Vayu Purana · Chapter 59
//sūta uvāca//
yugeṣu yāstu jāyante prajāstā vai nibodhata/
āśurī sarpagopakṣipaiśācī yakṣarākṣasī/
yasmin yuge ca sambhūtistāsāṃ yāvattu jīvitam
piśācāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ/
yugamātrantu jīvanti ṛte mṛtyuvadhena te
mānuṣāṇāṃ paśūnāñca pakṣiṇāṃ sthāvaraiḥsaha/
teṣāmāyuḥ parikrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ
asthitistu kalau dṛṣṭā bhūtānāmāyuṣastu vai/
paramāyuḥ śatantvetanmanuṣyāṇāṃ kalau smṛtam
devāsurapramāṇāttu saptasaptāṅgulaṃ hrasat/
ahgulānāṃ śataṃ pūrṇamaṣṭapañcāśaduttaram
devāsurapramāṇantaducchrāyaṃ kalijaiḥ smṛtam/
catvāraścāpyaśītiśca kalijairaṅgulaiḥ smṛtam
svenāṅgulapramāṇena ūrddhvamāpādamastakam/
ityeṣa mānuṣotsedho hrasatīha yugāntike
sarveṣu yugakāleṣu atītānāgateṣviha/
svenāṅgulapramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ
āpādato mastakantu navatālo bhavettu yaḥ/
saṃhatājānubāhustu sa surairapi pūjyate
gavāśvahastināñcaiva mahiṣa sthāvarātmanām/
krameṇaitena yogena hrāsavṛddhī yuge yuge
ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśūnāṃ kakudastu vai/
aṅgulāṣṭaśataṃ pūrṇamutsedhaḥ kariṇāṃ smṛtaḥ
aṅgulānāṃ sahasrantu catvāriṃśāṅgulaṃ vinā /
pañcāśataṃ hayānāñca utsedhaḥ śākhināṃ smṛtaḥ
mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ/
tallakṣaṇastu devānāṃ dṛśyate tattvarśanāt
buddhyātiśayayuktañca devānāṃ kāyamucyate /
devānatiśayañcaiva mānuṣaṃ kāyamucyate
ityete vai parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ/
paśūnāṃ pakṣiṇāñcaiva sthāvarāṇāṃ nibodhata
gāvo hyajā mahiṣyo'śvā hastinaḥ pakṣiṇo nagāḥ/
upayūktāḥ kriyāsvete yajñiyāsviha sarvaśaḥ
devasthāneṣu jāyante tadrūpā eva te punaḥ /
yathāśayopabhogāstu devānāṃ śubhamūrttayaḥ
teṣāṃ rūpānurūpaistaiḥ pramāṇaiḥ sthāṇujaṅgamaiḥ/
manojñaistattvabhāvajñaiḥ sukhino hyupapedire
ataḥ śiṣṭān pravakṣyāmi sataḥ sādhūṃstathaiva ca/
saditi brahmaṇaḥ śabdastadvanto ye bhavantyuta/
sāyujyaṃ brahmaṇo'tyantaṃ tena santaḥ prajakṣyate
daśātmake ye viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe /
na krudhyanti na hṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ
sāmānyeṣu ca dharmeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca/
brahmakṣatraviśo yuktā yasmāttasmāddvijātayaḥ
varṇāśrameṣu yuktasya svargagomukhacāriṇaḥ/
śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmaḥ sa ucyate
vidyāyāḥ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ/
kriyāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate
sādhanāttapaso'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ/
yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt
evamāśramadharmāṇāṃ sādhanāt sādhavaḥ smṛtāḥ/
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ
na ca devā na pitaro munayo na ca mānavāḥ/
ayaṃ dharmo hyayaṃ neti bruvanto'bhinnadarśanāḥ
dharmādharmāviha proktau śabdāvetau kriyātmakau/
kuśalākuśalaṃ karma dharmā dharmāviti smṛtau
dhāraṇā dhṛtirityarthāddhātordharmaḥ prakīrttitaḥ /
adhāraṇe'mahattve ca adharma iti cocyate
atreṣṭaprāpakā dharmā ācāryairupadiśyate/
vṛddhā hyalolupāścaiva ātmavanto hyadambhakāḥ/
samyagvinītā ṛjavastānācāryān pracakṣate
svayamācarate yasmādācāraṃ sthāpayatyapi/
ācinoti ca śāstrārthānyamaiḥ sanniyamairyutaḥ
pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣayo'bruvan/
ṛco yajūṃṣi sāmāni brahmaṇo'ṅgāni ca śrutiḥ
manvantarasyātītasya smṛtvācāraṃ punarjagau/
tasmātsmārtaḥ smṛto dharmo varṇāśramavibhāgajaḥ
sa eṣa dvividho dharmaḥ śiṣṭācāra ihocyate/
śeṣaśabdāt śiṣṭa iti śiṣṭācāraḥ pracakṣyate
manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ/
manuḥ saptarṣayaścaiva lokasantānakāraṇāt/
dharmārthaṃ ye ca śiṣṭa vai yāthātathyaṃ pracakṣyate
manvādayaśca ye śiṣṭā ye mayā prāgudīritāḥ/
taiḥ śiṣṭaiścarito dharmaḥ samyageva yuge yuge
trayī vārtā daṇḍanītirijyā varṇāśramāstathā/
śiṣṭairācaryate yasmānmanunā ca punaḥ punaḥ/
pūrvaiḥ pūrvagatatvācca śiṣṭācāraḥ sa śāśvataḥ
dānaṃ satyantapo'lobho vidyejyāprajanī dayā/
aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam
śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayaśca vai/
manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ
vijñeyaḥ śravaṇāt śrautaḥ smaraṇāt smārtta ucyate/
ijyā vedātmakaḥ śrautaḥ smārto varṇāśramātmakaḥ/
pratyaṅgāni ca vakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam
dṛṣṭvā prabhūtamarthaṃ yaḥ pṛṣṭo vai na nigūhati/
yathā bhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam
brahmacaryaṃ japo maunaṃ nirāhāratvameva ca/
ityetat tapaso mūlaṃ sughoraṃ taddurāsadam
paśūnāṃ dravyahaviṣāmṛksāmayajuṣāṃ tathā/
ṛtvijāṃ dakṣiṇānāñca saṃyogo yoga ucyate
ātmavatsarvabhūteṣu yo hitāyāhitāya ca/
samā pravarttate dṛṣṭiḥ kṛtsnā hyeṣā dayā smṛtā
ākruṣṭo'bhihato vāpi nākrośedyo na hanti vā/
vāṅmanaḥkarmabhiḥ kṣāntistitikṣaiṣā kṣamā smṛtā
svāminārakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāñca mṛtsu ca/
parasvānāmanādānamalobha iha kīrtyate
maithunasyāsamācāro hyacintanamakalpanam/
nivṛttirbrahmacaryaṃ tadacchidraṃ dama ucyate
ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā indriyāṇīha yasya vai/
na mithyā sampravartante śamasyai tattu lakṣaṇam
daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe/
na krudhyettu pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate
yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenopāgatañca yat/
tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇam
dānaṃ trividhamityetat kaniṣṭhajyeṣṭhamadhayamam /
tatra naiḥśreyasaṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ svārthasiddhaye/
kāruṇyātsarvabhūtebhyaḥ suvibhāgastu bandhuṣu
śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varṇāśramātmakaḥ/
śiṣṭācārāviruddhaśca dharmaḥ satsādhusaṅgataḥ
apradveṣo hyaniṣṭeṣu tatheṣṭānabhinandanam/
prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā
saṃnyāsaḥ karmaṇo nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha/
kuśalākuśalānāñca prahāṇaṃ tyāga ucyate
avyaktādyo'viśeṣācca vikāro'sminnacetane/
cetanācetānyatvavijñānaṃ jñānamucyate
pratyaṅgānāṃ tu dharmasya ityetallakṣaṇaṃ smṛtam /
ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrve svāyambhuve'ntare
atra vo varttayiṣyāmi vidhirmanvantarasya yaḥ /
itaretaravarṇasya cāturvarṇasya caiva hi/
pratimanvantarañcaiva śrutiranyā vidhīyate
ṛco yajūṣiṃ sāmāni yathāvat pratidaivatam/
ābhūtasaṃplavasyāpi varjyaikaṃ śatarudriyam
vidhirhotraṃ tathā stotraṃ pūrvavatsampravartate/
dravyastotraṃ guṇastotraṃ karma stotraṃ tathaiva ca/
caturthamābhijanikaṃ stotrametaccaturvidham
