Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vayu Purana · Chapter 59

59.59.1

//sūta uvāca//
yugeṣu yāstu jāyante prajāstā vai nibodhata/
āśurī sarpagopakṣipaiśācī yakṣarākṣasī/
yasmin yuge ca sambhūtistāsāṃ yāvattu jīvitam

59.59.2

piśācāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ/
yugamātrantu jīvanti ṛte mṛtyuvadhena te

59.59.3

mānuṣāṇāṃ paśūnāñca pakṣiṇāṃ sthāvaraiḥsaha/
teṣāmāyuḥ parikrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ

59.59.4

asthitistu kalau dṛṣṭā bhūtānāmāyuṣastu vai/
paramāyuḥ śatantvetanmanuṣyāṇāṃ kalau smṛtam

59.59.5

devāsurapramāṇāttu saptasaptāṅgulaṃ hrasat/
ahgulānāṃ śataṃ pūrṇamaṣṭapañcāśaduttaram

59.59.6

devāsurapramāṇantaducchrāyaṃ kalijaiḥ smṛtam/
catvāraścāpyaśītiśca kalijairaṅgulaiḥ smṛtam

59.59.7

svenāṅgulapramāṇena ūrddhvamāpādamastakam/
ityeṣa mānuṣotsedho hrasatīha yugāntike

59.59.8

sarveṣu yugakāleṣu atītānāgateṣviha/
svenāṅgulapramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ

59.59.9

āpādato mastakantu navatālo bhavettu yaḥ/
saṃhatājānubāhustu sa surairapi pūjyate

59.59.10

gavāśvahastināñcaiva mahiṣa sthāvarātmanām/
krameṇaitena yogena hrāsavṛddhī yuge yuge

59.59.11

ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśūnāṃ kakudastu vai/
aṅgulāṣṭaśataṃ pūrṇamutsedhaḥ kariṇāṃ smṛtaḥ

59.59.12

aṅgulānāṃ sahasrantu catvāriṃśāṅgulaṃ vinā /
pañcāśataṃ hayānāñca utsedhaḥ śākhināṃ smṛtaḥ

59.59.13

mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ/
tallakṣaṇastu devānāṃ dṛśyate tattvarśanāt

59.59.14

buddhyātiśayayuktañca devānāṃ kāyamucyate /
devānatiśayañcaiva mānuṣaṃ kāyamucyate

59.59.15

ityete vai parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ/
paśūnāṃ pakṣiṇāñcaiva sthāvarāṇāṃ nibodhata

59.59.16

gāvo hyajā mahiṣyo'śvā hastinaḥ pakṣiṇo nagāḥ/
upayūktāḥ kriyāsvete yajñiyāsviha sarvaśaḥ

59.59.17

devasthāneṣu jāyante tadrūpā eva te punaḥ /
yathāśayopabhogāstu devānāṃ śubhamūrttayaḥ

59.59.18

teṣāṃ rūpānurūpaistaiḥ pramāṇaiḥ sthāṇujaṅgamaiḥ/
manojñaistattvabhāvajñaiḥ sukhino hyupapedire

59.59.19

ataḥ śiṣṭān pravakṣyāmi sataḥ sādhūṃstathaiva ca/
saditi brahmaṇaḥ śabdastadvanto ye bhavantyuta/
sāyujyaṃ brahmaṇo'tyantaṃ tena santaḥ prajakṣyate

59.59.20

daśātmake ye viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe /
na krudhyanti na hṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ

59.59.21

sāmānyeṣu ca dharmeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca/
brahmakṣatraviśo yuktā yasmāttasmāddvijātayaḥ

59.59.22

varṇāśrameṣu yuktasya svargagomukhacāriṇaḥ/
śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmaḥ sa ucyate

59.59.23

vidyāyāḥ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ/
kriyāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate

59.59.24

sādhanāttapaso'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ/
yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt

59.59.25

evamāśramadharmāṇāṃ sādhanāt sādhavaḥ smṛtāḥ/
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ

59.59.26

na ca devā na pitaro munayo na ca mānavāḥ/
ayaṃ dharmo hyayaṃ neti bruvanto'bhinnadarśanāḥ

