Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vayu Purana · Chapter 61

61.61.1

//ṛṣaya ūcuḥ//
bhāradvājo yājñavalkyo gālakiḥ sālakistathā/
dhīmān śatabalākaśca naigamaśca dvijottamaḥ

61.61.2

bāṣkaliśca bharadvājastisraḥ provāca saṃhitāḥ/
rathītaro niruktañca punaścakre caturthakam

61.61.3

trayastasyābhavañchiṣyā mahātmāno guṇānvitāḥ/
dhīmānnandāyanīyaśca pannagāriśca buddhimān/
tṛtīyaścāryavaste ca tapasā śaṃsitavratāḥ

61.61.4

vītarāgā mahātejāḥ saṃhitājñānapāragāḥ/
ityete bahvṛcāḥ proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravarttitāḥ

61.61.5

vaiśampāyanagotro'sau yajurvedaṃ vyakalpayat/
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ

61.61.6

śiṣyebhyaḥ pradadau tāśca jagṛhuste vidhānataḥ/
ekastatra parityakto yājñavalkyo mahātapāḥ/
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ

61.61.7

sarveṣāmeva teṣāṃ vai tridhā bhedāḥ prakīrttitāḥ/
tridhā bhedāstu te proktā bhede'sminnavame śubhe

61.61.8

udīcyā madhyadeśāśca prācyāścaiva pṛthagvidhāḥ/
śyāmāyanirudīcyānāṃ pradhānaḥ sambabhūva ha

61.61.9

madhya deśapratiṣṭhānāmāruṇiḥ prathamaḥ stutaḥ/
ālambirādiḥ prācyānāntrayodaśyādayastu te

61.61.10

ityete carakāḥ proktāḥ saṃhitāvādino dvijāḥ/
ṛṣaya stadvacaḥ śrutvā sūtaṃ jijñāsavo'bruvan

61.61.11

carakādhvaryavaḥ kena kāraṇaṃ brūhi tattvataḥ/
kiñcīrṇaṃ kasya hetośca vācakatvañca bhejire/
ityuktaḥ prāha teṣāṃ sa carakatvamabhūdyathā

61.61.12

//sūta uvāca //
kāryamāsīdṛṣīṇāñca kiñcidbrāhmaṇasattamāḥ/
merupṛṣṭhaṃ samāsādya taistadā tviti mantritam

61.61.13

yo no'tra saptarātreṇa nāgacched dvijasattamāḥ/
sa kuryādbrahmavadhyāṃ vai samayo naḥ prakīrtitaḥ

61.61.14

tataste sagaṇāḥ sarve vaiśampāyana varjitāḥ/
prayayuḥ saptarātreṇa yatra sandhiḥ kṛto'bhavat

61.61.15

brāhmaṇānāntu vacanād‌brahmavadhyāñcakāra saḥ /
śiṣyānatha samānīya sa vaiśaṇpāyano'bravīt

61.61.16

brahmavadyāñcaradhvaṃ vai matkṛte dvijasattamāḥ/
sarve yūyaṃ samāgamya brūta me taddhitaṃ vacaḥ

61.61.17

//yājñavalkya uvāca//
ahameva cariṣyāmi tiṣṭhantu munayastvime/
balañcotthāpayiṣyāmi tapasā svena bhāvitaḥ

61.61.18

evamuktastataḥ kruddho yājñavalkyamathābravīt /
uvāca yattvayādhītaṃ sarvaṃ pratyarpayasva me

61.61.19

evamuktaḥ sa rūpāṇi yajūṃṣi pradadau guroḥ/
rudhireṇa tathāktāni charditvā brahmavittamaḥ

61.61.20

tataḥ sa dhyānamāsthāya sūryamārādhayad dvijāḥ /
sūryabrahma yaducchinnaṃ khaṃ gatvā pratitiṣṭhati

61.61.21

tato yāni gatānyūrddhvaṃ yajūṃṣyādityamaṇḍalam/
tāni tasmai dadau tuṣṭaḥ sūryo vai brahmarītaye/
aśva rūpāya mārtaṇḍo yājñavalkyāya dhīmate

61.61.22

yajūṃṣyadhīyante yāni brāhmaṇā yena kena ca/
aśvarūpāya dattāni tataste vājino'bhavan

61.61.23

brahmahatyā tu yaiścīrṇā caraṇāccarakāḥ smṛtāḥ /
vaiśampāyanaśiṣyāste carakāḥ samudāhṛtāḥ