manvantareṣu sarveṣu yathā devā bhavanti ye/
pravarttayati teṣāṃ vai brahmastotraṃ caturvidham/
evaṃ mantraguṇānāñca samutpattiścaturvidhā
atharvayajuṣāṃ sāmnāṃ vedeṣviha pṛthak pṛthak /
ṛṣīṇāntapyatāmugrantapaḥ paramaduścaram
mantrāḥ prādurbabhūvurhi pūrvamanvantareṣviha/
paritoṣādbhayādduḥkhātsukhācchokācca pañcadhā
ṛṣīṇāṃ tapaḥkārtsnyena darśanena yadṛcchayā/
ṛṣīṇāṃ yadṛṣitvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇaiḥ
atītānāgatānāntu pañcadhā ṛṣirucyate/
atastvṛṣīṇāṃ vakṣyāmi hyārṣasya ca samudbhavam // ५९. ६३ //
guṇasāmye varttamāne sarvasampralaye tadā/
aticāre tu devānāmatideśe tayoryathā
abuddhipūrvakaṃ tadvai cetanārthaṃ pravarttate /
tena hyabuddhipūrvaṃ taccetanena hyadhiṣṭhitam
varttate ca yathā tau tu yathā matsyodake ubhe/
cetanādhiṣṭhitaṃ tattvaṃ pravarttati guṇātmanā
karaṇatvāttathā kāryaṃ tadā tasya pravarttate/
viṣaye viṣayitvācca hyarthe'rthitvāttathaiva ca
kālena prāpaṇīyena bhedāstu kāraṇātmakāḥ/
saṃsidhyanti tadā vyaktāḥ krameṇa mahadādayaḥ
mahataśvāpyahaṅkārastasmādbhūtendriyāṇi ca/
bhūtabhedāstu bhedebhyo jajñire te parasparam/
saṃsiddhikāraṇaṃ kāryaṃ sadya eva vivarttate
yatholmukasruṭannūrddhvamekakālaṃ pravarttate/
tathā vivṛtaḥ kṣetrajñaḥ kālenaikena karmaṇā
yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā sampradṛśyate/
tathā vivṛtto hyavyaktāt khadyota iva celvaṇaḥ
sa mahān saśarīrastu yatraivāgre vyavasthitaḥ/
tatraiva saṃsthito vidvān dvāraśālāmukhe sthitaḥ
mahāṃstu tamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate /
tatraiva saṃsthito vidvāṃstamaso'nta iti śrutiḥ
buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā /
jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam
sāṃsiddikānyathaitāni supratīkāni tasya vai /
mahataḥ saśarīrasya vaivarttyāt siddhirucyate
atra śete ca yatpuryāṃ kṣetrajñānamathāpi vā/
purīśayatvātpuruṣaḥ kṣetrajñānāt saucyate
kṣetrajñaḥ kṣetravijñānāt bhagavān matirucyate/
yasmādbuddhyā tu śete ha tasmādbodhātmakaḥ sa vai /
saṃsiddhaye parigataṃ vyaktāvyaktamacetanam
evaṃ nivṛttiḥ kṣetrajñā kṣetrajñenābhisaṃhitā/
kṣetrajñena parijñāto bhogyo'yaṃ viṣayastviti
ṛṣītyeṣa gatau dhātuḥśrutau satye tapasyatha/
etatsanniyate tasmin brahmaṇā sa ṛṣiḥ smṛtaḥ
nivṛttisamakālaṃ tu buddhyāvyaktamṛṣiḥ svayam/
paraṃ hi ṛṣate yasmātparamarṣistataḥ smṛtaḥ
gatyarthādṛṣaterddhātornāmanirvṛttirāditaḥ /
yasmādeṣa svayambhūtastasmāccātmarṣitā smṛtā/
īśvarāḥ svayamudbhūtā mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ
yasmānna hanyate mānairmahān parigataḥ puraḥ/
yasmādṛṣanti ye dhīrā mahāntaṃ sarvato guṇaiḥ/
tasmānmaharṣayaḥ proktā buddheḥ paramadarśinaḥ
īśvarāṇāṃ śubhāsteṣāṃ mānasāntarasāśca te/
ahaṅkāraṃ tamaścaiva tyaktvā ca ṛṣitāṅgātāḥ
tasmāttu ṛṣayaste vai bhūtādau tattvadarśanāḥ/
ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasambhavāḥ
tanmātrāṇi ca satyañca ṛṣante te mahaujasaḥ/
satyarṣayastataste vai paramāḥ satyadarśanāḥ
ṛṣīṇāñca sutāste tu vijñeyā ṛṣiputrakāḥ /
ṛṣanti vai śrutaṃ yasmādviśeṣāṃścaiva tattvataḥ/
tasmāt śrutarṣayaste'pi śrutasya paridarśanāḥ
avyaktātmā mahātmā cāhaṅkārātmā tathaiva ca/
bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate /
ityetā ṛṣijātīstu nāmabhiḥ pañca vai śrṛṇu
bhṛgurmarīciratriśca aṅgirāḥ pulahaḥkratuḥ/