59.59.27

dharmādharmāviha proktau śabdāvetau kriyātmakau/
kuśalākuśalaṃ karma dharmā dharmāviti smṛtau

59.59.28

dhāraṇā dhṛtirityarthāddhātordharmaḥ prakīrttitaḥ /
adhāraṇe'mahattve ca adharma iti cocyate

59.59.29

atreṣṭaprāpakā dharmā ācāryairupadiśyate/
vṛddhā hyalolupāścaiva ātmavanto hyadambhakāḥ/
samyagvinītā ṛjavastānācāryān pracakṣate

59.59.30

svayamācarate yasmādācāraṃ sthāpayatyapi/
ācinoti ca śāstrārthānyamaiḥ sanniyamairyutaḥ

59.59.31

pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣayo'bruvan/
ṛco yajūṃṣi sāmāni brahmaṇo'ṅgāni ca śrutiḥ

59.59.32

manvantarasyātītasya smṛtvācāraṃ punarjagau/
tasmātsmārtaḥ smṛto dharmo varṇāśramavibhāgajaḥ

59.59.33

sa eṣa dvividho dharmaḥ śiṣṭācāra ihocyate/
śeṣaśabdāt śiṣṭa iti śiṣṭācāraḥ pracakṣyate

59.59.34

manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ/
manuḥ saptarṣayaścaiva lokasantānakāraṇāt/
dharmārthaṃ ye ca śiṣṭa vai yāthātathyaṃ pracakṣyate

59.59.35

manvādayaśca ye śiṣṭā ye mayā prāgudīritāḥ/
taiḥ śiṣṭaiścarito dharmaḥ samyageva yuge yuge

59.59.36

trayī vārtā daṇḍanītirijyā varṇāśramāstathā/
śiṣṭairācaryate yasmānmanunā ca punaḥ punaḥ/
pūrvaiḥ pūrvagatatvācca śiṣṭācāraḥ sa śāśvataḥ

59.59.37

dānaṃ satyantapo'lobho vidyejyāprajanī dayā/
aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam

59.59.38

śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayaśca vai/
manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ

59.59.39

vijñeyaḥ śravaṇāt śrautaḥ smaraṇāt smārtta ucyate/
ijyā vedātmakaḥ śrautaḥ smārto varṇāśramātmakaḥ/
pratyaṅgāni ca vakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam

59.59.40

dṛṣṭvā prabhūtamarthaṃ yaḥ pṛṣṭo vai na nigūhati/
yathā bhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam

59.59.41

brahmacaryaṃ japo maunaṃ nirāhāratvameva ca/
ityetat tapaso mūlaṃ sughoraṃ taddurāsadam

59.59.42

paśūnāṃ dravyahaviṣāmṛksāmayajuṣāṃ tathā/
ṛtvijāṃ dakṣiṇānāñca saṃyogo yoga ucyate

59.59.43

ātmavatsarvabhūteṣu yo hitāyāhitāya ca/
samā pravarttate dṛṣṭiḥ kṛtsnā hyeṣā dayā smṛtā

59.59.44

ākruṣṭo'bhihato vāpi nākrośedyo na hanti vā/
vāṅ‌manaḥkarmabhiḥ kṣāntistitikṣaiṣā kṣamā smṛtā

59.59.45

svāminārakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāñca mṛtsu ca/
parasvānāmanādānamalobha iha kīrtyate

59.59.46

maithunasyāsamācāro hyacintanamakalpanam/
nivṛttirbrahmacaryaṃ tadacchidraṃ dama ucyate

59.59.47

ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā indriyāṇīha yasya vai/
na mithyā sampravartante śamasyai tattu lakṣaṇam

59.59.48

daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe/
na krudhyettu pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate

59.59.49

yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenopāgatañca yat/
tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇam

59.59.50

dānaṃ trividhamityetat kaniṣṭhajyeṣṭhamadhayamam /
tatra naiḥśreyasaṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ svārthasiddhaye/
kāruṇyātsarvabhūtebhyaḥ suvibhāgastu bandhuṣu

59.59.51

śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varṇāśramātmakaḥ/
śiṣṭācārāviruddhaśca dharmaḥ satsādhusaṅgataḥ

