Vayu Purana · Verses 6-2

//sūta uvāca//
āpo hyagneḥ samabhavannaṣṭe'gnau pṛthivītale/
sāntarālaikalīne'smānnaṣṭe sthāvarajaṅgame

ekārṇave tadā tasmin na prājñāyata kiñcana/
tadā sa bhagavān brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo'hyatīndriyaḥ/
brahmā nārāyaṇākhyaḥ sa suṣvāpa salile tadā

sattvodrekāt prabuddhastu śūnyaṃ lokamudīkṣya saḥ/
imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati

āpo nārā vai tanava ityapāṃ nāma śuśrumaḥ/
apsu śete ca yattasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

tulyaṃ yugasahasrasya naiśaṃ kālamupāsya saḥ/
śarvaryante prakurute brahmatvaṃ sargakāraṇāt

brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat/
niśāyāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ‌kāle tatastataḥ

tatastu salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm/
anumānādasaṃmūḍho bhūmeruddharaṇaṃ prati

akarot sa tanuṃ tvanyāṃ kalpādiṣu yathā purā/
tato mahātmā manasā divyaṃ rūpamacintayat

salilenāplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa tu samantataḥ/
kinnu rūpaṃ mahat kṛtvā uddhareyamahaṃ mahīm

jalakrīḍāsu ruciraṃ vārāhaṃ rūpamasmarat/
adhṛṣyaṃ sarvvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ dharmasaṃjñitam

daśayojanavistīṃrṇa śatayojanamucchritam/
nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam

mahāparvvatavarṣmāṇaṃ śvetaṃ tīkṣṇogradaṃṣṭriṇam/
vidyudagniprakāśākṣamādityasamatejasam

pīnavṛttāyataskandhaṃ siṃhavikrāntagāminam/
pīnonnatakaṭīdeśaṃ suślakṣṇaṃ śubhalakṣaṇam

rūpamāsthāya vipulaṃ vārāhamamitaṃ hariḥ/
pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam

sa vedavādyupadraṣṭā kratuvakṣāścitīmukhaḥ/
agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

ahorātrekṣaṇadharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ/
ājyanāsaḥ sruvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān

satyadharmamayaḥ śrīmān dharmmavikramasaṃsthitaḥ/
prāyaścittarato ghoraḥ paśujānurmahākṛti

ūrddhvagātro homaliṅgaḥ sthānabījo mahauṣadhiḥ/
vedyāntarātmā mantrasphigājyaspṛk somaśoṇitaḥ

- pā.bhe.
vedaskandho havirgandho havyakavyātivegavān/
prāgvaṃśakāyo dyutimānnānādīkṣābhiranvitaḥ

dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo vibhuḥ/
upākarmeṣṭiruciraḥ pravargyavittabhūṣaṇaḥ

nānācchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ/
chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśrṛṅga ivocchritaḥ/
bhūtvā yajñavarāho vai apaḥ sa prāviśat prabhuḥ

adbhiḥ saṃchāditāmurvīṃ sa tāmaśnan prajāpatiḥ/
upagamyojjahārāśu apastāśca sa vinyasat

sāmudrīrvai samudreṣu nādeyīśca nadīṣvatha/
rasātalatale magnāṃ rasātalatale gatām/
prabhurllokahitārthāya daṃṣṭrayābhyujjahāra gām

tataḥ svasthānamānīya pṛthivīṃ pṛthivīkaraḥ/
mumoca pūrvaṃ manasā dhārayitvā dharādharaḥ

tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitaḥ/
caritatvācca devasya na mahī yāti viplavam

tatoddhṛtya kṣitiṃ devo jagataḥ sthāpanecchayā/
pṛthivyāḥ pravibhāgāya manaścakre'mbujekṣaṇaḥ/
pṛthivīṃ tu samīkṛtya pṛthivyāṃ so'cinod girīn

prāk sarve dahyamānāstu tadā saṃvarttakāgninā/
tenāgninā viśīrṇāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ

śaityādekārṇave tasminvāyunāpastu saṃhṛtāḥ/
niṣiktā yatra yatrāsaṃstatratatrācalo'bhavat

skannācalatvādacalāḥ parvvabhiḥ parvvatāḥ smṛtāḥ/
girayo'ntarnigīrṇatvāccayanācca śiloccayāḥ

tatasteṣu viśīrṇeṣu lokodadhigiriṣvatha/
viśvakarmmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ

sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvvatām/
bhūrādyāṃ ścaturo lokān punaḥ so'tha prakalpayat/
lokān prakalpayitvā ca prajāsargaṃ sasarjja ha

brahmā svayambhūrbhagavān sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ/
sasarjja sṛṣṭintadrūpāṃ kalpādiṣu yathā purā

