદે ઇતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ

પદાનામુદ્ધૃતત્વાચ્ચ યજૂંષિ વિષમાણિ વૈ ।
સ તેનોદ્ધૃતવીર્યસ્તુ ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ।
પ્રયુજ્યતે હ્યશ્વમેધસ્તેન વા યુજ્યતે તુ સઃ

ઋચો ગૃહીત્વા પૈલસ્તુ વ્યભજત્તદ્ વિધા પુનઃ ।
દ્વિષ્કૃત્વા સંયુગે ચૈવ શિષ્યાભ્યામદદત્પ્રભુઃ

ઇન્દ્રપ્રમતયે ચૈકાં દ્વિતીયાં બાષ્કલાય ચ।
ચતસ્રઃ સંહિતાઃ કૃત્વા બાષ્કલિર્દ્વિજસત્તમઃ।
શિષ્યાનધ્યાપયામાસ શુશ્રૂષાભિરતાન્ હિતાન્

બોધન્તુ પ્રથમાં શાખાં દ્વિતીયામગ્નિમાઠરમ્।
પારાશરં તૃતીયાન્તુ યાજ્ઞવલ્ક્યામથાપરામ્

ઇન્દ્રપ્રમતિરેકાન્તુ સંહિતાં દ્વિજસત્તમઃ।
અધ્યાપયન્મહાભાગં માર્કણ્ડેયં યશસ્વિનમ્

સત્યશ્રવસમગ્ર્યન્તુ પુત્રં સ તુ મહાયશાઃ।
સત્યશ્રવાઃ સત્યહિતં પુનરધ્યાપયદ્ દ્વિજઃ

સોઽપિ સત્યતરં પુત્રં પુનરધ્યાપયદ્વિભુઃ।
સત્યશ્રિયં મહાત્માનં સત્યધર્મપરાયણમ્

અભવંસ્તસ્ય શિષ્યા વૈ ત્રયસ્તુ સુમહૌજસઃ ।
સત્યશ્રિયસ્તુ વિદ્વાસઃ શાસ્ત્રગ્રહણતત્પરાઃ

શાકલ્યઃ પ્રથમસ્તેષાં તસ્માદન્યો રથ(આ)ન્તરઃ ।
બાષ્કલિશ્ચ ભરદ્વાજ ઇતિ શાખાપ્રવર્તકાઃ

દેવમિત્રસ્તુ શાકલ્યો જ્ઞાનાહઙ્કારગર્વિતઃ।
જનકસ્યસ યજ્ઞે વૈ વિનાશમગમદ્ દ્વિજઃ

॥શાંશપાયન ઉવાચ॥
કથં વિનાશમગમત્સ મુનિર્જ્ઞાનગર્વિતઃ।
જનકસ્યાશ્વમેધેન કથં વાદો બભૂવ હ

કિમર્થઞ્ચાભવદ્વાદઃ કેન સાર્દ્ધમથાપિ વા।
સર્વમેતદ્યથાવૃત્તમાચક્ષ્વ વિદિતન્તવ।
ઋષીણાન્તુ વચઃ શ્રુત્વા તદુત્તરમથાબ્રવીત્

॥સૂત ઉવાચ॥
જનકસ્યાશ્વમેધે તુ મહાનાસીત્સમાગમઃ।
ઋષીણાન્તુ સહસ્રાણિ તત્રાજગ્મુરનેકશઃ।
રાજર્ષેર્જનકસ્યાથ તં યજ્ઞં હિ દિદૃક્ષવઃ

આગતાન્ બ્રાહ્મણાન્ દૃષ્ટ્વા જિજ્ઞાસાસ્યાભવત્તતઃ।
કોન્વેષાં બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠઃ કથં મે નિશ્ચયો ભવેત્।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા બુદ્ધિં ચક્રે જનાધિપઃ

ગવાં સહસ્રમાદાય સુવર્ણમધિકં તતઃ।
ગ્રામાન્ રત્નાનિ દાસાંશ્ચ મુનીન્ પ્રાહ નરાધિપઃ।
સર્વાનહં પ્રપન્નનોઽસ્મિ શિરસા શ્રેષ્ઠભાગિનઃ

યદેતદાહૃતં વિત્તં યે વઃ શ્રેષ્ઠતમો ભવેત્।
તસ્મૈ તદુપનીતં હિ વિદ્યાવિત્તં દ્વિજોત્તમાઃ

જનકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મુનયસ્તે શ્રુતિક્ષમાઃ।
દૃષ્ટ્વા ધનં મહાસારં ધનવૃદ્ધ્યા જિઘૃક્ષવઃ ।
શ્રદ્ધયાઞ્ચક્રુરન્યોન્યં વેદજ્ઞાનમદોલ્બણાઃ