59.59.52

apradveṣo hyaniṣṭeṣu tatheṣṭānabhinandanam/
prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā

59.59.53

saṃnyāsaḥ karmaṇo nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha/
kuśalākuśalānāñca prahāṇaṃ tyāga ucyate

59.59.54

avyaktādyo'viśeṣācca vikāro'sminnacetane/
cetanācetānyatvavijñānaṃ jñānamucyate

59.59.55

pratyaṅgānāṃ tu dharmasya ityetallakṣaṇaṃ smṛtam /
ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrve svāyambhuve'ntare

59.59.56

atra vo varttayiṣyāmi vidhirmanvantarasya yaḥ /
itaretaravarṇasya cāturvarṇasya caiva hi/
pratimanvantarañcaiva śrutiranyā vidhīyate

59.59.57

ṛco yajūṣiṃ sāmāni yathāvat pratidaivatam/
ābhūtasaṃplavasyāpi varjyaikaṃ śatarudriyam

59.59.58

vidhirhotraṃ tathā stotraṃ pūrvavatsampravartate/
dravyastotraṃ guṇastotraṃ karma stotraṃ tathaiva ca/
caturthamābhijanikaṃ stotrametaccaturvidham

59.59.59

manvantareṣu sarveṣu yathā devā bhavanti ye/
pravarttayati teṣāṃ vai brahmastotraṃ caturvidham/
evaṃ mantraguṇānāñca samutpattiścaturvidhā

59.59.60

atharvayajuṣāṃ sāmnāṃ vedeṣviha pṛthak pṛthak /
ṛṣīṇāntapyatāmugrantapaḥ paramaduścaram

59.59.61

mantrāḥ prādurbabhūvurhi pūrvamanvantareṣviha/
paritoṣādbhayādduḥkhātsukhācchokācca pañcadhā

59.59.62

ṛṣīṇāṃ tapaḥkārtsnyena darśanena yadṛcchayā/
ṛṣīṇāṃ yadṛṣitvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇaiḥ

59.59.64

atītānāgatānāntu pañcadhā ṛṣirucyate/
atastvṛṣīṇāṃ vakṣyāmi hyārṣasya ca samudbhavam // ५९. ६३ //
guṇasāmye varttamāne sarvasampralaye tadā/
aticāre tu devānāmatideśe tayoryathā

59.59.65

abuddhipūrvakaṃ tadvai cetanārthaṃ pravarttate /
tena hyabuddhipūrvaṃ taccetanena hyadhiṣṭhitam

59.59.66

varttate ca yathā tau tu yathā matsyodake ubhe/
cetanādhiṣṭhitaṃ tattvaṃ pravarttati guṇātmanā

59.59.67

karaṇatvāttathā kāryaṃ tadā tasya pravarttate/
viṣaye viṣayitvācca hyarthe'rthitvāttathaiva ca

59.59.68

kālena prāpaṇīyena bhedāstu kāraṇātmakāḥ/
saṃsidhyanti tadā vyaktāḥ krameṇa mahadādayaḥ

59.59.69

mahataśvāpyahaṅkārastasmādbhūtendriyāṇi ca/
bhūtabhedāstu bhedebhyo jajñire te parasparam/
saṃsiddhikāraṇaṃ kāryaṃ sadya eva vivarttate

59.59.70

yatholmukasruṭannūrddhvamekakālaṃ pravarttate/
tathā vivṛtaḥ kṣetrajñaḥ kālenaikena karmaṇā

59.59.71

yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā sampradṛśyate/
tathā vivṛtto hyavyaktāt khadyota iva celvaṇaḥ

59.59.72

sa mahān saśarīrastu yatraivāgre vyavasthitaḥ/
tatraiva saṃsthito vidvān dvāraśālāmukhe sthitaḥ

59.59.73

mahāṃstu tamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate /
tatraiva saṃsthito vidvāṃstamaso'nta iti śrutiḥ

59.59.74

buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā /
jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam

59.59.75

sāṃsiddikānyathaitāni supratīkāni tasya vai /
mahataḥ saśarīrasya vaivarttyāt siddhirucyate

