Vayu Purana · Chapter 6

//ṛṣaya ucuḥ //
etacchrutvā vacastasya naimiṣeyāstapasvinaḥ/
papracchuṛṣayaḥ śreṣṭhaṃ vacanasya yathākramam

saptasviha kathaṃ devā jātā manvantareṣviha/
indraviṣṇupradhānāste ādityāstu mahaujasaḥ/
etat prabrūhi naḥ sarvaṃ vistarādromaharṣaṇa

eva muktastadā sūto vinayī brahmavādibhiḥ/
uvāca vadatāṃ śreṣṭho yathā pṛṣṭo maharṣibhiḥ

//sūta uvāca//
vrahmaṇo vai mukhāt sṛṣṭā yathā devāḥ prajepsayā/
sarva mantraśarīrāste smṛtā manvatareṣviha

darśaśca paurṇamāsaśca bṛhadyacca rathantaram/
ākūtaḥ prathamasteṣāṃ tatastvākūtireva ca

vittiścaiva suvittiśca ākūtiḥ kūtireva ca/
adhīṣṭastu tato jñeyaḥ adhītiścaiva tattvataḥ/
vijñātiścaiva vijñāto mānavo ye ca dvādaśa

jñeyo dvādaśaputraśca yaścābdena samājayet/
taṃ dṛṣṭvā cābravīdbrahmā jayā devānasūyata

dārā grihotrasaṃyoge mithyāmārabhateti ca/
evamuktvā tu taṃ vrahmā tatraivāntaradhīyata

tataste nābhyanandanta tadvākyaṃ parameṣṭhinaḥ/
satyasyeha tu karmāṇi vāṅmanaḥ karmajāni tu

ya evāpyavatiṣṭhante doṣaṃ dṛṣṭvā tu karmasu/
kṣayātiśayayuktantu te dṛṣṭvā karmaṇāṃ phalam

jugupsantaḥ prasūtiñca nistandrā nirmamābhavan/
ajasraṃ kāṃkṣamāṇāste viraktā doṣadarśinaḥ

arthaṃ dharmañca kāmañca hitvā te vai vyavasthitāḥ/
pauruṣaṃ jñānamāsthāya tejaḥ saṃkṣipya cāsthitāḥ

teṣāñca tamabhiprāyaṃ jñātvā brahmā cukopa ha/
tānabravīttadā brahmā nirutsāhāt surānatha

prajārthamiha yūyaṃ vai prajāsraṣṭā'smi nānyathā/
prasūyadhvaṃ jayaghvañcetyuktavānasmi yat purā

yasmādvākyamanādṛtya mama vairāgyamāsthitāḥ/
jugupsamānāḥ svaṃ janma santatiṃ nābhi nandatha

karmaṇāñca kṛto nyāso hyamṛtattvābhikāṃkṣayā/
tasmādyūyamanādṛtya saptakṛtvastu yāsyatha

te śaptā brahmaṇā devā jayāstaṃ vai prasādayan/
kṣamāsmākaṃ mahādeva yadajñānāt kṛtaṃ vibho

praṇipatya sānunayaṃ brahmā tānabravīt punaḥ/
loke mayānanujñātaḥ kaḥ svātantryamihārhasi

mayā parigataṃ sarvaṃ kathamacchandato mama/
pratipatsyanti bhūtāni śubhaṃ vā yadi vā'śubham

loke yadasti kiñcidvai sattvāsattvavyavasthitam/
buddhyātmanā mayā vyāptaṃ ko māṃ loke'tisandhayet

bhūtānāṃ tarkitaṃ yacca yaccāpyeṣāṃ vidhāritam/
tathā vicāritaṃ yacca tatsarvaṃ viditaṃ mama

mayā sthitamidaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam/
āśāmayena tattvena kathaṃ chettumihotsahe

yasmāccāhaṃ vivṛtto vai sargārthamiha nānyathā/
iha karmāṇyanārabhya ko me chandādvimokṣyate

paribhāṣya tato devān jayān vai naṣṭacetasaḥ/
abravītsa punastān vai dhṛtān daṇḍe prajāpatiḥ

yasmānmamābhisandhāya sannyāso vaḥ kṛtaḥ purā/
yasmātsa viphalo'yanno hyapārastveṣa yaḥ kṛtaḥ/
bhavitā'taḥ sukhodarko devā bhāveṣu jāyatām