મનસા ગતવિત્તાસ્તે મમેદં ધનમિત્યુત।
મમૈવૈતન્ન વેત્યન્યો બ્રૂહિ કિં વા વિકલ્ષ્યતે।
ઇત્યેવં ધનદોષેણ વાદાંશ્ચક્રુરનેકશઃ

તથાન્યસ્તત્ર વૈ વિદ્વાન્ બ્રહ્મવાહસુતઃ કવિઃ।
યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાતેજાસ્તપસ્વી બ્રહ્મવિત્તમઃ

બ્રહ્મણોઽઙ્ગાત્ સમુત્પન્નો વાક્યં પ્રોવાચ સુસ્વરમ્।
શિષ્યં બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો ધનમેતદ્ ગૃહાણ ભો

નયસ્વ ચ ગૃહં વત્સ મમૈતન્નાત્ર સંશયઃ।
સર્વવેદેષ્વહં વક્તા નાન્યઃ કશ્ચિત્તુ મત્સમઃ।
યોવા ન પ્રીયતે વિપ્રઃ સ મે હ્યવતુ માઽચિરમ્

તતો બ્રહ્માર્ણવઃ ક્ષુબ્ધઃ સમુદ્ર ઇવ સમ્પ્લવે ।
તાનુવાચ તતઃ સ્વસ્થો યાજ્ઞવલ્ક્યો હસન્નિવ

ક્રોધ માકાર્ષુવિદ્વાંસો ભવન્તઃ સત્યવાદિનઃ।
વદામહે યથાયુક્તં જિજ્ઞાસન્તઃ પરસ્પરમ્

તતોઽભ્યુપાગમંસ્તેષાં વાદા જગ્મુરનેકશઃ।
સહસ્રધા શુભૈરર્થૈઃ સૂક્ષ્મદર્શનસમ્ભવૈઃ

લોકે વેદે તથાધ્યાત્મે વિદ્યાસ્થાનૈરલંકૃતાઃ।
શાપોત્તમગુણૈર્યુક્તા નૃપૌઘપરિવર્જનાઃ ।
વાદાઃ સમભવંસ્તત્ર ધનહેતોર્મહાત્મનામ્

ઋષયસ્ત્વેકતઃ સર્વે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તથૈકતઃ।
સર્વે તે મુનયસ્તેન યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા ।
એકૈકશસ્તતઃ પૃષ્ટા નૈવોત્તરમથાવ્રુવન્

તાન્વિજિત્ય મુનીન્ સર્વાન્ બ્રહ્મરાશિર્મહાદ્યુતિઃ।
શાકલ્યમિતિ હોવાચ વાદકર્ત્તારમઞ્જસા

શાકલ્ય વદ વક્તવ્યં કિં ધ્યાયન્નવતિષ્ટસે।
પૂર્ણસ્ત્વં જડમાનેન વાતાધ્માતો યથા દૃતિઃ

એવં સ ધર્ષિતસ્તેન રોષાત્તામ્રાસ્યલોચનઃ।
પ્રોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યં તં પુરુષં મુનિસન્નિધૌ

ત્વમસ્માંસ્તૃણવત્ત્યક્ત્વા તથૈવેમાન્ દ્વિજોત્તમાન્।
વિદ્યાધનં મહાસારં સ્વયંગ્રાહં જિઘૃક્ષસિ

શાકલ્યેનૈવનુક્તઃ સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સમબ્રવીત્।
બ્રહ્મિષ્ઠાનાં બલં વિદ્ધિ વિદ્યાતત્ત્વાર્થદર્શનમ્

કામશ્ચાર્થેન સમ્બદ્ધસ્તેનાર્થં કામયામહે ।
કામપ્રશ્રધના વિપ્રાઃ કામપ્રશ્રાન્વદામહે

પણશ્ચૈષોઽસ્ય રાજર્ષેસ્તસ્માન્નીતં ધનં મયા।
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય શાકલ્યઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ।
યાજ્ઞવલ્ક્યમથોવાચ કામપ્રશ્રાર્થમદ્વચઃ

બ્રૂહીદાનીં મયોદ્દિષ્ટાન્ કામપ્રશ્રાન્ યથાર્થતઃ।
તતઃ સમભવદ્વાદસ્તયોર્બ્રહ્મવિદોર્મહાન્

સાગ્રં પ્રશ્નસહસ્રન્તુ શાકલ્યસ્તમુચૂચુદત્।
યાજ્ઞવલ્ક્યોઽબ્રવીત્સર્વાન્ ઋષીણાં શ્રૃણ્વતાં તદા