61.61.24

ityete carakāḥ proktā vājinastānnibodhata/
yājñavalkyasya śiṣyāste kaṇvavaidheyaśālinaḥ

61.61.25

madhyandinaśca śāpeyī vidigdhaścāpya uddalaḥ/
tāmrāyaṇaśca vātsyaśca tathā gālavaśaiśirī/
āṭavī ca tathā parṇī vīraṇī saparāyaṇaḥ

61.61.26

ityete vājinaḥ proktā daśa pañca ca saṃsmṛtāḥ/
śatamekādhikaṃ kṛtsnaṃ yajuṣāṃ vai vikalpakāḥ

61.61.27

putramadhyāpayāmāsa sumantumatha jaiminiḥ/
sumantuścāpi sutvānaṃ putramadhyāpayatprabhuḥ/
sukarmāṇaṃ sutaṃ sutvā putramadhyāpayatprabhuḥ

61.61.28

sa sahasramadhītyāśu sukarmāpyatha saṃhitāḥ/
provācātha sahasrasya sukarmā sūryavarcasaḥ

61.61.29

anadhyāyeṣvadhīyānāṃstāñjaghāna śatakratuḥ/
prāyopaveśamakarottato'sau śiṣyakāraṇāt

61.61.30

kruddhaṃ dṛṣṭvā tataḥ śakro varamasmai dadau punaḥ/
bhāvinau te mahāvīryau śiṣyāvanalavarcasau

61.61.31

adhīyānau mahāprājñau sahasraṃ sahitāvubhau/
etau surau mahābhāgau mā krudhya dvijasattama

61.61.32

ityuktvā vāsavaḥ śrīmānsukarmāṇaṃ yaśasvinam/
śāntakrodhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntaradhīyata

61.61.33

tasya śiṣyo bhaveddhīmānpauṣyañjī dvijasattamāḥ/
hiraṇyanābhaḥ kauśikyau dvitīyo'bhūnnarādhipaḥ

61.61.34

adhyāpayattu pauṣyañjī sahasrārddhantu saṃhitāḥ/
tenānyodīcyasāmānyāḥ śiṣyāḥ pauṣyañjinaḥ śubhāḥ

61.61.35

śatāni pañca kauśikyaḥ saṃhitānāñca vīryavān/
śiṣyā hiraṇyanābhasya smṛtāste prācyasāmagāḥ

61.61.36

lokākṣī kuthumiścaiva kuśītī lāṅgalistathā/
pauṣyañjiśiṣyāścatvārasteṣāṃ bhedānnibodhata

61.61.37

rāṇāyanīyaḥ sa hi taṇḍiputrastasmādanyo mūlacārī suvidvān/
sakatiputraḥ sahasātyaputra etān bhedān vitta lokākṣiṇastu

61.61.38

trayastu kuthumeḥ putrā auraso rasapāsaraḥ/
bhāgavittiśca tejasvī trividhāḥ kauthumāḥ smṛtāḥ

61.61.39

śauridyuḥ śrṛṅgiputraścadvāvetau caritavratau/
rāṇāyanīyaḥ saumitriḥ sāmavedaviśāradau

61.61.40

provāca saṃhitāstisraḥ śrṛṅgiputro mahātapāḥ/
cailaḥ prācīnayogaśca surālaśca dvijottamāḥ

61.61.41

provāca saṃhitāḥ ṣaṭtu pārāśaryastu kauthumaḥ/
āsurāyaṇavaiśākhyau vedavṛddhaparāyaṇau

61.61.42

prācīnayogaputraśca buddhimāṃśca patañjaliḥ/
kauthumasya tu bhedāste pārāśaryasya ṣaṭ smṛtāḥ/
lāṅgaliḥ śālihotraśca ṣaṭ ṣaṭ provāca saṃhitāḥ

61.61.43

bhālukiḥ kāmahāniśca jaiminirlomagāyinaḥ/
kaṇḍaśca kolahaścaiva ṣaḍete lāṅgalāḥ smṛtāḥ/
ete lāṅgalinaḥ śiṣyāḥ saṃhitā yaiḥ prasādhitāḥ

61.61.44

tato hiraṇyanābhasya kṛtaśiṣyo nṛpātmajaḥ /
so'karocca caturviṃśatsaṃhitā dvipadāṃ varaḥ /
provāca caiva śiṣyebhyo yebhyastāṃśca nibodhata

61.61.45

rāḍaśca mahavīryaśca pañcamo vāhanastathā/
tālakaḥ pāṇḍakaścaiṣa kāliko rājikastathā/
gautamaścājabastaśca somarājāpatattataḥ