ātmacchandena vo janma bhaviṣyati surottamāḥ/
manvantareṣu saṃmūḍhāḥ ṣaṭ‌su sarve gamiṣyatha

vaivasvatānteṣu surāstathā svāyambhuvādiṣu/
tān jñātvā brahmaṇā tatra śloko gītaḥ purātanaḥ

trayīṃ vidyāṃ brahmacaryaṃ prasūtiṃ śrāddhameva ca /
yajñañcaiva tu dānañca eṣāmeva tu kurvatām/
sa hi sma virajā bhūtvā vasate'nyapraśaṃsayā

sa evaṃ slokaṃ dṛṣṭvā tu jayā devānathābravīt/
vaivasvate'ntare'tīte matsamīpamiheṣyatha

tato yūyaṃ mayā sārddhaṃ siddhiṃ prāpsyatha śāśvatīm/
evamuktvā tu tān brahmā tatraivāntaradhīyata

tato devāstirobhūte īśvare hyakutobhayam/
prapannā aṇimādyaiśca yuktā yogabalānvitāḥ

tatasteṣāntu yāstanvastā'bhavan dvādaśa hradāḥ/
jayā iti samākhyātā jātā ścodadhisannibhāḥ

tataḥ svāyambhuve tasmin sargete jajñire surāḥ/
ajitāyāṃ ruceḥ putrā ajitā dvādaśātmakaḥ

vidhiśca munayaścaiva kṣemo nando'vyayastathā/
prāṇo'pānaḥ sudhāmā ca kratuśaktivyavasthitāḥ /
ityete mānasāḥ sarve ajitā dvādaśa smṛtāḥ

te ca yajñe suraiḥ sārddhaṃ yajñabhājastadā smṛtāḥ/
svāyambhuve'ntare pūrve tataḥ svārociṣe punaḥ/
tuṣitāyāṃ samutpannāḥ punaḥ putrāḥ svarociṣaḥ

tuṣitā nāma te hyāsan prāṇākhyā yātrikāḥ surāḥ/
punaste tuṣitā devā uttame tvantare svayam

uttamasya tu te putrāḥ satyāyāṃ jajñire śubhāḥ/
tataḥ satyāḥ smṛtā devā uttame cāntare tadā

abhajan yajñabhājaste tṛtīye dvāparāntare/
te tu satyāḥ punarddevāḥ samprāpte tāmase'ntare

harṣā ye tamasaḥ putrā jajñire dvādaśaiva tu /
harayo nāma te devā yajñabhājastathā'bhavan

tataste harayo devāḥ prāpte cāriṣṇave'ntare/
vaikuṇṭhāyāṃ tataste vai cariṣṇorjajñire surāḥ/
vaikuṇṭhā nāma te devāḥ pañcamasyāntare manoḥ

tataste vai punarddevā vaikuṇṭhāḥ prāpya cākṣuṣam/
sādhyāyāṃ dvādaśa sutā jajñire dharmasūnavaḥ

tataste vai punaḥ sādhyāḥ saṃkṣīṇe cākṣuṣe'ntare /
upasthite manoḥ sarge punarvaivasvatasya ha

ādye tretāyugamukhe prāpte vaivasvatasya tu /
aṃśena sādhyāste'dityāṃ mārīcāt kaśyapāt punaḥ

jajñire dvādaśādityā varttamāne'ntare punaḥ/
yadā tvete samutpannāścākṣuṣasyāntare manoḥ

tataḥ svāyambhuve sādhyā jajñire dvādaśāmarāḥ/
evamādyā jayāste vai śāpātsamabhavaṃstadā

ya imāṃ saptasambhūtiṃ devānāṃ devaśāsanāt /
paṭhedyaḥ śraddhayā yuktaḥ pratvāyaṃ na gacchati

ityete bhūtayaḥ sapta jayānāṃ saptalakṣaṇāḥ/
parikrāntā mayā cādya kimbhūyaḥ śrotumicchatha

