Vayu Purana · Chapter 61
//ṛṣaya ūcuḥ//
bhāradvājo yājñavalkyo gālakiḥ sālakistathā/
dhīmān śatabalākaśca naigamaśca dvijottamaḥ
bāṣkaliśca bharadvājastisraḥ provāca saṃhitāḥ/
rathītaro niruktañca punaścakre caturthakam
trayastasyābhavañchiṣyā mahātmāno guṇānvitāḥ/
dhīmānnandāyanīyaśca pannagāriśca buddhimān/
tṛtīyaścāryavaste ca tapasā śaṃsitavratāḥ
vītarāgā mahātejāḥ saṃhitājñānapāragāḥ/
ityete bahvṛcāḥ proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravarttitāḥ
vaiśampāyanagotro'sau yajurvedaṃ vyakalpayat/
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ
śiṣyebhyaḥ pradadau tāśca jagṛhuste vidhānataḥ/
ekastatra parityakto yājñavalkyo mahātapāḥ/
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ
sarveṣāmeva teṣāṃ vai tridhā bhedāḥ prakīrttitāḥ/
tridhā bhedāstu te proktā bhede'sminnavame śubhe
udīcyā madhyadeśāśca prācyāścaiva pṛthagvidhāḥ/
śyāmāyanirudīcyānāṃ pradhānaḥ sambabhūva ha
madhya deśapratiṣṭhānāmāruṇiḥ prathamaḥ stutaḥ/
ālambirādiḥ prācyānāntrayodaśyādayastu te
ityete carakāḥ proktāḥ saṃhitāvādino dvijāḥ/
ṛṣaya stadvacaḥ śrutvā sūtaṃ jijñāsavo'bruvan
carakādhvaryavaḥ kena kāraṇaṃ brūhi tattvataḥ/
kiñcīrṇaṃ kasya hetośca vācakatvañca bhejire/
ityuktaḥ prāha teṣāṃ sa carakatvamabhūdyathā
//sūta uvāca //
kāryamāsīdṛṣīṇāñca kiñcidbrāhmaṇasattamāḥ/
merupṛṣṭhaṃ samāsādya taistadā tviti mantritam
yo no'tra saptarātreṇa nāgacched dvijasattamāḥ/
sa kuryādbrahmavadhyāṃ vai samayo naḥ prakīrtitaḥ
tataste sagaṇāḥ sarve vaiśampāyana varjitāḥ/
prayayuḥ saptarātreṇa yatra sandhiḥ kṛto'bhavat
brāhmaṇānāntu vacanādbrahmavadhyāñcakāra saḥ /
śiṣyānatha samānīya sa vaiśaṇpāyano'bravīt
brahmavadyāñcaradhvaṃ vai matkṛte dvijasattamāḥ/
sarve yūyaṃ samāgamya brūta me taddhitaṃ vacaḥ
//yājñavalkya uvāca//
ahameva cariṣyāmi tiṣṭhantu munayastvime/
balañcotthāpayiṣyāmi tapasā svena bhāvitaḥ
evamuktastataḥ kruddho yājñavalkyamathābravīt /
uvāca yattvayādhītaṃ sarvaṃ pratyarpayasva me
evamuktaḥ sa rūpāṇi yajūṃṣi pradadau guroḥ/
rudhireṇa tathāktāni charditvā brahmavittamaḥ
tataḥ sa dhyānamāsthāya sūryamārādhayad dvijāḥ /
sūryabrahma yaducchinnaṃ khaṃ gatvā pratitiṣṭhati
tato yāni gatānyūrddhvaṃ yajūṃṣyādityamaṇḍalam/
tāni tasmai dadau tuṣṭaḥ sūryo vai brahmarītaye/
aśva rūpāya mārtaṇḍo yājñavalkyāya dhīmate
yajūṃṣyadhīyante yāni brāhmaṇā yena kena ca/
aśvarūpāya dattāni tataste vājino'bhavan
brahmahatyā tu yaiścīrṇā caraṇāccarakāḥ smṛtāḥ /
vaiśampāyanaśiṣyāste carakāḥ samudāhṛtāḥ
ityete carakāḥ proktā vājinastānnibodhata/
yājñavalkyasya śiṣyāste kaṇvavaidheyaśālinaḥ
madhyandinaśca śāpeyī vidigdhaścāpya uddalaḥ/
tāmrāyaṇaśca vātsyaśca tathā gālavaśaiśirī/
āṭavī ca tathā parṇī vīraṇī saparāyaṇaḥ