શાકલ્યે ચાપિ નિર્વાદે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તમબ્રવીત્ ।
પ્રશ્રમેકં મમાપિ ત્વં વદ શાકલ્ય કામિકમ્।
શાપઃ પણોઽસ્ય વાદસ્ય અબ્રુવન્ મૃત્યુમાવ્રજેત્

અથ સન્નોદિતં પ્રશ્રં યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા ।
શાકલ્યસ્તમવિજ્ઞાય સદ્યો મૃત્યુમવાપ્નુયાત્

એવં મૃતઃ સ શાકલ્યઃ પ્રશ્રવ્યાખ્યાનપીડિતઃ।
એવં વાદશ્ચ સુમહાનાસીત્તેષાં ધનાર્થિભિઃ।
ઋષીણાં મુનિભિઃ સાર્દ્ધં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચૈવ હિ

સર્વૈઃ પૃષ્ટાંસ્તુ સમ્પ્રશ્રાન્ શતશોઽથ સહસ્રશઃ।
વ્યાખ્યાય વૈ મુને તેષાં પ્રશ્રસારં મહાગતિઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યો ધનં ગૃહ્ય યશો વિખ્યાપ્ય ચાત્મનઃ।
જગામ વૈ ગૃહં સ્વસ્થઃ શિષ્યૈઃ પરિવૃતો વશી

દેવમિત્રસ્તુ શાકલ્યો મહાત્મા દ્વિજસત્તમઃ।
ચકાર સંહિતાઃ પઞ્ચબુદ્ધિમાન્ પદવિત્તમઃ

તચ્છિષ્યા અભવન્ પઞ્ચ મુદ્ઘલો ગોલકસ્તથા।
ખાલીયશ્ચ તથા મત્સ્વઃ શૈશિરેયસ્તુ પઞ્ચમઃ

પ્રોવાચ સંહિતાસ્તિસ્રઃ શાકપૂર્ણરથીતરઃ।
નિરુક્તઞ્ચ પુનશ્ચક્રે ચતુર્થં દ્વિજસત્તમઃ

તસ્ય શિષ્યાસ્તુ ચત્વારઃ કેતવો દાલકિસ્તથા।
ધર્મશર્મા દેવશર્મા સર્વે વ્રતધરા દ્વિજાઃ

શાકલ્યે તુ મૃતે સર્વે બ્રહ્મઘ્નાસ્તે બભૂવિરે।
તદા ચિન્તાં પરાં પ્રાપ્ય ગતાસ્તે બ્રહ્મણોઽન્તિકમ્

તાન્ જ્ઞાત્વા ચેતસા બ્રહ્મા પ્રેષિતઃ પવનઃપુરે।
તત્ર ગચ્છત યૂયં વઃસદ્યઃ પાપં પ્રણશ્યતિ

દ્વાદશાર્કં નમસ્કૃત્યા તથા વૈ વાલુકેશ્વરમ્ ।
એકાદશ તથા રુદ્રાન્ વાયુપુત્રં વિશેષતઃ।
કુણ્ડે ચતુષ્ટયે સ્નાત્વા બ્રહ્મહત્યાં તરિષ્યથ

સર્વે શીઘ્રતરા ભૂત્વા તત્પુરં સમુપાગતાઃ।
સ્નાનં કૃતં વિધાનેન દેવાનાં દર્શનં કૃતમ્

ઉત્તરેશ્વરં નમસ્કૃત્ય વાડવાનાં પ્રસાદતઃ।
સર્વે પાપવિનિર્મુક્તા ગતાસ્તે સૂર્યમણ્ડલમ્

તદા પ્રભૃતિ તત્તીર્થં જાતં પાતકનાશનમ્।
વાયોઃ પુરં પવિત્રઞ્ચ વાયુના નિર્મિતં પુરા

અઞ્જનાગર્ભસમ્ભૂતહનુમાન્પવનાત્મજઃ।
યદા જાતો મહાદેવોહનુમાન્સત્યવિક્રમઃ।
તદેવં નિર્મિતં તીર્થં વાયુના બ્રહ્મયોનિના

ઊર્વ્યાં જાતાસ્તુ યે શૂદ્રા બ્રાહ્મણાનાં નિવેદિતાઃ।
વૃત્ત્યર્થં બ્રહ્મયજ્ઞાર્થં કરસ્તેષુ કૃતો મહાન્

અનેન વિધિના જાતં વિપ્રાણાં શાસનં મહત્ ।
ગોઘ્નો વાપિ કૃતઘ્નો વા સુરાપી ગુરૂતલ્પગઃ।
વાડાદિત્યં નમસ્કૃત્ય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મહાસ્થાનતીર્થવર્ણનં નામ ષષ્ટિતમોઽદ્યાયઃ