//ṛṣa ūcuḥ //
daityānāṃ dānavānāñca gandharvoragarakṣasām/
sarvabhūtapiśācānāṃ paśūnāṃ pakṣivīrudhām/
utpattiṃ nidhanañcaiva vistarāt kathayasva naḥ

evamuktastadā sūta uvāca ṛṣisattamān /
diteḥ putradvayaṃ jajñe kaśyapāditi naḥ śrutam

kaśyapasyātmajau tau vai sarvebhyaḥ pūrvajau smṛtau/
sūtye'hanyatirātrasya kaśyapasyāśvamedhike

hiraṇyakaśipurnāma prathamaṃ ṛtvigāsanam/
dityā garbhādviniḥsṛtya tatrāsīnoccasaṃsadi/
hiraṇyakaśipustasmāt karmaṇā tena sa smṛtaḥ

//ṛṣaya ūcuḥ //
hiraṇyakaśipornāma janma caiva mahātmanaḥ/
prabhāvaव़ñcaiva daityasya vistarādbrūhi naḥ prabho

//sūta uvāca//
kaśyapasyāśvamedho'bhūt puṇyo vai puṣkare purā/
ṛṣibhirddevatābhiśca gandharvai rupaśobhitaḥ

utkṛṣṭenaiva vidhinā ākhyānādau yathāvidhi/
āsanānyupaklṛptāni kāñcanāni tu pañca vai

kuśapūtāni trīṇyatra kūrcaphalakameva ca/
mukhyārtvijaśca catvārasteṣāntānyupakalpayet

śubhaṃ tatrāsanaṃ yattu hoturarthe prakalpitam/
hiraṇmayaṃ tathā divyaṃ divyāstaraṇasaṃstṛtam

antarvatnī ditiścaiva patnītvaṃ smupāgatā/
daśa varṣasahasrāṇi garbhastasyā avartata

sa tu garbhādviniḥsṛtya māturvai udarāttadā/
upaklṛptāsanaṃ yattu hoturarthe hiraṇmayam/
niṣasāda sagarbho'tra tatrāsīnaḥ śaśaṃsa ca

ākyānapañcamān vedān maharṣiḥ kāśyapo yathā/
taṃ dṛṣṭvā munayastasya nāmākurvaṃstu tadvidham

hiraṇyakaśipustasmāt karmaṇā tena viśrutaḥ/
hiraṇyākṣo'nujastasya siṃhikā tasya cānujā/
rāhoḥ sā jananī devī vipracitteḥ parigrahāt

hiraṇyakaśipurddaityaścacāra paramaṃ tapaḥ/
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ nirāhāro hyadhaḥśirāḥ

taṃ brahmā chandayāmāsa daityaṃ tuṣṭo vareṇa tu/
sarvāmaratvaṃ viprebhyaḥ sarvabhūtebhya eva ca/
yogāddevān vinirjitya sarvadevatvamāsthitaḥ

dānavāścāsurāścaiva devāḥ samā bhavantu vai/
māruteryanmahaiśvaryameṣa me dīyatāṃ varaḥ

evamukto'tha brahmā tu tasmai dattvā yathepsitam/
dattvā tasmai varān divyān tatraivāntaradhīyata/
hiraṇyakaśipurdaityaḥ ślokairgītaḥ purātanaiḥ

rājā hiraṇyakaśipuryāṃ yāmāśāṃ niṣevate/
tasyāstasyā diśo devā namaścakrurmaharṣibhiḥ

evaṃprabhāvo daityendro hiraṇyakaśipu rdvijāḥ/
tasyāsīnnarasiṃhaḥ sa viṣṇurmṛtyuḥ purā kila/
nakhaistu tena nirbhinnastataḥ śuddhā nakhāḥ smṛtāḥ

hiraṇyākṣasutāḥ pañca vikrāntāḥ sumahā balāḥ/
utkuraḥ śakuniścaiva kālanābhastathaiva ca

mahānābhaśca vikrānto bhūtasantāpanastathā/
hiraṇyākṣasutāḥ hyete devairapi durāsadāḥ

teṣāṃ putrāśca pautrāśca bāḍeyaḥ sagaṇaḥ smṛtaḥ/
śatantāni sahasrāṇi nihatāstārakāmaye

hiraṇyakaśipoḥ putrāścatvārastu mahābalāḥ/
prahlādaḥ pūrvajasteṣāmanuhlādastathaiva ca/
saṃhrādaśca hradaścaiva hradaputrānnibodhata

hrādo nisundaśca tatā hradaputrau babhūvatuḥ/
sundopasundau vikrāntau nisundatana yāvubhau

brahmaghnastu mahāvīryo mūkastu hradadāyinaḥ/
mārīcaḥ sundaputrastu tāḍakāmupapadyate

tāḍakā nihatā sā'tha rāghaveṇa balīyasā/
mūko vinihataścāpi kirāte savyasācinā

utpannā mahatā caiva tapasā bhāvitāḥ svayam/
tisraḥ koṭyastu teṣāṃ vai maṇivarttanivāsinām/
avadhyā devatānāṃ vai nihatāḥ savyasācinā

anuhlādasuto vāyuḥ śinīvālī tathaiva ca /
teṣāntu śatasāhasro gaṇo hālāhalaḥ smṛtaḥ

vairocanastu prāhlādiḥ pañca tasyātmajāḥ smṛtāḥ/
gaveṣṭhī kālanemiśca jambho bāṣkala eva ca/
śambhustu anujasteṣāṃ smṛtāḥ prāhlādisūnavaḥ

yathāpradhānaṃ vakṣyāmi teṣāṃ putrān durāsadān/
śumbhaścaiva niśumbhaśca viṣvakseno mahaujasaḥ

gaveṣṭhinaḥ sutā hyete jambhasya śatadundubhiḥ/
tathā dakṣaśca khaṇḍaśca trayastu jambhasūnavaḥ

virodhaśca manuścaiva vṛkṣāyuḥ kuśalīmukhaḥ/
bāṣkalasya sutā hyete kālanemisutān śrṛṇu

brahmajit kṣatrajiccaiva devāntakanarāntakau /
kālanemisutā hyete śambhostu śrṛṇuta prajāḥ

dhanuko hyasilomā ca nābalaśca sagomukhaḥ/
gavākṣaścaiva gomāṃśca śambhoḥ putrāḥ prakīrttitāḥ

virocanasya putrastu balirekaḥ pratāpavān/
baleḥ putraśataṃ jajñe rājānaḥ sarva eva te

teṣāṃ pradhānāścatvāro vikrāntāḥ sumahābalāḥ/
sahasrabāhurjyeṣṭhastu bāṇo draviṇasammataḥ/
kumbhanābho garddabhākṣaḥ kuśirityevamādayaḥ

śakunī pūtanā caiva kanye dve tu baleḥ sute/
baleḥ putrāśca pautrāśca śataśo'tha sahasraśaḥ

baliryo nāmavikhyāto gaṇo vikrāntapauruṣaḥ/
bāṇasya candra manaso lauhityamupapadyate

ditirvinaṣṭaputrā vai toṣayāmāsa kaśyapam/
sa kaśyapaḥ prasannātmā samyagārādhitastayā /
vareṇa cchandayāmāsa sā ca vavre varaṃ tataḥ

sa tu tasyai varaṃ prādāt prārthitaṃ bhagavan prabhuḥ/
kimicchasi mayi śubhre mārīcastāmabhāṣata

mārīcaṃ kaśyapaṃ tuṣṭaṃ bhartāraṃ prāñjalistathā/
hataputrāsmi bhagavān ādityaistava sūnubhiḥ

śakrahantāramiccheyaṃ putraṃ dīrghatapo'nvitam/
ahaṃ tapaścariṣyāmi garbha mādhātumarhasi

tasyāstadvacanaṃ śrutvā mārīcaḥ kaśyapastathā/
pratyuvāca mahātejā ditiṃ paramaduḥkhitām

evaṃ bhavatu bhadrante śucirbhava tapodhane/
janayiṣyasi satputraṃ śakrahantāramāhave

pūrṇaṃ varṣaśataṃ tāvat śuciryadi bhaviṣyasi /
putraṃ trilokapracaramathatvaṃ janayiṣyasi

evamuktvā mahātejāstayā samavasat prabhuḥ /
tāmāliṅgya tribhuvanaṃ jagāma bhagavānṛṣiḥ

gate bharttari sā devī ditiḥ paramaharṣitā/
kuśalaṃ vanamāsādya tapastepe sudāruṇam

tapastasyāntu kurvantyāṃ paricaryāñcakāra ha/
sahasrākṣaḥ suraśreṣṭhaḥ parayā guṇasampadā

agniṃ samitkuśaṃ kāṣṭhaṃ phalaṃ mūlaṃ tathaiva ca/
nyavedayat sahasrākṣo yaccānyadapi kiñcana

gātrasaṃvāhanaiścaiva śramāpanayanaistathā/
śakraḥ sarveṣu (lokeṣu) kāleṣu ditiṃ paricacāra ha /
evamārādhitā śakramuvācātha ditistathā

//ditiruvāca//
prītā te'haṃ suraśreṣṭha daśavarṣāṇi putraka/
avaśiṣṭāni bhadrānte bhrātaraṃ drakṣyase tataḥ

jayalipsāṃ samādhāsye labdhvāhaṃ tādṛśaṃ sutam/
trailokyavijayaṃ pūtra prāpsyāmi saha tena vai

evamuktvā ditiḥ śakraṃ madhyaṃ prāpte divākare /
nidrayāpahṛtā devī jānvoḥ kṛtvā śirastadā

dṛṣṭvā tāmaśuciṃ śakraḥ pādayorgatamūrddhajām /
tasyāstadantaraṃ labdhvā jahāsa ca mumoda ca

tasyāḥ śarīraṃ vivṛtaṃ viveśātha purandaraḥ/
praviśya cāmitaṃ dṛṣṭvā garbhamindro mahaujasam/
abhinatsa pradhānantu kuliśena mahāyaśāḥ

bhidyamānastadā garbho vajreṇa śataparvaṇā/
ruroda sasvaraṃ bhīmaṃ vepamānaḥ punaḥ punaḥ /
mārodīriti taṃ garbhaṃ śakraḥ punarabhāṣata

taṃ garbhaṃ saptadhābhūtaṃ hyekaikaṃ saptadhā punaḥ/
kuliśena bibhedendrastato ditirabudhyata

na hantavyo na hantavya ityevaṃ ditirabravīt /
niṣpapātodarādvajrī māturvacanagauravāt/
prāñjalirvajrasahito ditiṃ śakro'bhyabhāṣata

aśucirdevi suptāsi pādayorgatamūrddhajā/
tadantaramahaṃ labdhvā śakrahantāramāhave/
bhinnavān garbhametante bahudhā kṣantumarhasi

tasmistu viphale garbhe ditiḥ paramaduḥkhitā/
sahasrākṣaṃ tato vākyaṃ māturnayanamabravīt

mamāparādhādgarbho'yaṃ yadi te viphalīkṛtaḥ/
nāparādho'sti deveśa ṛṣiputra mahābala

śatrorvadhe na doṣo'sti tena tvāṃ na śapāmi bhoḥ/
priyantu karttumicchāmi śreyo garbhasya me kuru

bhavantu mama putrāṇāṃ sapta sthānāni vai divi/
vātaskandhānimān sapta carantu mama putrakāḥ/
marutaśceti vikhyātā gaṇāste sapta saptakāḥ

pṛthivyāṃ prathamaskandho dvitīyaścaiva bhāskare/
some tṛtīyo vijñeyaścaturtho jyotiṣāṃ gaṇe

graheṣu pañcamaścaiva ṣaṣṭhaḥ saptarṣimaṇḍale/
dhruve tu saptamaścaiva vātaskandhaḥ parastu saḥ

tānyete vicarantvadya kāle kāle mamātmajāḥ/
vātaskandhānimān bhūtvā carantu mama putrakāḥ

pṛthivyāṃ prathamaskandho amedhyebhyo ya āvahaḥ/
carantu mama putrāste prathamaścaratāṅgaṇaḥ

dvitīyaścāpi medhyebhya āsūryāt pravahastu yaḥ/
vātaskandhaṃ dvitīyantu dvitīyaścaratāṅgaṇaḥ

sūryorddhvantu tataḥ somādudvaho yastu vai smṛtaḥ/
vātaskandhantu taṃ prāhustṛtīyaścaratāṅgaṇaḥ

somādūrddhvaṃ tatharkṣebhyaścaturthaḥ suvahastu yaḥ/
caturtho mama putrāṇāṃ gaṇastu caratāṃ vibho

yakṣebhyaśca tathaivorddhvamāgrahādvivahastu yaḥ/
pañcamaṃ pañcamaḥ saumyaḥ skandhastu caratāṅgaṇaḥ

ūrddhvaṃ grahādṛṣibhyastu ṣaṣṭho yo vai parāhataḥ /
carantu mama putrāstu tatra ṣaṣṭhe gaṇe tu ye

saptarṣayastathaivorddhvamādhruvāt saptamastu yaḥ/
vāta skandhaḥ parivahastatra tiṣṭhantu me sutāḥ

etat sarvaṃ carantvete kāle kāle mamātmajāḥ/
tatra tena ca nāmnā vai bhavantu marutastvime

tatasteṣāntu nāmāni mātāputrau pracakratuḥ/
tatkṛte karmabhiścaiva maruto vai pṛthak pṛthak

sattvajyotistathādityaḥ satyajyotistathā'paraḥ/
tiryagjyotiśca sajyotirjjyotiṣmānaparastathā

prathamastu gaṇaḥ prokto dvitīyaṃ me nibodhata/
ṛtajitsatyajiccaiva suṣeṇaḥ senajittathā

satmitro'bhimitraśca harimitrastathā'paraḥ/
gaṇa eṣa dvitīyastu tṛtīyaṃ me nibodhata

kṛtaḥ satyo * * * * dhruvo dharttā vidhārayaḥ /
dhvāntaścaiva dhuniścaiva hyugro bhīmastathaiva ca/
abhiyuḥ sakṣipaścaivamāhvayaśca gaṇaḥ smṛtaḥ

īdṛkū caiva tathānyādṛk yādṛk ca pratikṛttathā/
(?) samitiścaiva saṃrambhaśca tathā gaṇaḥ

īdṛk ca puruṣaścaiva anyādṛkṣācca cetasaḥ/
samitāsamitadṛkṣācca pratidṛkṣācca vai guṇāḥ

ete hyeko napañcāśanmaruto nāmataḥ smṛtāḥ/
prasaṃkhyātāstathā tābhyāṃ dityā candreṇa caiva hi

śrutvā teṣāntu nāmāni ditirindramuvāca ha/
vāta skandhaṃ carantvete mama putrāśca putraka/
vicarantu ca bhadrante devaiḥ saha mamātmajāḥ

tasyāstadvacanaṃ śrutvā sahasrākṣaḥ purandaraḥ/
uvāca prāñjalirbhūtvā mātarbhavatu tattathā

sarvametadyathoktante bhaviṣyati na saṃśayaḥ/
devabhūtā mahātmānaḥ kumārā devasaṃmatāḥ/
devaiḥ saha bhaviṣyanti yajña bhājastathātmajāḥ

tasmātte maruto devāḥ sarve cendrānujāmarāḥ/
vijñeyāścāmarāḥ sarve ditiputrāstapasvinaḥ

evaṃ tau niścayaṃ jñātvā mātāputrau tapodhanau/
jagmatustridivaṃ hṛṣṭau śakro'pi tridivaṃ gataḥ

marutāṃ hi śubhaṃ janma śrṛṇuyādyaḥ paṭheta vā/
nāvṛṣṭibhayamāpnoti bahvāyuśca bhavettataḥ

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte kaśyapīyaprajāsargo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