manurdakṣo vasiṣṭhaśca pulastyaśceti te daśa/
brahmaṇo mānasā hyete udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ
pravarttante ṛṣeryasmānmahāṃstasmānmaharṣayaḥ/
īśvarāṇāṃ sutāstvete ṛṣayastānnibodhata
kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaścośanāstathā/
utathyo vāmadevaśca apojyaścaiśijastathā
karddamo viśravāḥ śaktirvālakhilya stathā dharāḥ/
ityete ṛṣayaḥ proktā jñānato ṛṣitāṅgatāḥ
ṛṣiputrānṛṣikāṃstu garbhotpannānnibodhata/
vatsaro nagrahūścaiva bhāradvājastathaiva ca
bṛhadutthaḥ śaradvāṃśca agastyaścauśijastathā/
ṛṣirdīrghatamāścaiva bṛhadukthaḥ śaradvataḥ
vājaśravāḥ suvittaśca suvāgveṣaparāyaṇaḥ/
dadhīcaḥ śaṅkhamāṃścaiva rājā vaiśravaṇastathā/
ityete ṛṣikāḥ proktāste satyādṛṣitāṅgatāḥ
īśvarā ṛṣikāścaiva ye cānye vai tathā smṛtāḥ/
ete mantrakṣakṛtaḥ sarve kṛtsnaśastānnibodhata
bhṛguḥ kāvyaḥ pracetāstu dadhīco hyātmavānapi /
aurvo'tha jamadagniśca divaḥ sārasvata stathā
adviṣeṇa hyarūpaśca vītahavya sumedhasaḥ/
vainyaḥ pṛthurdivodāsaḥ praśvāro gṛtsamānnabhaḥ/
ekonaviṃśadityete ṛṣayo mantravādinaḥ
aṅgirā vedhasaścaiva bhāradvājo'tha bāṣkaliḥ/
tathāmṛtastathā gārgyaḥ śenī saṃhṛtireva ca
purukutso'tha māndhātā ambarīṣastathaiva ca/
āhāryothājamīḍhaśca ṛṣabho valireva ca
pṛṣadaśvo virūpaśca kaṇvaścaivātha mudgalaḥ/
yuvanāśvaḥ paurukutsastrasaddasyuḥ sadasyumān
utathyaśca bharadvājastathā vājaśravā api /
āyāpyaśca suvittiśca vāmadevastathaiva ca
augajo bṛhadukthaśca ṛṣirdīrghatapāstathā/
kakṣīvāṃśca trayastriṃśat smṛtā aṅgiraso varāḥ/
ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata
kāśyapaścaiva vatsāro vibhramo raibhya eva ca/
asito devalaścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ
atrirarccisanaścaiva śyāmāvāṃścātha niṣṭhuraḥ/
valgūtako munirddhīmāṃstathā pūrvātithiśca yaḥ/
ityete cātrayaḥ proktā mantrakārā maharṣayaḥ
vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tathaiva ca parāśaraḥ/
caturtha indrapramatiḥ pañcamastu bharadvasuḥ
ṣaṣṭhastu maitrāvaruṇāḥ kuṇḍinaḥ saptamastathā/
sudyumnaścāṣṭamaścaiva navamo'tha bṛhaspatiḥ/
daśamastu bharadvājau mantrabrāhmaṇakārakāḥ
ete caiva hi kartāro vidharmadhvaṃsakāriṇaḥ/
lakṣaṇaṃ brahmaṇaścaitadvihitaṃ sarvaśākhinām
heturhiteḥ smṛto dhātoryannihantyuditamparaiḥ/
atha vārthapari prāpterhinotergatikarmaṇaḥ
tathā nirvacanaṃ brūyādvākyārthasyāvadhāraṇam /
nindāṃ tāmāhurācāryā yaddoṣannindyate vacaḥ
praṣūrvācchaṃsaterdhātoḥ praśasāṃ guṇavattayā/
idantvidamidaṃ nedamityaniścitya saṃśayaḥ
idameva vidhātavyamityayaṃ vidhirucyate /
anyasyānyasya coktatvādbudhaiḥ parakṛtiḥ smṛtā
yo hyatyantataroktaśca purākalpaḥ sa ucyate/
purāvikrāntavācitvāt purākalpasya kalpanā
mantrabrāhmaṇakalpaistu nigamaiḥ śuddhavistaraiḥ /
aniścitya kṛtāmāhurvyavadhāraṇakalpanām
yathā hīdaṃ tathā tadvai idaṃ vāpi tathaiva tat/
ityeṣa hyupadeśo'yaṃ daśamo brāhmaṇasya tu
ityetadbrāhmaṇasyādau vihitaṃ lakṣaṇaṃ budhaḥ /
tasya tadvṛttiruddiṣṭā vyākhyāpyanupadaṃ dvijaiḥ
mantrāṇāṃ kalpanaṃ caiva vidhidṛṣṭeṣu karmasu/
mantro mantrayaterdhātorbrāhmaṇo brahmaṇo'vanāt
alpākṣaramasandigdhaṃ sāravadviśvatomukham/
astobhamanavadyañca sūtraṃ sūtravido viduḥ
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte ṛṣilakṣaṇaṃ nāmonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0