ityete vājinaḥ proktā daśa pañca ca saṃsmṛtāḥ/
śatamekādhikaṃ kṛtsnaṃ yajuṣāṃ vai vikalpakāḥ
putramadhyāpayāmāsa sumantumatha jaiminiḥ/
sumantuścāpi sutvānaṃ putramadhyāpayatprabhuḥ/
sukarmāṇaṃ sutaṃ sutvā putramadhyāpayatprabhuḥ
sa sahasramadhītyāśu sukarmāpyatha saṃhitāḥ/
provācātha sahasrasya sukarmā sūryavarcasaḥ
anadhyāyeṣvadhīyānāṃstāñjaghāna śatakratuḥ/
prāyopaveśamakarottato'sau śiṣyakāraṇāt
kruddhaṃ dṛṣṭvā tataḥ śakro varamasmai dadau punaḥ/
bhāvinau te mahāvīryau śiṣyāvanalavarcasau
adhīyānau mahāprājñau sahasraṃ sahitāvubhau/
etau surau mahābhāgau mā krudhya dvijasattama
ityuktvā vāsavaḥ śrīmānsukarmāṇaṃ yaśasvinam/
śāntakrodhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntaradhīyata
tasya śiṣyo bhaveddhīmānpauṣyañjī dvijasattamāḥ/
hiraṇyanābhaḥ kauśikyau dvitīyo'bhūnnarādhipaḥ
adhyāpayattu pauṣyañjī sahasrārddhantu saṃhitāḥ/
tenānyodīcyasāmānyāḥ śiṣyāḥ pauṣyañjinaḥ śubhāḥ
śatāni pañca kauśikyaḥ saṃhitānāñca vīryavān/
śiṣyā hiraṇyanābhasya smṛtāste prācyasāmagāḥ
lokākṣī kuthumiścaiva kuśītī lāṅgalistathā/
pauṣyañjiśiṣyāścatvārasteṣāṃ bhedānnibodhata
rāṇāyanīyaḥ sa hi taṇḍiputrastasmādanyo mūlacārī suvidvān/
sakatiputraḥ sahasātyaputra etān bhedān vitta lokākṣiṇastu
trayastu kuthumeḥ putrā auraso rasapāsaraḥ/
bhāgavittiśca tejasvī trividhāḥ kauthumāḥ smṛtāḥ
śauridyuḥ śrṛṅgiputraścadvāvetau caritavratau/
rāṇāyanīyaḥ saumitriḥ sāmavedaviśāradau
provāca saṃhitāstisraḥ śrṛṅgiputro mahātapāḥ/
cailaḥ prācīnayogaśca surālaśca dvijottamāḥ
provāca saṃhitāḥ ṣaṭtu pārāśaryastu kauthumaḥ/
āsurāyaṇavaiśākhyau vedavṛddhaparāyaṇau
prācīnayogaputraśca buddhimāṃśca patañjaliḥ/
kauthumasya tu bhedāste pārāśaryasya ṣaṭ smṛtāḥ/
lāṅgaliḥ śālihotraśca ṣaṭ ṣaṭ provāca saṃhitāḥ
bhālukiḥ kāmahāniśca jaiminirlomagāyinaḥ/
kaṇḍaśca kolahaścaiva ṣaḍete lāṅgalāḥ smṛtāḥ/
ete lāṅgalinaḥ śiṣyāḥ saṃhitā yaiḥ prasādhitāḥ
tato hiraṇyanābhasya kṛtaśiṣyo nṛpātmajaḥ /
so'karocca caturviṃśatsaṃhitā dvipadāṃ varaḥ /
provāca caiva śiṣyebhyo yebhyastāṃśca nibodhata
rāḍaśca mahavīryaśca pañcamo vāhanastathā/
tālakaḥ pāṇḍakaścaiṣa kāliko rājikastathā/
gautamaścājabastaśca somarājāpatattataḥ
pṛṣṭhagnaḥ parikṛṣṭaśca ulūkhalaka eva ca/
yavīyasaśca vaiśālo aṃgulīyaśca kauśikaḥ
sālimañjarisatyaśca kāpīyaḥ kānikaśca yaḥ/
parāśaraśca dharmātmā iti krāntāstu sāmagāḥ
sāmagānāntu sarveṣāṃ śreṣṭhau dvau tu prakīrttitau/
pauṣyañjiśca kṛtiścaiva saṃhitānāṃ vikalpakau
atharvāṇaṃ dvidhā kṛtvā sumanturadadad dvijāḥ /
kabandhāya punaḥ kṛtsraṃ sa ca vidyādyathākramam
kabandhastu dvidā kṛtvā pathyāyaikaṃ punardadau/
dvitīyaṃ vedasparśāya sa caturddhākarot punaḥ
modo brahmabalaścaiva pippalādastathaiva ca/
śaukāyaniśca dharmajñaścaturthastapanaḥ smṛtaḥ/?