61.61.46

pṛṣṭhagnaḥ parikṛṣṭaśca ulūkhalaka eva ca/
yavīyasaśca vaiśālo aṃgulīyaśca kauśikaḥ

61.61.47

sālimañjarisatyaśca kāpīyaḥ kānikaśca yaḥ/
parāśaraśca dharmātmā iti krāntāstu sāmagāḥ

61.61.48

sāmagānāntu sarveṣāṃ śreṣṭhau dvau tu prakīrttitau/
pauṣyañjiśca kṛtiścaiva saṃhitānāṃ vikalpakau

61.61.49

atharvāṇaṃ dvidhā kṛtvā sumanturadadad dvijāḥ /
kabandhāya punaḥ kṛtsraṃ sa ca vidyādyathākramam

61.61.50

kabandhastu dvidā kṛtvā pathyāyaikaṃ punardadau/
dvitīyaṃ vedasparśāya sa caturddhākarot punaḥ

61.61.51

modo brahmabalaścaiva pippalādastathaiva ca/
śaukāyaniśca dharmajñaścaturthastapanaḥ smṛtaḥ/?
vedasparśasya catvāraḥ śiṣyāstvete dṛḍhavratāḥ

61.61.52

punaśca trividhaṃ viddhi pathyānāṃ bhedamuttamam/
jājaliḥ kumudādiśca tṛtīyaḥ śaunakaḥ smṛtaḥ

61.61.53

śaunakastu dvidhā kṛtvā dadāvekantu babhrave/
dvitīyāṃ saṃhitāṃ dhīmānsaindhavāyanasaṃjñite

61.61.54

saindhavo muñjakeśāya bhinnā sā ca dvidhā punaḥ/
nakṣatra kalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitānidhiḥ/
caturtho'ṅgirasaḥ kalpaḥ śāntikalpaśca pañcamaḥ

61.61.55

śreṣṭhastvatharvaṇo hyete saṃhitānāṃ vikalpanāḥ/
ṣaṭśaḥ kṛtvā mayāpyuktaṃ purāṇamṛṣisattamāḥ

61.61.56

ātreyaḥ sumatirdhīmānkāśyapo hyakṛtavraṇaḥ/
bhāradvājo'gnivarcāśca vasiṣṭho mitrayuśca yaḥ /
sāvarṇiḥ somadattistu suśarmā śāṃśapāyanaḥ

61.61.57

ete śiṣyā mama brahman purāṇeṣu dṛḍhavratāḥ/
tribhistisraḥ kṛtāstisraḥ saṃhitāḥ punareva hi

61.61.58

kāśyapaḥ saṃhitākarttā sāvarṇiḥ śāṃśapāyanaḥ/
sāmikā ca caturthīsyātsā caiṣā pūrvasaṃhitā

61.61.59

sarvāstā hi catuṣpādāḥ sarvāścaikārthavācikāḥ/
pāṭhāntare pṛthagbhūtā vedaśākhā yathā tathā/
catuḥsāhasrikāḥ sarvāḥ śāṃśapāyanikāmṛte

61.61.60

lomaharṣaṇikā mūlāstataḥ kāśyapikāḥ parāḥ/
sāvarṇikāstṛtīyāstā yajurvākyārthapaṇḍitāḥ

61.61.61

śāṃśapāyanikāścānyā nodanārthavibhūṣitāḥ /
sahasrāṇi ṛcāmaṣṭau ṣaṭśatāni tathaiva ca

61.61.62

etāḥ pañacadaśānyāśca daśānyā daśabhistathā/
vālakhilyāḥ samapraikhāḥ (ṣāḥ) sasāvarṇāḥ prakīrtitāḥ

61.61.63

aṣṭau sāmasahasrāṇi sāmāni ca caturddaśa/
āraṇyakaṃ sahomañca etādgāyanti sāmagāḥ

61.61.64

dvādaśaiva sahasrāṇi chanda ādhvaryavaṃ smṛtam/
yajuṣāṃ brāhmaṇānāñca yathā vyāso vyakalpayat

61.61.65

sagrāmyāraṇyakantatsyātsamantrakaraṇaṃ tathā/
ataḥ paraṃ kathānāntu pūrvā iti viśeṣaṇam

61.61.66

grāmyāraṇyaṃ samantrañca ṛgbrāhmaṇayajuḥ smṛtam/
tathā hāridravīyāṇāṃ khilānyupakhilāni ca/
tathaiva taittirīyāṇāṃ parakṣudrā iti smṛtam