59.59.76

atra śete ca yatpuryāṃ kṣetrajñānamathāpi vā/
purīśayatvātpuruṣaḥ kṣetrajñānāt saucyate

59.59.77

kṣetrajñaḥ kṣetravijñānāt bhagavān matirucyate/
yasmādbuddhyā tu śete ha tasmādbodhātmakaḥ sa vai /
saṃsiddhaye parigataṃ vyaktāvyaktamacetanam

59.59.78

evaṃ nivṛttiḥ kṣetrajñā kṣetrajñenābhisaṃhitā/
kṣetrajñena parijñāto bhogyo'yaṃ viṣayastviti

59.59.79

ṛṣītyeṣa gatau dhātuḥśrutau satye tapasyatha/
etatsanniyate tasmin brahmaṇā sa ṛṣiḥ smṛtaḥ

59.59.80

nivṛttisamakālaṃ tu buddhyāvyaktamṛṣiḥ svayam/
paraṃ hi ṛṣate yasmātparamarṣistataḥ smṛtaḥ

59.59.81

gatyarthādṛṣaterddhātornāmanirvṛttirāditaḥ /
yasmādeṣa svayambhūtastasmāccātmarṣitā smṛtā/
īśvarāḥ svayamudbhūtā mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ

59.59.82

yasmānna hanyate mānairmahān parigataḥ puraḥ/
yasmādṛṣanti ye dhīrā mahāntaṃ sarvato guṇaiḥ/
tasmānmaharṣayaḥ proktā buddheḥ paramadarśinaḥ

59.59.83

īśvarāṇāṃ śubhāsteṣāṃ mānasāntarasāśca te/
ahaṅkāraṃ tamaścaiva tyaktvā ca ṛṣitāṅgātāḥ

59.59.84

tasmāttu ṛṣayaste vai bhūtādau tattvadarśanāḥ/
ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasambhavāḥ

59.59.85

tanmātrāṇi ca satyañca ṛṣante te mahaujasaḥ/
satyarṣayastataste vai paramāḥ satyadarśanāḥ

59.59.86

ṛṣīṇāñca sutāste tu vijñeyā ṛṣiputrakāḥ /
ṛṣanti vai śrutaṃ yasmādviśeṣāṃścaiva tattvataḥ/
tasmāt śrutarṣayaste'pi śrutasya paridarśanāḥ

59.59.87

avyaktātmā mahātmā cāhaṅkārātmā tathaiva ca/
bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate /
ityetā ṛṣijātīstu nāmabhiḥ pañca vai śrṛṇu

59.59.88

bhṛgurmarīciratriśca aṅgirāḥ pulahaḥkratuḥ/
manurdakṣo vasiṣṭhaśca pulastyaśceti te daśa/
brahmaṇo mānasā hyete udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ

59.59.89

pravarttante ṛṣeryasmānmahāṃstasmānmaharṣayaḥ/
īśvarāṇāṃ sutāstvete ṛṣayastānnibodhata

59.59.90

kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaścośanāstathā/
utathyo vāmadevaśca apojyaścaiśijastathā

59.59.91

karddamo viśravāḥ śaktirvālakhilya stathā dharāḥ/
ityete ṛṣayaḥ proktā jñānato ṛṣitāṅgatāḥ

59.59.92

ṛṣiputrānṛṣikāṃstu garbhotpannānnibodhata/
vatsaro nagrahūścaiva bhāradvājastathaiva ca

59.59.93

bṛhadutthaḥ śaradvāṃśca agastyaścauśijastathā/
ṛṣirdīrghatamāścaiva bṛhadukthaḥ śaradvataḥ

59.59.94

vājaśravāḥ suvittaśca suvāgveṣaparāyaṇaḥ/
dadhīcaḥ śaṅkhamāṃścaiva rājā vaiśravaṇastathā/
ityete ṛṣikāḥ proktāste satyādṛṣitāṅgatāḥ

59.59.95

īśvarā ṛṣikāścaiva ye cānye vai tathā smṛtāḥ/
ete mantrakṣakṛtaḥ sarve kṛtsnaśastānnibodhata