vedasparśasya catvāraḥ śiṣyāstvete dṛḍhavratāḥ
punaśca trividhaṃ viddhi pathyānāṃ bhedamuttamam/
jājaliḥ kumudādiśca tṛtīyaḥ śaunakaḥ smṛtaḥ
śaunakastu dvidhā kṛtvā dadāvekantu babhrave/
dvitīyāṃ saṃhitāṃ dhīmānsaindhavāyanasaṃjñite
saindhavo muñjakeśāya bhinnā sā ca dvidhā punaḥ/
nakṣatra kalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitānidhiḥ/
caturtho'ṅgirasaḥ kalpaḥ śāntikalpaśca pañcamaḥ
śreṣṭhastvatharvaṇo hyete saṃhitānāṃ vikalpanāḥ/
ṣaṭśaḥ kṛtvā mayāpyuktaṃ purāṇamṛṣisattamāḥ
ātreyaḥ sumatirdhīmānkāśyapo hyakṛtavraṇaḥ/
bhāradvājo'gnivarcāśca vasiṣṭho mitrayuśca yaḥ /
sāvarṇiḥ somadattistu suśarmā śāṃśapāyanaḥ
ete śiṣyā mama brahman purāṇeṣu dṛḍhavratāḥ/
tribhistisraḥ kṛtāstisraḥ saṃhitāḥ punareva hi
kāśyapaḥ saṃhitākarttā sāvarṇiḥ śāṃśapāyanaḥ/
sāmikā ca caturthīsyātsā caiṣā pūrvasaṃhitā
sarvāstā hi catuṣpādāḥ sarvāścaikārthavācikāḥ/
pāṭhāntare pṛthagbhūtā vedaśākhā yathā tathā/
catuḥsāhasrikāḥ sarvāḥ śāṃśapāyanikāmṛte
lomaharṣaṇikā mūlāstataḥ kāśyapikāḥ parāḥ/
sāvarṇikāstṛtīyāstā yajurvākyārthapaṇḍitāḥ
śāṃśapāyanikāścānyā nodanārthavibhūṣitāḥ /
sahasrāṇi ṛcāmaṣṭau ṣaṭśatāni tathaiva ca
etāḥ pañacadaśānyāśca daśānyā daśabhistathā/
vālakhilyāḥ samapraikhāḥ (ṣāḥ) sasāvarṇāḥ prakīrtitāḥ
aṣṭau sāmasahasrāṇi sāmāni ca caturddaśa/
āraṇyakaṃ sahomañca etādgāyanti sāmagāḥ
dvādaśaiva sahasrāṇi chanda ādhvaryavaṃ smṛtam/
yajuṣāṃ brāhmaṇānāñca yathā vyāso vyakalpayat
sagrāmyāraṇyakantatsyātsamantrakaraṇaṃ tathā/
ataḥ paraṃ kathānāntu pūrvā iti viśeṣaṇam
grāmyāraṇyaṃ samantrañca ṛgbrāhmaṇayajuḥ smṛtam/
tathā hāridravīyāṇāṃ khilānyupakhilāni ca/
tathaiva taittirīyāṇāṃ parakṣudrā iti smṛtam
dve sahasre śatanyūne vede vājasaneyake/
ṛggaṇaḥ pari saṃkhyāto brāhmaṇantu caturguṇam
aṣṭau sahasrāṇi śatāni cāṣṭau aśītiranyānyadhikaśca pādaḥ/
etatpramāṇaṃ yajuṣāmṛcāñca saśukriyaṃ sākhila yājñavalkyam
tathā caraṇavidyānāṃ pramāṇaṃ saṃhitāṃ śrṛṇu/
ṣaṭsāhasramṛcāmuktamṛcaḥ ṣaḍviṃśatiḥ punaḥ /
etāvadadhikaṃ teṣāṃ yajuḥ kāmaṃ vivakṣati
ekādaśa sahasrāṇi daśa cānyā daśottarāḥ /
ṛcāndaśa sahasrāṇi aśītitriśatāni ca
sahasramekaṃ mantrāṇāmṛcāmuktaṃ pramāṇataḥ/
etāvadbhṛguvistāramanyaccātharvikaṃ bahu
ṛcāmatharvaṇāṃ pañca sahasrāṇi viniścayaḥ/
sahasramanyadvijñeyamṛṣibhirviṃśatiṃ vinā
etadaṅgirasā proktanteṣāmāraṇyakaṃ punaḥ/
iti saṃkhyā prasaṃkhyātā śākhābhedāstathaiva ca
karttāraścaiva śākhānāṃ bhede hetustathaiva ca/
sarvamanvantareṣvevaṃ śākhābhedāḥ samāḥ smṛtāḥ
prājāpatyā śrutirnityā tadvikalpāstvime smṛtāḥ/