61.61.67

dve sahasre śatanyūne vede vājasaneyake/
ṛggaṇaḥ pari saṃkhyāto brāhmaṇantu caturguṇam

61.61.68

aṣṭau sahasrāṇi śatāni cāṣṭau aśītiranyānyadhikaśca pādaḥ/
etatpramāṇaṃ yajuṣāmṛcāñca saśukriyaṃ sākhila yājñavalkyam

61.61.69

tathā caraṇavidyānāṃ pramāṇaṃ saṃhitāṃ śrṛṇu/
ṣaṭsāhasramṛcāmuktamṛcaḥ ṣaḍviṃśatiḥ punaḥ /
etāvadadhikaṃ teṣāṃ yajuḥ kāmaṃ vivakṣati

61.61.70

ekādaśa sahasrāṇi daśa cānyā daśottarāḥ /
ṛcāndaśa sahasrāṇi aśītitriśatāni ca

61.61.71

sahasramekaṃ mantrāṇāmṛcāmuktaṃ pramāṇataḥ/
etāvadbhṛguvistāramanyaccātharvikaṃ bahu

61.61.72

ṛcāmatharvaṇāṃ pañca sahasrāṇi viniścayaḥ/
sahasramanyadvijñeyamṛṣibhirviṃśatiṃ vinā

61.61.73

etadaṅgirasā proktanteṣāmāraṇyakaṃ punaḥ/
iti saṃkhyā prasaṃkhyātā śākhābhedāstathaiva ca

61.61.74

karttāraścaiva śākhānāṃ bhede hetustathaiva ca/
sarvamanvantareṣvevaṃ śākhābhedāḥ samāḥ smṛtāḥ

61.61.75

prājāpatyā śrutirnityā tadvikalpāstvime smṛtāḥ/
anityabhāvāddevānāṃ mantrotpattiḥ punaḥ punaḥ

61.61.76

manvantarāṇāṃ kriyate surāṇāṃ nāmaniścayaḥ/
dvāpareṣu punarbhedāḥ śrutānāṃ parikīrttitāḥ

61.61.77

evaṃ vedaṃ tadānyasya bhagavānṛṣisattamaḥ/
śiṣyebhyaśca punardattvā tapastaptuṃ gato vanam/
tasya śiṣyapraśiṣyaistu śākhābhedāstvime kṛtāḥ

61.61.78

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ/
dharma śāstraṃ purāṇañca vidyāstvetāścaturdaśa

61.61.79

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaścaiva te trayaḥ/
arthaśāstraṃ caturthantu vidyāstvaṣṭādaśaiva tu

61.61.80

jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvantebhyo devarṣayaḥ punaḥ/
rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastrayaḥ/
tebhya ṛṣiprakṛtayo munibhiḥ saṃśitavrataiḥ

61.61.81

kaśyapeṣu vasiṣṭheṣu tathā bhṛgvaṅgiro'triṣu/
pañcasveteṣu jāyante gotreṣu brahmavādinaḥ/
yasmādṛṣanti brahmāṇantena brahmarṣayaḥ smṛtāḥ

61.61.82

dharmasyātha pulastyasya kratośca pulahasya ca/
pratyūṣasya prabhāsasya kaśyapasya tathā punaḥ

61.61.83

devarṣayaḥ sutāsteṣāṃ nāmatastānnibodhata/
devarṣī dharmaputrau tu naranārāyaṇānubhau

61.61.84

vālakhilyāḥ kratoḥ putrāḥ kardamaḥ pulahasya tu/
kuberaścaiva paulastyaḥ pratyūṣasyācalaḥ smṛtaḥ

61.61.85

parvato nāradaścaiva kaśyapasyātmajāvubhau/
ṛṣanti devān tasmātte tasmāddevarṣayaḥ smṛtāḥ

61.61.86

mānave vaiṣaye vaṃśe ailavaṃśe ca ye nṛpāḥ/
ailā aikṣvākanābhāgā jñeyā rājarṣayastu te

61.61.87

ṛṣanti rañjanādyasmātprajā rājarṣayastataḥ /
brahmalokapratiṣṭhāstu smṛtā brahmarṣayo matāḥ

61.61.88

devalokapratiṣṭhāśca jñeyā devarṣayaḥ śubhāḥ/
indralokapratiṣṭhāstu sarve rājarṣayo matāḥ

61.61.89

abhijātyā ca tapasā mantravyāharaṇaistathā/
evaṃ brahmarṣayaḥ proktā divyā rājarṣayastu ye

61.61.90

devarṣayastathānye ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam/
bhūtabhavyabhavajñānaṃ satyābhivyāhṛtaṃ tathā

61.61.91

sambuddhāstu svayaṃ ye tu sambuddhā ye ca vai svayam/
tapaseha prasiddhā ye garbheyaiśca praṇoditam

61.61.92

mantravyāhāriṇo ye ca aiśvaryātsarvagāśca ye/
ityete ṛṣibhiryuktā devadvijanṛpāstu ye

61.61.93

etān bhāvānadhīyānā ye caite ṛṣayo matāḥ/
saptaite saptabhiścaiva guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ

61.61.94

dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarā divyacakṣuṣaḥ/
buddhāḥ pratyakṣadharmāṇo gotrapravartakāśca ye

61.61.95

ṣaṭkarmābhiratā nityaṃ śālino gṛhamedhinaḥ/
tulyairvyavaharanti sma adṛṣṭaiḥ karmahetubhiḥ

61.61.96

agrāmyairvarttayanti sma rasaiścaiva svayaṃkṛtaiḥ/
kuṭumbina ṛdvimanto bāhyāntaranivāsinaḥ

61.61.97

kṛtādiṣu yugākhyeṣu sarveṣveva punaḥ punaḥ/
varṇāśramavyavasthānaṃ kriyante prathamantu vai

61.61.98

prāptai tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha/
pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvaśaḥ/
teṣāmevānvaye vīrā utpadyante punaḥ punaḥ

61.61.99

jāyamāne pitā putre putraḥ pitari caiva hi/
evaṃ sametyāvicchedādvarttayantyāyugakṣayāt/
aṣṭāśītisahasrāṇi proktāni gṛhamedhinām

61.61.100

aryamṇo dakṣiṇā ye tu pitṛyāṇaṃ samāśritāḥ/
dārāgnihotriṇaste vai ye prajāhetavaḥ smṛtāḥ

61.61.101

gṛhamedhināñca saṃkhyeyāḥ śmaśānānyāśrayanti te/
aṣṭāśītisahasrāṇi nihitā uttarāyaṇe

61.61.102

ye śrūyante divaṃ prāptā ṛṣayo hyūrdvaretasaḥ/
mantrabrāhmaṇakarttāro jāyante ha yugakṣaye

61.61.103

evamāvarttamānāste dvāpareṣu punaḥ punaḥ/
kalpānāṃ bhāṣyavidyānāṃ nānāśāstrakṛtaḥ kṣaye

61.61.104

bhaviṣye dvāpare caiva droṇirdvaipāyanaḥ punaḥ /
vedavyāso hyatīte'smin bhavitā sumahātapāḥ

61.61.105

bhaviṣyanti bhaviṣyeṣu śākhāpraṇayanāni tu/
tasmai tadbrahmaṇā brahmatapasā prāptamavyayam

61.61.106

tapasā karma samprāptaṃ karmaṇā hi tato yaśaḥ/
yaśasā prāpya satyaṃ hi satyenāpto hi cāvyayaḥ

61.61.107

avyayādamṛtaṃ śukramamṛtāt sarvameva hi/
dhruvamekākṣaramidaṃ svātmanyeva vyavasthitam/
bṛhattvādbṛṃhaṇāccaiva tadbrahmetyabhidhīyate

61.61.108

praṇavāva sthitaṃ bhūyo bhūrbhuvaḥsvariti smṛtam/
ṛgyajuḥ sāmātharvarūpiṇe brahmaṇe namaḥ

61.61.109

jagataḥ pralayotpattau yattatkāraṇasaṃjñitam/
mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ

61.61.110

agādhāparamakṣayyaṃ jagatsammohanālayam/
saprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam

61.61.111

sāṅkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ saṅgadamātmanaḥ/
yattadavyaktamamṛtaṃ prakṛtibrahma śāśvatam

61.61.112

pradhānamātmayoniśca guhyaṃ sattvañca śabdyate/
avibhāgastathā śukramakṣaraṃ bahu vācakam/
paramabrahmaṇe tasmai nityameva namo namaḥ

61.61.113

kṛte punaḥ kriyā nāsti kuta evākṛtakriyā/
sakṛdeva kṛtaṃ sarvaṃ yadvai loke kṛtākṛtam

61.61.114

śrotavyaṃ vai śrutaṃ vāpi tathaivāsādhusādhutā/
jñātavyañcātha mantavyaṃ spraṣṭavyaṃ bhojyameva ca/
draṣṭavyañcātha śrotavyaṃ jñātavyaṃ vātha kiñcana