59.59.96

bhṛguḥ kāvyaḥ pracetāstu dadhīco hyātmavānapi /
aurvo'tha jamadagniśca divaḥ sārasvata stathā

59.59.97

adviṣeṇa hyarūpaśca vītahavya sumedhasaḥ/
vainyaḥ pṛthurdivodāsaḥ praśvāro gṛtsamānnabhaḥ/
ekonaviṃśadityete ṛṣayo mantravādinaḥ

59.59.98

aṅgirā vedhasaścaiva bhāradvājo'tha bāṣkaliḥ/
tathāmṛtastathā gārgyaḥ śenī saṃhṛtireva ca

59.59.99

purukutso'tha māndhātā ambarīṣastathaiva ca/
āhāryothājamīḍhaśca ṛṣabho valireva ca

59.59.100

pṛṣadaśvo virūpaśca kaṇvaścaivātha mudgalaḥ/
yuvanāśvaḥ paurukutsastrasaddasyuḥ sadasyumān

59.59.101

utathyaśca bharadvājastathā vājaśravā api /
āyāpyaśca suvittiśca vāmadevastathaiva ca

59.59.102

augajo bṛhadukthaśca ṛṣirdīrghatapāstathā/
kakṣīvāṃśca trayastriṃśat smṛtā aṅgiraso varāḥ/
ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata

59.59.103

kāśyapaścaiva vatsāro vibhramo raibhya eva ca/
asito devalaścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ

59.59.104

atrirarccisanaścaiva śyāmāvāṃścātha niṣṭhuraḥ/
valgūtako munirddhīmāṃstathā pūrvātithiśca yaḥ/
ityete cātrayaḥ proktā mantrakārā maharṣayaḥ

59.59.105

vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tathaiva ca parāśaraḥ/
caturtha indrapramatiḥ pañcamastu bharadvasuḥ

59.59.106

ṣaṣṭhastu maitrāvaruṇāḥ kuṇḍinaḥ saptamastathā/
sudyumnaścāṣṭamaścaiva navamo'tha bṛhaspatiḥ/
daśamastu bharadvājau mantrabrāhmaṇakārakāḥ

59.59.107

ete caiva hi kartāro vidharmadhvaṃsakāriṇaḥ/
lakṣaṇaṃ brahmaṇaścaitadvihitaṃ sarvaśākhinām

59.59.108

heturhiteḥ smṛto dhātoryannihantyuditamparaiḥ/
atha vārthapari prāpterhinotergatikarmaṇaḥ

59.59.109

tathā nirvacanaṃ brūyādvākyārthasyāvadhāraṇam /
nindāṃ tāmāhurācāryā yaddoṣannindyate vacaḥ

59.59.110

praṣūrvācchaṃsaterdhātoḥ praśasāṃ guṇavattayā/
idantvidamidaṃ nedamityaniścitya saṃśayaḥ

59.59.111

idameva vidhātavyamityayaṃ vidhirucyate /
anyasyānyasya coktatvād‌budhaiḥ parakṛtiḥ smṛtā

59.59.112

yo hyatyantataroktaśca purākalpaḥ sa ucyate/
purāvikrāntavācitvāt purākalpasya kalpanā

59.59.113

mantrabrāhmaṇakalpaistu nigamaiḥ śuddhavistaraiḥ /
aniścitya kṛtāmāhurvyavadhāraṇakalpanām

59.59.114

yathā hīdaṃ tathā tadvai idaṃ vāpi tathaiva tat/
ityeṣa hyupadeśo'yaṃ daśamo brāhmaṇasya tu

59.59.115

ityetadbrāhmaṇasyādau vihitaṃ lakṣaṇaṃ budhaḥ /
tasya tadvṛttiruddiṣṭā vyākhyāpyanupadaṃ dvijaiḥ

59.59.116

mantrāṇāṃ kalpanaṃ caiva vidhidṛṣṭeṣu karmasu/
mantro mantrayaterdhātorbrāhmaṇo brahmaṇo'vanāt

59.59.117

alpākṣaramasandigdhaṃ sāravadviśvatomukham/
astobhamanavadyañca sūtraṃ sūtravido viduḥ

59.59

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte ṛṣilakṣaṇaṃ nāmonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc