વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 6-2

॥સૂત ઉવાચ॥
આપો હ્યગ્નેઃ સમભવન્નષ્ટેઽગ્નૌ પૃથિવીતલે।
સાન્તરાલૈકલીનેઽસ્માન્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

એકાર્ણવે તદા તસ્મિન્ ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન।
તદા સ ભગવાન્ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

સહસ્રશીર્ષા પુરુષો રુક્મવર્ણોઽહ્યતીન્દ્રિયઃ।
બ્રહ્મા નારાયણાખ્યઃ સ સુષ્વાપ સલિલે તદા

સત્ત્વોદ્રેકાત્ પ્રબુદ્ધસ્તુ શૂન્યં લોકમુદીક્ષ્ય સઃ।
ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ

આપો નારા વૈ તનવ ઇત્યપાં નામ શુશ્રુમઃ।
અપ્સુ શેતે ચ યત્તસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

તુલ્યં યુગસહસ્રસ્ય નૈશં કાલમુપાસ્ય સઃ।
શર્વર્યન્તે પ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વં સર્ગકારણાત્

બ્રહ્મા તુ સલિલે તસ્મિન્ વાયુર્ભૂત્વા તદાચરત્।
નિશાયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાવૃટ્‌કાલે તતસ્તતઃ

તતસ્તુ સલિલે તસ્મિન્ વિજ્ઞાયાન્તર્ગતાં મહીમ્।
અનુમાનાદસંમૂઢો ભૂમેરુદ્ધરણં પ્રતિ

અકરોત્ સ તનું ત્વન્યાં કલ્પાદિષુ યથા પુરા।
તતો મહાત્મા મનસા દિવ્યં રૂપમચિન્તયત્

સલિલેનાપ્લુતાં ભૂમિં દૃષ્ટ્વા સ તુ સમન્તતઃ।
કિન્નુ રૂપં મહત્ કૃત્વા ઉદ્ધરેયમહં મહીમ્

જલક્રીડાસુ રુચિરં વારાહં રૂપમસ્મરત્।
અધૃષ્યં સર્વ્વભૂતાનાં વાઙ્મયં ધર્મસંજ્ઞિતમ્

દશયોજનવિસ્તીંર્ણ શતયોજનમુચ્છ્રિતમ્।
નીલમેઘપ્રતીકાશં મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનમ્

મહાપર્વ્વતવર્ષ્માણં શ્વેતં તીક્ષ્ણોગ્રદંષ્ટ્રિણમ્।
વિદ્યુદગ્નિપ્રકાશાક્ષમાદિત્યસમતેજસમ્

પીનવૃત્તાયતસ્કન્ધં સિંહવિક્રાન્તગામિનમ્।
પીનોન્નતકટીદેશં સુશ્લક્ષ્ણં શુભલક્ષણમ્

રૂપમાસ્થાય વિપુલં વારાહમમિતં હરિઃ।
પૃથિવ્યુદ્ધરણાર્થાય પ્રવિવેશ રસાતલમ્

સ વેદવાદ્યુપદ્રષ્ટા ક્રતુવક્ષાશ્ચિતીમુખઃ।
અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ

અહોરાત્રેક્ષણધરો વેદાઙ્ગશ્રુતિભૂષણઃ।
આજ્યનાસઃ સ્રુવતુણ્ડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્

સત્યધર્મમયઃ શ્રીમાન્ ધર્મ્મવિક્રમસંસ્થિતઃ।
પ્રાયશ્ચિત્તરતો ઘોરઃ પશુજાનુર્મહાકૃતિ

ઊર્દ્ધ્વગાત્રો હોમલિઙ્ગઃ સ્થાનબીજો મહૌષધિઃ।
વેદ્યાન્તરાત્મા મન્ત્રસ્ફિગાજ્યસ્પૃક્ સોમશોણિતઃ

- પા.ભે.
વેદસ્કન્ધો હવિર્ગન્ધો હવ્યકવ્યાતિવેગવાન્।
પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્નાનાદીક્ષાભિરન્વિતઃ

દક્ષિણાહૃદયો યોગી મહાસત્રમયો વિભુઃ।
ઉપાકર્મેષ્ટિરુચિરઃ પ્રવર્ગ્યવિત્તભૂષણઃ

નાનાચ્છન્દોગતિપથો ગુહ્યોપનિષદાસનઃ।
છાયાપત્નીસહાયો વૈ મણિશ્રૃઙ્ગ ઇવોચ્છ્રિતઃ।
ભૂત્વા યજ્ઞવરાહો વૈ અપઃ સ પ્રાવિશત્ પ્રભુઃ

અદ્ભિઃ સંછાદિતામુર્વીં સ તામશ્નન્ પ્રજાપતિઃ।
ઉપગમ્યોજ્જહારાશુ અપસ્તાશ્ચ સ વિન્યસત્

સામુદ્રીર્વૈ સમુદ્રેષુ નાદેયીશ્ચ નદીષ્વથ।
રસાતલતલે મગ્નાં રસાતલતલે ગતામ્।
પ્રભુર્લ્લોકહિતાર્થાય દંષ્ટ્રયાભ્યુજ્જહાર ગામ્

તતઃ સ્વસ્થાનમાનીય પૃથિવીં પૃથિવીકરઃ।
મુમોચ પૂર્વં મનસા ધારયિત્વા ધરાધરઃ

તસ્યોપરિ જલૌઘસ્ય મહતી નૌરિવ સ્થિતઃ।
ચરિતત્વાચ્ચ દેવસ્ય ન મહી યાતિ વિપ્લવમ્

તતોદ્ધૃત્ય ક્ષિતિં દેવો જગતઃ સ્થાપનેચ્છયા।
પૃથિવ્યાઃ પ્રવિભાગાય મનશ્ચક્રેઽમ્બુજેક્ષણઃ।
પૃથિવીં તુ સમીકૃત્ય પૃથિવ્યાં સોઽચિનોદ્ ગિરીન્

પ્રાક્ સર્વે દહ્યમાનાસ્તુ તદા સંવર્ત્તકાગ્નિના।
તેનાગ્નિના વિશીર્ણાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ

શૈત્યાદેકાર્ણવે તસ્મિન્વાયુનાપસ્તુ સંહૃતાઃ।
નિષિક્તા યત્ર યત્રાસંસ્તત્રતત્રાચલોઽભવત્

સ્કન્નાચલત્વાદચલાઃ પર્વ્વભિઃ પર્વ્વતાઃ સ્મૃતાઃ।
ગિરયોઽન્તર્નિગીર્ણત્વાચ્ચયનાચ્ચ શિલોચ્ચયાઃ

તતસ્તેષુ વિશીર્ણેષુ લોકોદધિગિરિષ્વથ।
વિશ્વકર્મ્મા વિભજતે કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ

સસમુદ્રામિમાં પૃથ્વીં સપ્તદ્વીપાં સપર્વ્વતામ્।
ભૂરાદ્યાં શ્ચતુરો લોકાન્ પુનઃ સોઽથ પ્રકલ્પયત્।
લોકાન્ પ્રકલ્પયિત્વા ચ પ્રજાસર્ગં સસર્જ્જ હ

બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ।
સસર્જ્જ સૃષ્ટિન્તદ્રૂપાં કલ્પાદિષુ યથા પુરા

તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં તદા વૈ બુદ્ધિપૂર્વકમ્।
પ્રધાનસમકાલં વૈ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ

તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ।
અવિદ્યા પઞ્ચપર્વ્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ

પપ઼ઞ્ચધા ચાશ્રિતઃ સર્ગો ધ્યાયતઃ સોઽભિમાનિનઃ।
સર્વ્વતસ્તમસા ચૈવ દીપઃ કુમ્ભવદાવૃતઃ।
બહિરન્તઃ પ્રકાશશ્ચ શુદ્ધો નિઃસંજ્ઞ એવ ચ

યસ્માત્તૈઃ સંવૃતા બુદ્ધિર્મુખ્યાનિ કરણાનિ ચ।
તસ્માત્તે સંવૃતાત્માનો નગા મુખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

મુખ્યસર્ગે તથાભૂતં બ્રહ્મા દૃષ્ટ્વા હ્યસાધકમ્।
અપ્રસન્નમનાઃ સોઽથ તતો ન્યાસોઽભ્યમન્યત

તસ્યાભિધ્યાયતસ્તત્ર તિર્ય્યક્ સ્રોતોઽભ્યવર્ત્તત।
યસ્માત્તિર્યગ્ વ્યવર્ત્તેત તિર્ય્યક્સ્રોતસ્તતઃ સ્મૃતમ્

તમોબહુત્વાત્તે સર્વ્વે હ્યજ્ઞાનબહુલાઃ સ્મૃતાઃ।
ઉત્પથગ્રાહિણશ્ચાપિ તે ધ્યાનાદ્ધ્યાનમાનિનઃ

તિર્ય્યક્સ્રોતસ્તુ દૃષ્ટ્વા વૈ દ્વિતીયં વિશ્વમીશ્વરઃ।
અહંકૃતા અહંમના અષ્ટાવિંશદ્વિધાત્મકાઃ

એકાદશેન્દ્રિયવિધા નવધા ચોદયસ્તથા।
અષ્ટૌ ચ તારકાદ્યાશ્ચ તેષાં શક્તિવિધાઃ સ્મૃતાઃ

અતઃ પ્રકાશાસ્તે સર્વ્વે આવૃતાશ્ચ બહિઃ પુનઃ।
યસ્માત્તિર્યક્ પ્રવર્ત્તેત તિર્ય્યક્સ્રોતાઃ સ ઉચ્યતે

તિર્યક્સ્રોતાશ્ચ દૃષ્ટ્વા વૈ દ્વિતીયં વિશ્વમીશ્વરઃ।
અભિપ્રાયમથોદ્ધૂતં દૃષ્ટ્વા સર્વ્વન્તથાભિધમ્।
તસ્યાભિધ્યાયતો નિત્યં સાત્ત્વિકઃ સમવર્ત્તત

ઊર્દ્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયસ્તુ સ ચૈવોર્દ્ધ્વવ્યવસ્થિતઃ।
યસ્માદ્વ્યવર્ત્તતોહ્દ્ધ્વન્તુ ઊર્દ્ધ્વસ્રોતાસ્તતઃ સ્મૃતઃ

તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ચ સંવૃતા।
પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ ઊર્દ્ધ્વસ્રોતોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ

તેન વા તાદયો જ્ઞેયાઃ સૃષ્ટાત્માનો વ્યવસ્થિતાઃ।
ઊર્દ્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયો વૈ તેન સર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ

ઊર્દ્ધ્વસ્રોતઃસુ સૃષ્ટેષુ દેવેષુ સ તદા પ્રભુઃ।
પ્રીતિમાનભવદ્બ્રહ્મા તતોઽન્યં સોઽભ્યમન્યત।
સસર્જ્જ સર્ગમન્યં સ સાધકં પ્રભુરીશ્વરઃ

અથાભિધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા।
પ્રાદુર્બ્બભૂવ ચાવ્યક્તાદર્વ્વાક્‌સ્રોતઃ સુસાધકમ્।
યસ્માદર્વાક્વ્યવર્ત્તેત તતોઽર્વ્વાક્સ્રોત ઉચ્યતે

તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમઃ સત્ત્વરજોધિકાઃ।
તસ્માત્તે દુઃખબહુલા ભૂયો ભૂયશ્ચ કારિણઃ

પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ મનુષ્યાઃ સાધકાશ્ચ તે।
લક્ષણૈસ્તારકાદ્યૈસ્તે અષ્ટધા ચ વ્યવસ્થિતાઃ

સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તે ગન્ધર્વસહધર્મ્મિણઃ।
ઇત્યેષ તેજસઃ સર્ગો હ્યર્વ્વાક્સ્રોતાઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

પઞ્ચમોઽનુગ્રહઃ સર્ગશ્ચતુર્દ્ધા સ વ્યવસ્થિતઃ।
વિપર્ય્યયેણ શક્ત્યા ચ તુષ્ટ્યા સિદ્ધ્યા તથૈવ ચ।
વિવૃત્તં વર્ત્તમાનઞ્ચ તેઽર્થં જાનન્તિ તત્ત્વતઃ

ભૂતાદિકાનાં સત્ત્વાનાં ષષ્ઠઃ સર્ગઃ સ ઉચ્યતે।
વિપર્ય્યયેણ ભૂતાદિરશક્ત્યા ચ વ્યવસ્થિતઃ

પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો મહતસ્તુ સઃ।
તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગઃ સ ઉચ્યતે

વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિય કઃ સ્મૃતઃ।
ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સમ્ભૂતો ભુદ્ધિપૂર્વકઃ

મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ।
તિર્ય્યક્સોતાશ્ચ યઃ સર્ગસ્તિર્ય્યગ્યોનિઃ સ પઞ્ચમઃ

તથોર્દ્ધ્વસ્રોતસાં ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ।
તથાર્વાક્સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ

અષ્ટમોઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસસ્તુ સઃ।
પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ

પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ।
પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સર્ગાઃ કૃતાસ્તે બુદ્ધિપૂર્વ્વકાઃ

બુદ્ધિપૂર્વ્વં પ્રવર્ત્તન્તે ષટ્સર્ગા બ્રહ્મણસ્તુ તે।
વિસ્તરાનુગ્રહં સર્ગં કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત

ચતુર્દ્ધાવાસ્થિતઃ સોઽથ સર્વભૂતેષુ કૃત્સ્નશઃ।
વિપર્યયેણ શક્ત્યા ચ તુષ્ટ્યા સિદ્ધ્યા તથૈવ ચ

સ્થાવરેષુ વિપર્યાસસ્તિર્યગ્યોનિષુ શક્તિતા।
સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તુ તુષ્ટિર્દ્દેવેષુ કૃત્સ્નશઃ

ઇત્યેતે પ્રાકૃતાશ્ચૈવ વૈકૃતાશ્ચ નવ સ્મૃતાઃ।
સર્ગાઃ પરસ્પરસ્યાથ પ્રકારા બહવઃ સ્મૃતાઃ

અગ્રે સસર્જ્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્।
સનન્દનઞ્ચ સનકં વિદ્વાંસં ચ સનાતનમ્

વિજ્ઞાનેન નિવૃત્તાસ્તે વૈવર્તેન મહૌજસઃ।
સંબુદ્ધાશ્ચૈવ નાનાત્વાદપવિદ્ધાસ્ત્રયોઽપિતે।
અસૃષ્ટ્વૈવ પ્રજાસર્ગં પ્રતિસર્ગં ગતાઃ પુનઃ

તદા તેષુ વ્યતીતેષુ તદાન્યાન્ સાધકાંશ્ચ તાન્।
માનસાનસૃજદ્બ્રહ્મા પુનઃ સ્થાનાભિમાનિનઃ।
આભૂતસંપ્લવાવસ્થાન્નામતસ્તાન્નિબોધત

આપોઽગ્નિઃ પૃથિવી વાયુરન્તરિક્ષં દિશસ્તથા।
સ્વર્ગં દિવઃ સમુદ્રાંશ્ચ નદાન્ શૈલાન્ વનસ્પતીન્

ઓષધીનાં તથાત્માનો હ્યાત્માનો વૃક્ષવીરુધામ્।
લવાઃ કાષ્ઠાઃ કલાશ્ચૈવ મુહૂર્ત્તાઃ સન્ધિરાત્ર્યહાઃ

અર્દ્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચ અયનાબ્દયુગાનિ ચ।
સ્થાનાભિમાનિનઃ સર્વે સ્થાનાખ્યાશ્ચૈવ તે સ્મૃતાઃ

વક્રાદ્યસ્ય બ્રાહ્મણાઃ સંપ્રસૂતાસ્તદ્વક્ષસ્તઃ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વભાગૈઃ।
વૈશ્યાશ્ચોર્વોર્યસ્ય પદ્ભ્યાઞ્ચ શૂદ્રાઃ સર્વે વર્ણા ગાત્રતઃ સંપ્રસૂતાઃ

નારાયણઃ પરોઽવ્યક્તાદણ્ડમવ્યક્તસમ્ભવમ્।
અણ્ડાજ્જજ્ઞે પુનર્બ્રહ્મા લોકાસ્તેન કૃતાઃ સ્વયમ્

એષ વઃ કથિતઃ પાદઃ સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્।
અનેનાદ્યેન પાદેન પુરાણં સંપ્રકીર્તિતમ્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે સૃષ્ટિપ્રકરણં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