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tadā vai buddhipūrvakam/
pradhānasamakālaṃ vai prādurbhūtastamomayaḥ

tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ/
avidyā pañcaparvvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ

paप़ñcadhā cāśritaḥ sargo dhyāyataḥ so'bhimāninaḥ/
sarvvatastamasā caiva dīpaḥ kumbhavadāvṛtaḥ/
bahirantaḥ prakāśaśca śuddho niḥsaṃjña eva ca

yasmāttaiḥ saṃvṛtā buddhirmukhyāni karaṇāni ca/
tasmātte saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ

mukhyasarge tathābhūtaṃ brahmā dṛṣṭvā hyasādhakam/
aprasannamanāḥ so'tha tato nyāso'bhyamanyata

tasyābhidhyāyatastatra tiryyak sroto'bhyavarttata/
yasmāttiryag vyavartteta tiryyaksrotastataḥ smṛtam

tamobahutvātte sarvve hyajñānabahulāḥ smṛtāḥ/
utpathagrāhiṇaścāpi te dhyānāddhyānamāninaḥ

tiryyaksrotastu dṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ/
ahaṃkṛtā ahaṃmanā aṣṭāviṃśadvidhātmakāḥ

ekādaśendriyavidhā navadhā codayastathā/
aṣṭau ca tārakādyāśca teṣāṃ śaktividhāḥ smṛtāḥ

ataḥ prakāśāste sarvve āvṛtāśca bahiḥ punaḥ/
yasmāttiryak pravartteta tiryyaksrotāḥ sa ucyate

tiryaksrotāśca dṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ/
abhiprāyamathoddhūtaṃ dṛṣṭvā sarvvantathābhidham/
tasyābhidhyāyato nityaṃ sāttvikaḥ samavarttata

ūrddhvasrotāstṛtīyastu sa caivorddhvavyavasthitaḥ/
yasmādvyavarttatohddhvantu ūrddhvasrotāstataḥ smṛtaḥ

te sukhaprītibahulā bahirantaśca saṃvṛtā/
prakāśā bahirantaśca ūrddhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ

tena vā tādayo jñeyāḥ sṛṣṭātmāno vyavasthitāḥ/
ūrddhvasrotāstṛtīyo vai tena sargastu sa smṛtaḥ

ūrddhvasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu sa tadā prabhuḥ/
prītimānabhavadbrahmā tato'nyaṃ so'bhyamanyata/
sasarjja sargamanyaṃ sa sādhakaṃ prabhurīśvaraḥ

athābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā/
prādurbbabhūva cāvyaktādarvvāk‌srotaḥ susādhakam/
yasmādarvākvyavartteta tato'rvvāksrota ucyate

te ca prakāśabahulāstamaḥ sattvarajodhikāḥ/
tasmātte duḥkhabahulā bhūyo bhūyaśca kāriṇaḥ

prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te/
lakṣaṇaistārakādyaiste aṣṭadhā ca vyavasthitāḥ

siddhātmāno manuṣyāste gandharvasahadharmmiṇaḥ/
ityeṣa tejasaḥ sargo hyarvvāksrotāḥ prakīrttitaḥ

pañcamo'nugrahaḥ sargaścaturddhā sa vyavasthitaḥ/
viparyyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyā siddhyā tathaiva ca/
vivṛttaṃ varttamānañca te'rthaṃ jānanti tattvataḥ

bhūtādikānāṃ sattvānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate/
viparyyayeṇa bhūtādiraśaktyā ca vyavasthitaḥ

prathamo mahataḥ sargo vijñeyo mahatastu saḥ/
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate

vaikārikastṛtīyastu sarga aindriya kaḥ smṛtaḥ/
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto bhuddhipūrvakaḥ

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ/
tiryyaksotāśca yaḥ sargastiryyagyoniḥ sa pañcamaḥ

tathorddhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ/
tathārvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

aṣṭamo'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasastu saḥ/
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ

prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ/
prākṛtāstu trayaḥ sargāḥ kṛtāste buddhipūrvvakāḥ

buddhipūrvvaṃ pravarttante ṣaṭsargā brahmaṇastu te/
vistarānugrahaṃ sargaṃ kīrttyamānaṃ nibodhata

caturddhāvāsthitaḥ so'tha sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ/
viparyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyā siddhyā tathaiva ca

sthāvareṣu viparyāsastiryagyoniṣu śaktitā/
siddhātmāno manuṣyāstu tuṣṭirddeveṣu kṛtsnaśaḥ

ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāśca nava smṛtāḥ/
sargāḥ parasparasyātha prakārā bahavaḥ smṛtāḥ

agre sasarjja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān/
sanandanañca sanakaṃ vidvāṃsaṃ ca sanātanam

vijñānena nivṛttāste vaivartena mahaujasaḥ/
saṃbuddhāścaiva nānātvādapaviddhāstrayo'pite/
asṛṣṭvaiva prajāsargaṃ pratisargaṃ gatāḥ punaḥ

tadā teṣu vyatīteṣu tadānyān sādhakāṃśca tān/
mānasānasṛjadbrahmā punaḥ sthānābhimāninaḥ/
ābhūtasaṃplavāvasthānnāmatastānnibodhata

āpo'gniḥ pṛthivī vāyurantarikṣaṃ diśastathā/
svargaṃ divaḥ samudrāṃśca nadān śailān vanaspatīn

oṣadhīnāṃ tathātmāno hyātmāno vṛkṣavīrudhām/
lavāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrttāḥ sandhirātryahāḥ

arddhamāsāśca māsāśca ayanābdayugāni ca/
sthānābhimāninaḥ sarve sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ

vakrādyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtāstadvakṣastaḥ kṣatriyāḥ pūrvabhāgaiḥ/
vaiśyāścorvoryasya padbhyāñca śūdrāḥ sarve varṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ

nārāyaṇaḥ paro'vyaktādaṇḍamavyaktasambhavam/
aṇḍājjajñe punarbrahmā lokāstena kṛtāḥ svayam

eṣa vaḥ kathitaḥ pādaḥ samāsānna tu vistarāt/
anenādyena pādena purāṇaṃ saṃprakīrtitam

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭiprakaraṇaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