61.61.115

darśitaṃ yadanenaiva jñānaṃ tadvai surarṣiṇām /
yadvai darśitavāneṣa kastadanveṣṭumarhati /
sarvāṇi sarvānsarvāṃśca bhagavāneva so'bravīt

61.61.116

yadā yatkriyate yena tadā tatso'bhimanyate/
yenedaṃ kriyate pūrvaṃ tadanyena vibhāvitam

61.61.117

yadā tu kriyate kiñcitkenacidvāṅmayaṃ kvacit/
tenaiva tatkṛtaṃ pūrvaṃ karttṝṇāṃ pratibhāti vai

61.61.118

viraktañcātiriktañca jñānājñāne priyāpriye/
dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ mṛtyuścāmṛtameva ca/
ūrddhvantiryagadhobhāgastasyaivādṛṣṭakāraṇam

61.61.119

svāyambhuvo'tha jyeṣṭhasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ/
pratyekavidyambhavati tretāsviha punaḥ punaḥ

61.61.120

vyasyate hyekavidyantaddvāpareṣu punaḥ punaḥ /
brahmā caitaduvācādau tasmin vaivasvate'ntare

61.61.121

āvarttamānā ṛṣayo yugākhyāsu punaḥ punaḥ/
kurvanti saṃhitā hyete jāyamānāḥ parasparam

61.61.122

aṣṭāśītisahasrāṇi śrutarṣīṇāṃ smṛtāni vai/
tā eva saṃhitā hyete āvarttante punaḥ punaḥ

61.61.123

śritā dakṣiṇapanthānaṃ ye śmaśānāni bhejire/
yuge yuge tu tāḥ śākhā vyasyante taiḥ punaḥ punaḥ

61.61.124

dvāpareṣviva sarveṣu saṃhitāśca śrutarṣibhiḥ/
teṣāṃ gotreṣvimāḥ śākhā bhavantīha punaḥ punaḥ/
tāḥ śākhāstatra karttāro bhavantīha yugakṣayāt

61.61.125

evameva tu vijñeyaṃ vyatītānāgateṣviha/
manvantareṣu sarveṣu śākhāpraṇayanāni vai

61.61.126

atīteṣu atītāni varttante sāmprateṣu ca/
bhaviṣyāṇi ca yāni syurvarṇyante'nāgateṣvapi

61.61.127

pūrveṇa paścimaṃ jñeyaṃ varttamānena cobhayam/
etena kramayogena manvantaraviniścayaḥ

61.61.128

evaṃ devāśca pitara ṛṣayo manavaśca ye/
mantraiḥ sahorddhvaṃ gacchanti hyāvarttante ca taiḥ saha

61.61.129

janalokātsurāḥ sarve paśukalpātpunaḥ punaḥ/
paryāptakāle samprāpte sambhūtā naiva nasya (?) tu

61.61.130

avaśyambhāvinārthena sambadhyante tadā tu te/
tataste doṣavajjanma paśyante rāgapūrvakam

61.61.131

nivarttate tadā vṛttisteṣāmādoṣadarśanāt /
evaṃ deva yugānīha daśakṛtvā nivarttate

61.61.132

janalokāttapolokaṃ gacchantīhānivarttanam/
evaṃ devayugānīha vyatītāni sahasraśaḥ/
nidhanaṃ brahmaloke vai gatāni munibhissaha

61.61.133

na śakyamānupūrvyeṇa teṣāṃ vaktuṃ savistarān /
anāditvācca kālasya asaṅkhyānācca sarvaśaḥ/
manvantarāṇyatītāni yāni kalpaiḥ purā saha

61.61.134

pitṛbhirmunibhirdevaiḥ sārddhaṃ saptārṣibhiśca vai/
kālena pratisṛṣṭānāṃ yugānāñca nivartanam

61.61.135

etena kramayogena kalpamanvantarāṇi tu/
saprajāni vyatītāni śataśo'tha sahasraśaḥ

61.61.136

manvantarānte saṃhāraḥ saṃhārānte ca sambhavaḥ/
devatānāmṛṣīṇāñca manoḥ pitṛgaṇasya ca

61.61.137

na śakyamānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi/
vistarastu nisargasya saṃhārasya ca sarvaśaḥ/
manvantarasya saṃkhyāṃ tu mānuṣeṇa nibodhata

61.61.138

devatānāmṛṣīṇāñca saṅkhyānārthaniśāradaiḥ/
triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṅkhyātāḥ saṅkhyayā dvijaiḥ

61.61.139

saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni ca saṅkhyayā/
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ sodhikān vinā

61.61.140

manvantarasya saṅkhyaiṣā mānuṣeṇa prakīrtitā/
vatsareṇaiva divyena pravakṣyāmyantarammanoḥ

61.61.141

aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṅkhyayā smṛtam/
dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu

61.61.142

caturddaśaguṇo hyeṣa kāla āhūtasaṃplavaḥ/
pūrṇaṃ yugasahasraṃ syāttadaharbrahmaṇaḥ smṛtam

61.61.143

tatra sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ/
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā saha devarṣidānavaiḥ/
praviśanti suraśreṣṭhaṃ devadevaṃ maheśvaram

61.61.144

sa sraṣṭā sarvabhūtāni kalpādiṣu punaḥ punaḥ/
ityeṣa sthitikālo vai manordevarṣibhiḥ saha

61.61.145

sarvamanvantarāṇāṃ vai pratisandhiṃ nibodhata/
yugākhyā yā samuddiṣṭā prāgevāsmin mayā tava

61.61.146

kṛtatretādi saṃyuktaṃ caturyugamiti smṛtam/
tadekasaptatiguṇaṃ parivṛttaṃ tu sādhikam/
manorekamadhīkāraṃ provāca bhagavān prabhuḥ

61.61.147

evaṃ manvantarāṇāṃ tu sarveṣāmeva lakṣaṇam/
atītānāgatānāṃ vai varttamānena kīrttitam

61.61.148

ityeṣa kīrttitaḥ sargā manoḥ svāyambhuvasya ha/
prati sandhintu vakṣyāmi tasya vai cāparasya tu

61.61.149

manvantaraṃ yathā pūrvamṛṣibhirdaivataiḥ saha/
avaśyambhāvinārthena yathā tadvai nivarttate

61.61.150

asmin manvantare pūrvaṃ trailokyasyeśvarāstu ye/
saptarṣayaśca devāste pitaro manavastathā/
manvantarasya kāle tu sampūrṇe sādhakāstathā

61.61.151

kṣīṇādhikārāḥ saṃvṛttā buddhvā paryāyamātmanaḥ/
maharlokāya te sarve unmukhā dadhire gatim

61.61.152

tato manvantare tasmin prakṣīṇā devatāstu tāḥ/
sampūrṇe sthitikāle tu tiṣṭhantyekaṃ kṛtaṃ yugam

61.61.153

utpadyante bhaviṣyāśca yāvanmanvantareśvarāḥ/
devatāḥ pitaraścaiva ṛṣayo manureva ca

61.61.154

manvantare tu sampūrṇe yadyanyadvai kalau yuge/
sampadyate kṛtaṃ teṣu kaliśiṣṭeṣu vai tadā

61.61.155

yathā kṛtasya santānaḥ kalipūrvaḥ smṛto budhaiḥ/
tathā manvantarānteṣu ādirmanvantarasya ca

61.61.156

kṣīṇe manvantare pūrve pravṛtte cāpare punaḥ/
mukhe kṛtayugasyātha teṣāṃ śiṣṭāstu ye tadā

61.61.157

sptarṣayo manuścaiva kālāvekṣāstu ye sthitāḥ/
manvantaraṃ pratīkṣante kṣīyante tapasi sthitāḥ

61.61.158

manvantaravyavasthārthaṃ santatyarthañca sarvaśaḥ/
pūrvavat sampravarttante pravṛtte vṛṣṭisarjjane

61.61.159

dvandveṣu sampravṛtteṣu utpannāsvauṣadhīṣu ca/
prajāsu ca niketāsu saṃsthitāsu kvacit kvacit

61.61.160

vārttāyāntu pravṛttāyāṃ saddharme ṛṣibhāvite /
nirānande gate loke naṣṭe sthāvarajaṅgame

61.61.161

agrāmanagare caiva varṇāśramavivarjite/
pūrvamanvantare śiṣṭe ye bhavantīha dhārmikāḥ /
saptarṣayo manuścaiva santānārthaṃ vyavastitāḥ

61.61.162

prajārthaṃ tapatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduścaram/
utpadyantīha sarveṣāṃ nidhaneṣviha sarvaśaḥ

61.61.163

devāsurāḥ pitṛgaṇā munayo manavastathā/
sarpā bhūtāḥ piśācāśca gandharvā yakṣarākṣasāḥ

61.61.164

tatasteṣāṃ tu ye śiṣṭā śiṣṭācārān pracakṣate /
saptarṣayo manuścaiva ādau manvantarasya ha/
prārambhante ca karmāṇi manuṣyā daivataiḥ saha