anityabhāvāddevānāṃ mantrotpattiḥ punaḥ punaḥ
manvantarāṇāṃ kriyate surāṇāṃ nāmaniścayaḥ/
dvāpareṣu punarbhedāḥ śrutānāṃ parikīrttitāḥ
evaṃ vedaṃ tadānyasya bhagavānṛṣisattamaḥ/
śiṣyebhyaśca punardattvā tapastaptuṃ gato vanam/
tasya śiṣyapraśiṣyaistu śākhābhedāstvime kṛtāḥ
aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ/
dharma śāstraṃ purāṇañca vidyāstvetāścaturdaśa
āyurvedo dhanurvedo gāndharvaścaiva te trayaḥ/
arthaśāstraṃ caturthantu vidyāstvaṣṭādaśaiva tu
jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvantebhyo devarṣayaḥ punaḥ/
rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastrayaḥ/
tebhya ṛṣiprakṛtayo munibhiḥ saṃśitavrataiḥ
kaśyapeṣu vasiṣṭheṣu tathā bhṛgvaṅgiro'triṣu/
pañcasveteṣu jāyante gotreṣu brahmavādinaḥ/
yasmādṛṣanti brahmāṇantena brahmarṣayaḥ smṛtāḥ
dharmasyātha pulastyasya kratośca pulahasya ca/
pratyūṣasya prabhāsasya kaśyapasya tathā punaḥ
devarṣayaḥ sutāsteṣāṃ nāmatastānnibodhata/
devarṣī dharmaputrau tu naranārāyaṇānubhau
vālakhilyāḥ kratoḥ putrāḥ kardamaḥ pulahasya tu/
kuberaścaiva paulastyaḥ pratyūṣasyācalaḥ smṛtaḥ
parvato nāradaścaiva kaśyapasyātmajāvubhau/
ṛṣanti devān tasmātte tasmāddevarṣayaḥ smṛtāḥ
mānave vaiṣaye vaṃśe ailavaṃśe ca ye nṛpāḥ/
ailā aikṣvākanābhāgā jñeyā rājarṣayastu te
ṛṣanti rañjanādyasmātprajā rājarṣayastataḥ /
brahmalokapratiṣṭhāstu smṛtā brahmarṣayo matāḥ
devalokapratiṣṭhāśca jñeyā devarṣayaḥ śubhāḥ/
indralokapratiṣṭhāstu sarve rājarṣayo matāḥ
abhijātyā ca tapasā mantravyāharaṇaistathā/
evaṃ brahmarṣayaḥ proktā divyā rājarṣayastu ye
devarṣayastathānye ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam/
bhūtabhavyabhavajñānaṃ satyābhivyāhṛtaṃ tathā
sambuddhāstu svayaṃ ye tu sambuddhā ye ca vai svayam/
tapaseha prasiddhā ye garbheyaiśca praṇoditam
mantravyāhāriṇo ye ca aiśvaryātsarvagāśca ye/
ityete ṛṣibhiryuktā devadvijanṛpāstu ye
etān bhāvānadhīyānā ye caite ṛṣayo matāḥ/
saptaite saptabhiścaiva guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ
dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarā divyacakṣuṣaḥ/
buddhāḥ pratyakṣadharmāṇo gotrapravartakāśca ye
ṣaṭkarmābhiratā nityaṃ śālino gṛhamedhinaḥ/
tulyairvyavaharanti sma adṛṣṭaiḥ karmahetubhiḥ
agrāmyairvarttayanti sma rasaiścaiva svayaṃkṛtaiḥ/
kuṭumbina ṛdvimanto bāhyāntaranivāsinaḥ
kṛtādiṣu yugākhyeṣu sarveṣveva punaḥ punaḥ/
varṇāśramavyavasthānaṃ kriyante prathamantu vai
prāptai tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha/
pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvaśaḥ/
teṣāmevānvaye vīrā utpadyante punaḥ punaḥ
jāyamāne pitā putre putraḥ pitari caiva hi/
evaṃ sametyāvicchedādvarttayantyāyugakṣayāt/
aṣṭāśītisahasrāṇi proktāni gṛhamedhinām
aryamṇo dakṣiṇā ye tu pitṛyāṇaṃ samāśritāḥ/
dārāgnihotriṇaste vai ye prajāhetavaḥ smṛtāḥ
gṛhamedhināñca saṃkhyeyāḥ śmaśānānyāśrayanti te/
aṣṭāśītisahasrāṇi nihitā uttarāyaṇe
ye śrūyante divaṃ prāptā ṛṣayo hyūrdvaretasaḥ/
mantrabrāhmaṇakarttāro jāyante ha yugakṣaye
evamāvarttamānāste dvāpareṣu punaḥ punaḥ/
kalpānāṃ bhāṣyavidyānāṃ nānāśāstrakṛtaḥ kṣaye
bhaviṣye dvāpare caiva droṇirdvaipāyanaḥ punaḥ /
vedavyāso hyatīte'smin bhavitā sumahātapāḥ
bhaviṣyanti bhaviṣyeṣu śākhāpraṇayanāni tu/
tasmai tadbrahmaṇā brahmatapasā prāptamavyayam
tapasā karma samprāptaṃ karmaṇā hi tato yaśaḥ/
yaśasā prāpya satyaṃ hi satyenāpto hi cāvyayaḥ
avyayādamṛtaṃ śukramamṛtāt sarvameva hi/
dhruvamekākṣaramidaṃ svātmanyeva vyavasthitam/
bṛhattvādbṛṃhaṇāccaiva tadbrahmetyabhidhīyate
praṇavāva sthitaṃ bhūyo bhūrbhuvaḥsvariti smṛtam/
ṛgyajuḥ sāmātharvarūpiṇe brahmaṇe namaḥ
jagataḥ pralayotpattau yattatkāraṇasaṃjñitam/
mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ
agādhāparamakṣayyaṃ jagatsammohanālayam/
saprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam
sāṅkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ saṅgadamātmanaḥ/
yattadavyaktamamṛtaṃ prakṛtibrahma śāśvatam
pradhānamātmayoniśca guhyaṃ sattvañca śabdyate/
avibhāgastathā śukramakṣaraṃ bahu vācakam/
paramabrahmaṇe tasmai nityameva namo namaḥ
kṛte punaḥ kriyā nāsti kuta evākṛtakriyā/
sakṛdeva kṛtaṃ sarvaṃ yadvai loke kṛtākṛtam
śrotavyaṃ vai śrutaṃ vāpi tathaivāsādhusādhutā/
jñātavyañcātha mantavyaṃ spraṣṭavyaṃ bhojyameva ca/
draṣṭavyañcātha śrotavyaṃ jñātavyaṃ vātha kiñcana
darśitaṃ yadanenaiva jñānaṃ tadvai surarṣiṇām /
yadvai darśitavāneṣa kastadanveṣṭumarhati /
sarvāṇi sarvānsarvāṃśca bhagavāneva so'bravīt
yadā yatkriyate yena tadā tatso'bhimanyate/
yenedaṃ kriyate pūrvaṃ tadanyena vibhāvitam
yadā tu kriyate kiñcitkenacidvāṅmayaṃ kvacit/
tenaiva tatkṛtaṃ pūrvaṃ karttṝṇāṃ pratibhāti vai
viraktañcātiriktañca jñānājñāne priyāpriye/
dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ mṛtyuścāmṛtameva ca/
ūrddhvantiryagadhobhāgastasyaivādṛṣṭakāraṇam
svāyambhuvo'tha jyeṣṭhasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ/
pratyekavidyambhavati tretāsviha punaḥ punaḥ
vyasyate hyekavidyantaddvāpareṣu punaḥ punaḥ /
brahmā caitaduvācādau tasmin vaivasvate'ntare
āvarttamānā ṛṣayo yugākhyāsu punaḥ punaḥ/
kurvanti saṃhitā hyete jāyamānāḥ parasparam
aṣṭāśītisahasrāṇi śrutarṣīṇāṃ smṛtāni vai/
tā eva saṃhitā hyete āvarttante punaḥ punaḥ
śritā dakṣiṇapanthānaṃ ye śmaśānāni bhejire/
yuge yuge tu tāḥ śākhā vyasyante taiḥ punaḥ punaḥ
dvāpareṣviva sarveṣu saṃhitāśca śrutarṣibhiḥ/
teṣāṃ gotreṣvimāḥ śākhā bhavantīha punaḥ punaḥ/
tāḥ śākhāstatra karttāro bhavantīha yugakṣayāt
evameva tu vijñeyaṃ vyatītānāgateṣviha/
manvantareṣu sarveṣu śākhāpraṇayanāni vai
atīteṣu atītāni varttante sāmprateṣu ca/
bhaviṣyāṇi ca yāni syurvarṇyante'nāgateṣvapi
pūrveṇa paścimaṃ jñeyaṃ varttamānena cobhayam/
etena kramayogena manvantaraviniścayaḥ
evaṃ devāśca pitara ṛṣayo manavaśca ye/
mantraiḥ sahorddhvaṃ gacchanti hyāvarttante ca taiḥ saha
janalokātsurāḥ sarve paśukalpātpunaḥ punaḥ/
paryāptakāle samprāpte sambhūtā naiva nasya (?) tu
avaśyambhāvinārthena sambadhyante tadā tu te/
tataste doṣavajjanma paśyante rāgapūrvakam
nivarttate tadā vṛttisteṣāmādoṣadarśanāt /
evaṃ deva yugānīha daśakṛtvā nivarttate
janalokāttapolokaṃ gacchantīhānivarttanam/
evaṃ devayugānīha vyatītāni sahasraśaḥ/
nidhanaṃ brahmaloke vai gatāni munibhissaha
na śakyamānupūrvyeṇa teṣāṃ vaktuṃ savistarān /
anāditvācca kālasya asaṅkhyānācca sarvaśaḥ/
manvantarāṇyatītāni yāni kalpaiḥ purā saha
pitṛbhirmunibhirdevaiḥ sārddhaṃ saptārṣibhiśca vai/
kālena pratisṛṣṭānāṃ yugānāñca nivartanam
etena kramayogena kalpamanvantarāṇi tu/
saprajāni vyatītāni śataśo'tha sahasraśaḥ
manvantarānte saṃhāraḥ saṃhārānte ca sambhavaḥ/
devatānāmṛṣīṇāñca manoḥ pitṛgaṇasya ca
na śakyamānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi/
vistarastu nisargasya saṃhārasya ca sarvaśaḥ/
manvantarasya saṃkhyāṃ tu mānuṣeṇa nibodhata
devatānāmṛṣīṇāñca saṅkhyānārthaniśāradaiḥ/
triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṅkhyātāḥ saṅkhyayā dvijaiḥ
saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni ca saṅkhyayā/
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ sodhikān vinā
manvantarasya saṅkhyaiṣā mānuṣeṇa prakīrtitā/
vatsareṇaiva divyena pravakṣyāmyantarammanoḥ
aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṅkhyayā smṛtam/
dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu
caturddaśaguṇo hyeṣa kāla āhūtasaṃplavaḥ/
pūrṇaṃ yugasahasraṃ syāttadaharbrahmaṇaḥ smṛtam
tatra sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ/
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā saha devarṣidānavaiḥ/
praviśanti suraśreṣṭhaṃ devadevaṃ maheśvaram
sa sraṣṭā sarvabhūtāni kalpādiṣu punaḥ punaḥ/
ityeṣa sthitikālo vai manordevarṣibhiḥ saha
sarvamanvantarāṇāṃ vai pratisandhiṃ nibodhata/
yugākhyā yā samuddiṣṭā prāgevāsmin mayā tava
kṛtatretādi saṃyuktaṃ caturyugamiti smṛtam/
tadekasaptatiguṇaṃ parivṛttaṃ tu sādhikam/
manorekamadhīkāraṃ provāca bhagavān prabhuḥ
evaṃ manvantarāṇāṃ tu sarveṣāmeva lakṣaṇam/
atītānāgatānāṃ vai varttamānena kīrttitam
ityeṣa kīrttitaḥ sargā manoḥ svāyambhuvasya ha/
prati sandhintu vakṣyāmi tasya vai cāparasya tu
manvantaraṃ yathā pūrvamṛṣibhirdaivataiḥ saha/
avaśyambhāvinārthena yathā tadvai nivarttate
asmin manvantare pūrvaṃ trailokyasyeśvarāstu ye/
saptarṣayaśca devāste pitaro manavastathā/
manvantarasya kāle tu sampūrṇe sādhakāstathā
kṣīṇādhikārāḥ saṃvṛttā buddhvā paryāyamātmanaḥ/
maharlokāya te sarve unmukhā dadhire gatim
tato manvantare tasmin prakṣīṇā devatāstu tāḥ/
sampūrṇe sthitikāle tu tiṣṭhantyekaṃ kṛtaṃ yugam
utpadyante bhaviṣyāśca yāvanmanvantareśvarāḥ/
devatāḥ pitaraścaiva ṛṣayo manureva ca
manvantare tu sampūrṇe yadyanyadvai kalau yuge/
sampadyate kṛtaṃ teṣu kaliśiṣṭeṣu vai tadā
yathā kṛtasya santānaḥ kalipūrvaḥ smṛto budhaiḥ/
tathā manvantarānteṣu ādirmanvantarasya ca
kṣīṇe manvantare pūrve pravṛtte cāpare punaḥ/
mukhe kṛtayugasyātha teṣāṃ śiṣṭāstu ye tadā
sptarṣayo manuścaiva kālāvekṣāstu ye sthitāḥ/
manvantaraṃ pratīkṣante kṣīyante tapasi sthitāḥ
manvantaravyavasthārthaṃ santatyarthañca sarvaśaḥ/
pūrvavat sampravarttante pravṛtte vṛṣṭisarjjane
dvandveṣu sampravṛtteṣu utpannāsvauṣadhīṣu ca/
prajāsu ca niketāsu saṃsthitāsu kvacit kvacit
vārttāyāntu pravṛttāyāṃ saddharme ṛṣibhāvite /
nirānande gate loke naṣṭe sthāvarajaṅgame
agrāmanagare caiva varṇāśramavivarjite/
pūrvamanvantare śiṣṭe ye bhavantīha dhārmikāḥ /
saptarṣayo manuścaiva santānārthaṃ vyavastitāḥ
prajārthaṃ tapatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduścaram/
utpadyantīha sarveṣāṃ nidhaneṣviha sarvaśaḥ
devāsurāḥ pitṛgaṇā munayo manavastathā/
sarpā bhūtāḥ piśācāśca gandharvā yakṣarākṣasāḥ
tatasteṣāṃ tu ye śiṣṭā śiṣṭācārān pracakṣate /
saptarṣayo manuścaiva ādau manvantarasya ha/
prārambhante ca karmāṇi manuṣyā daivataiḥ saha
manvantarādau prāgeva tretāyugamukhe tataḥ /
pūrvaṃ devāstataste vai sthite dharme tu sarvaśaḥ
ṛṣīṇāṃ brahmacaryeṇa gatvā''nṛṇyantu vai tataḥ/
pitṝṇāṃ prajayā caiva devānāmijyayā tathā
śataṃ varṣasahasrāṇi dharme varṇātmake sthitāḥ/
trayīṃ vārttāṃ daṇḍanītiṃ dharmān varṇāśramāṃstathā/
sthāpayitvāśramāṃścaiva svargāya dadhire matīḥ
pūrvaṃ deveṣu teṣveva svargāya pramukheṣu ca/
pūrvaṃ devāstataste vai sthitā dharmeṇa kṛtsnaśaḥ
manvantare parāvṛtte sthānānyutsṛjya sarvaśaḥ/
mantraiḥ sahordhvaṅgacchanti maharlokamanāmayam
vinivṛttavikārāste mānasīṃ siddhimāsthitāḥ/
avekṣamāṇā vaśinastiṣṭhantyābhūtasaṃplavam
tatasteṣu vyatīteṣu sarveṣveteṣu sarvadā/
śūnyeṣu devasthāneṣu trailokye teṣu sarvaśaḥ/
upasthitā ihaivānye devā ye svargavāsinaḥ
tataste tapasā yuktā sthānānyāpūrayanti vai/
satyaina brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ
saptarṣīṇaṃ manoścaiva devānāṃ pitṛbhiḥ saha/
nidhanānīha pūrveṣāmādinā ca bhaviṣyatā
teṣāmatyantaviccheda iha manvantarakṣayāt/
evaṃ pūrvānupūrvyeṇa sthitireṣānavasthitā/
manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam
evaṃ manvantarāṇāntu pratisandhānalakṣaṇam/
atītānāgatānāntu proktaṃ svāyambhuvena tu
manvantareṣvatīteṣu bhaviṣyāṇāṃ tu sādhanam /
evamatyantavicchinnaṃ bhavatyābhūtasaṃplavāt
manvantarāṇāṃ parivarttanāni ekāntatastāni mahargatāni/
maharjanañcaiva janantapaśca ekāntagāni sma bhavanti satye
tadbhāvināṃ tatra tu darśanena nānātvadṛṣṭena ca pratyayena/
satye sthitānīha tadā tu tāni prapte vikāre pratisargakāle
manvantarāṇāṃ parivarttanāni muñcanti satyantu tato'parānte/
tato'bhiyogādviṣamapramāṇaṃ viśanti nārāyaṇameva devam
manvantarāṇāṃ parivarttaneṣu cirapravṛtteṣu nidhisvabhāvāt/
kṣaṇaṃ rasaṃ tiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivandamānaḥ
ityuttarāṇyevamṛṣistutānāṃ dharmātmanāṃ divyadṛśāṃ manūnām/
vāyupraṇītānyupalabhya dṛśyaṃ divyaujasā vyāsasamāsayogaiḥ
sarvāṇi rājarṣisurarṣimanti brahmarṣidevoragavanti caiva/
sureśasaptarṣipitṛprajaiśairyuktāni samyak parivarttanāni
udāravaṃśābhijanadyutīnāṃ prakṛṣṭamedhābhisamedhitānām/
kīrtidyutikhyātibhiranvitānāṃ puṇyaṃ hi vikhyāpanamīśvarāṇām
svargīyametat paramaṃ pavitraṃ putrīyametacca paraṃ rahasyam/
japyaṃ mahatparvasu caitadagryaṃ duḥsvapnaśāntiḥ paramāyuṣeyam
prajeśadevarṣimanupradhānāṃ puṇyaprasūtiṃ prathitāmajasya/
mamāpi vikhyāpanasaṃyamāya siddhiṃ juṣadhvaṃ sumaheśatatvam / ६१.१८५ //
ityetadantaraṃ proktaṃ manoḥ svāyambhuvasya tu/
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham
iti mahāpurāṇe vāyuprokte prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
// iti śrīmadvāyupurāṇe pūrvārddhaṃ samāptam //
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0