61.61.165

manvantarādau prāgeva tretāyugamukhe tataḥ /
pūrvaṃ devāstataste vai sthite dharme tu sarvaśaḥ

61.61.166

ṛṣīṇāṃ brahmacaryeṇa gatvā''nṛṇyantu vai tataḥ/
pitṝṇāṃ prajayā caiva devānāmijyayā tathā

61.61.167

śataṃ varṣasahasrāṇi dharme varṇātmake sthitāḥ/
trayīṃ vārttāṃ daṇḍanītiṃ dharmān varṇāśramāṃstathā/
sthāpayitvāśramāṃścaiva svargāya dadhire matīḥ

61.61.168

pūrvaṃ deveṣu teṣveva svargāya pramukheṣu ca/
pūrvaṃ devāstataste vai sthitā dharmeṇa kṛtsnaśaḥ

61.61.169

manvantare parāvṛtte sthānānyutsṛjya sarvaśaḥ/
mantraiḥ sahordhvaṅgacchanti maharlokamanāmayam

61.61.170

vinivṛttavikārāste mānasīṃ siddhimāsthitāḥ/
avekṣamāṇā vaśinastiṣṭhantyābhūtasaṃplavam

61.61.171

tatasteṣu vyatīteṣu sarveṣveteṣu sarvadā/
śūnyeṣu devasthāneṣu trailokye teṣu sarvaśaḥ/
upasthitā ihaivānye devā ye svargavāsinaḥ

61.61.172

tataste tapasā yuktā sthānānyāpūrayanti vai/
satyaina brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ

61.61.173

saptarṣīṇaṃ manoścaiva devānāṃ pitṛbhiḥ saha/
nidhanānīha pūrveṣāmādinā ca bhaviṣyatā

61.61.174

teṣāmatyantaviccheda iha manvantarakṣayāt/
evaṃ pūrvānupūrvyeṇa sthitireṣānavasthitā/
manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam

61.61.175

evaṃ manvantarāṇāntu pratisandhānalakṣaṇam/
atītānāgatānāntu proktaṃ svāyambhuvena tu

61.61.176

manvantareṣvatīteṣu bhaviṣyāṇāṃ tu sādhanam /
evamatyantavicchinnaṃ bhavatyābhūtasaṃplavāt

61.61.177

manvantarāṇāṃ parivarttanāni ekāntatastāni mahargatāni/
maharjanañcaiva janantapaśca ekāntagāni sma bhavanti satye

61.61.178

tadbhāvināṃ tatra tu darśanena nānātvadṛṣṭena ca pratyayena/
satye sthitānīha tadā tu tāni prapte vikāre pratisargakāle

61.61.179

manvantarāṇāṃ parivarttanāni muñcanti satyantu tato'parānte/
tato'bhiyogādviṣamapramāṇaṃ viśanti nārāyaṇameva devam

61.61.180

manvantarāṇāṃ parivarttaneṣu cirapravṛtteṣu nidhisvabhāvāt/
kṣaṇaṃ rasaṃ tiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivandamānaḥ

61.61.181

ityuttarāṇyevamṛṣistutānāṃ dharmātmanāṃ divyadṛśāṃ manūnām/
vāyupraṇītānyupalabhya dṛśyaṃ divyaujasā vyāsasamāsayogaiḥ

61.61.182

sarvāṇi rājarṣisurarṣimanti brahmarṣidevoragavanti caiva/
sureśasaptarṣipitṛprajaiśairyuktāni samyak parivarttanāni

61.61.183

udāravaṃśābhijanadyutīnāṃ prakṛṣṭamedhābhisamedhitānām/
kīrtidyutikhyātibhiranvitānāṃ puṇyaṃ hi vikhyāpanamīśvarāṇām

61.61.184

svargīyametat paramaṃ pavitraṃ putrīyametacca paraṃ rahasyam/
japyaṃ mahatparvasu caitadagryaṃ duḥsvapnaśāntiḥ paramāyuṣeyam

61.61.186

prajeśadevarṣimanupradhānāṃ puṇyaprasūtiṃ prathitāmajasya/
mamāpi vikhyāpanasaṃyamāya siddhiṃ juṣadhvaṃ sumaheśatatvam / ६१.१८५ //
ityetadantaraṃ proktaṃ manoḥ svāyambhuvasya tu/
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham

61.61

iti mahāpurāṇe vāyuprokte prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

// iti śrīmadvāyupurāṇe pūrvārddhaṃ samāptam //

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc